صابئین

صابئین (جمعِ «صابِئ»، در آیهٔ ۶۹ سورهٔ مائده «صابِئون») نام گروهی دینی است که قرآن کریم در سه آیه آن را در کنار یهود، نصارا، مجوس و مشرکان یاد کرده است. در این آیات، رستگاری آنان به ایمان به خدا و روز قیامت و عمل صالح پیوند خورده و داوری درباره‌شان به روز قیامت سپرده شده است. هویت تاریخی صابئین مورد اختلاف است: برخی آنان را با مندائیانِ عراق و ایران یکی می‌دانند و برخی با صابئین حرّان که به پرستش ستارگان شناخته می‌شدند. در فقه شیعه نیز اهل کتاب بودن یا نبودن آنان، مبنای احکامی در باب جزیه، ذبیحه، ازدواج و طهارت شده است.

نام و وجه تسمیه

«صابئ» واژه‌ای عربی از ریشهٔ «ص ب أ» است. ابن منظور در لسان العرب ذیل این ماده می‌نویسد: «صَبَأَ ... خَرَجَ مِنْ دِينٍ إِلَى دِينٍ آخَرَ، كَمَا تَصْبَأُ النُّجُومُ»؛ «از دینی به دین دیگر بیرون رفت، چنان‌که ستارگان از جایگاه‌های طلوع خویش بیرون می‌آیند.» به گزارش همان کتاب، ابواسحاق زجّاج «وَالصَّابِئِينَ» را «الخارجين من دينٍ إلى دين»؛ «بیرون‌روندگان از دینی به دین دیگر» معنا کرده است.

ابن منظور می‌افزاید که عرب، پیامبر (صلی الله علیه و آله) را «صابئ» می‌نامید، زیرا از دین قریش به اسلام بیرون آمده بود.

صابئین در قرآن

قرآن در آیهٔ ۶۲ سوره بقره می‌فرماید: «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالنَّصَارَى وَالصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ»؛ «کسانی که ایمان آوردند و کسانی که یهودی شدند و نصارا و صابئیان، هر کس به خدا و روز قیامت ایمان آورد و کار شایسته کند، پاداششان نزد پروردگارشان است و نه ترسی بر آنان است و نه اندوهگین می‌شوند.»

در آیهٔ ۶۹ سوره مائده همان مضمون با واژهٔ «وَالصَّابِئُونَ» و به حالت رفع آمده است: «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالصَّابِئُونَ وَالنَّصَارَى مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ»؛ «کسانی که ایمان آوردند و کسانی که یهودی شدند و صابئیان و نصارا، هر کس به خدا و روز قیامت ایمان آورد و کار شایسته کند، نه ترسی بر آنان است و نه اندوهگین می‌شوند.» سید محمدحسین طباطبایی در المیزان رفعِ «صابئون» را در این آیه، برخلاف نظر گروهی از نحویان، جایز می‌شمارد و مقصود آیه را بی‌اعتباری نام‌ها و لقب‌ها در سعادت و اعتبار ایمان و عمل صالح می‌داند.

در آیهٔ ۱۷ سوره حج صابئین در کنار پنج گروه دیگر آمده است: «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالصَّابِئِينَ وَالنَّصَارَى وَالْمَجُوسَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا إِنَّ اللَّهَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ»؛ «همانا کسانی که ایمان آوردند و آنان که یهودی شدند و صابئیان و نصارا و مجوس و کسانی که شرک ورزیدند، خداوند روز قیامت میانشان داوری می‌کند؛ همانا خدا بر هر چیزی گواه است.» به باور طباطبایی، ذکر صابئین در برابر «الَّذِينَ أَشْرَكُوا» (مشرکان) نشان می‌دهد که مراد در این آیه ستاره‌پرستان نیست؛ او به نقل از «آنچه گفته شده» آنان را گروهی میانهٔ یهودیت و مجوسیت می‌داند که کتابی به یحیی بن زکریا علیه السلام نسبت می‌دهند.

هویت تاریخی

دربارهٔ هویت صابئینِ قرآن دو شناسایی اصلی مطرح است. بر پایهٔ گزارش فاریاب، صابئان دو شاخهٔ حرّانی و مندائی دارند: حرّانیان بیشتر در شمال عراق و مندائیان بیشتر در خوزستان ایران زندگی می‌کنند و هر دو گروه مناسک و کتاب‌های مقدّس ویژهٔ خود را دارند. او یادآور می‌شود که صابئی خواندن هر دو گروه اختلافی است.

دربارهٔ صابئین حرّان، ابوریحان بیرونی در الآثار الباقیه نوشته است که بازماندگان صابئین باستان در حرّان «حرّانیه» خوانده می‌شوند؛ به گزارش او، پادشاهان بلخ دو روشنایی آسمان و ستارگان و کلیات عناصر را مقدس می‌شمردند.

شناسایی دیگر، صابئین را با مندائیان یکی می‌داند. فاریاب گزارش می‌کند که مندائیان تاریخ خود را به آدم علیه السلام بازمی‌گردانند، خط و زبان مخصوص خود دارند و «تعمید» و کتاب «گنزاربا» از آیین‌ها و نوشته‌های شناخته‌شدهٔ آنان است. در منابع فقهی نیز گزارش شده که آنان خود را بر دین نوح علیه السلام می‌دانند.

باورها و آیین‌ها

در تفسیر منسوب به علی بن ابراهیم قمی آمده است: «الصابئون قوم لا مجوس ولا يهود ولا نصارى ولا مسلمون وهم يعبدون النجوم والكواكب»؛ «صابئان گروهی‌اند که نه مجوس‌اند و نه یهود و نه نصارا و نه مسلمان، و آنان ستارگان و کواکب را می‌پرستند.» طباطبایی این سخن را گونه‌ای بت‌پرستی می‌داند و می‌گوید ویژگی صابئین، پرستش بت‌های کواکب است.

جواهر الکلام گزارش‌های منابع را دربارهٔ باورهای آنان گرد آورده است: اینکه دینشان به دین نصارا شبیه است، جز آنکه قبله‌شان به سوی جنوب است؛ اینکه گروهی از اهل کتاب‌اند و زبور می‌خوانند؛ و اینکه گروهی توحید دارند ولی به هیچ پیامبری ایمان ندارند. در گزارشی دیگر، آنان به خدا اقرار دارند، فرشتگان را می‌پرستند و به سوی کعبه نماز می‌گزارند.

همان کتاب می‌گوید صابئین روزگار ابراهیم علیه السلام معتقد بودند که برای شناخت خدا به واسطه‌ای روحانی نیاز دارند؛ چون بر روحانیات بسنده نتوانستند، به کواکب روی آوردند: برخی هفت سیاره و برخی ستارگان ثابت را پرستیدند، گروهی در آن‌ها الوهیت اعتقاد یافتند و گروهی به پرستش بت‌ها فرود آمدند.

احکام فقهی در فقه شیعه

در فقه شیعه، سخن از صابئین بیشتر در باب جزیه و احکام اهل ذمه و نیز در باب ازدواج و ذبیحه مطرح شده و مدار آن، اهل کتاب بودن یا نبودن آنان است. جواهر الکلام از التبیان و مجمع البیان نقل می‌کند که نزد شیعه جزیه از صابئین جایز نیست، زیرا اهل کتاب نیستند، و از الخلاف ادعای اجماع بر جاری نشدن حکم اهل کتاب بر آنان را نقل می‌کند؛ در برابر، المبسوط این رأی را نادرست می‌شمارد، زیرا آنان کواکب را می‌پرستند.

از ابن جنید اسکافی تصریح به گرفتن جزیه از آنان و باقی گذاشتنشان بر دین خود نقل شده و نویسندهٔ جواهر الکلام آن را بی‌اشکال می‌شمارد، به شرط آنکه از سه گروهی باشند که جزیه از آنان گرفته می‌شود.

علامه حلی در قواعد الاحکام دربارهٔ سامره و صابئین قاعده‌ای کلی آورده است: «اگر تنها در فروع دین با یهود و نصارا مخالفت ورزند از آنان به شمار می‌آیند، و اگر در اصل دین مخالفت کنند ملحدند و حکم حربیان دارند.» جواهر الکلام می‌افزاید که با فرض اهل کتاب بودن آنان، تشکیک در احکام روا نیست؛ زیرا احکام در نص و فتوا بر همان نامی معلق است که شامل آنان می‌شود.

دربارهٔ طهارت، بنای فقه شیعه بر نجس بودن غیرمسلمانان، از جمله اهل کتاب است؛ جواهر الکلام این حکم را «شعار شیعه» می‌داند و اختلاف قابل‌اعتنایی در آن نمی‌شناسد. بنابراین اختلاف دربارهٔ صابئین در حلیت ذبیحه و جواز ازدواج و جزیه اثر می‌گذارد، نه در اصل نجاست آنان.

منابع

• قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
• ابن منظور، محمد بن مکرم؛ لسان العرب، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق؛ ج۱.
• طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، قم: منشورات اسماعیلیان، بی‌تا؛ ج۱، ۶ و ۱۴.
• فاریاب، محمدحسین؛ «جستاری در صابئان»، معرفت، ش۱۳۲، ص۱۰.
• نجفی، محمدحسن؛ جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا؛ ج۶، ۲۱ و ۳۰.

فقه
کلیات:	تاریخ فقه، ابواب فقه، احکام، اجتهاد، منابع اجتهاد در فقه شیعه، تقلید، اصول فقه، قواعد فقهی
منابع:	عروة الوثقى، شرایع الاسلام، علل الشرائع، لمعه، جواهرالكلام، المكاسب المحرمه، مدارک الاحکام و ...
↓ رده ها ↓
فقه:	فقیهان، منابع فقهی، اصطلاحات فقهی، آیات الاحکام، منابع اجتهاد در فقه شیعه، قواعد فقه
اصول فقه:	اصول فقه، اصولیون، منابع اصول فقه، اصطلاحات اصول فقه
احکام:	احکام، احکام عبادی، احکام اقتصادی، احکام خانواده، احکام روابط اجتماعی، احکام قضایی و جزایی، احکام اطعمه و اشربه، اصطلاحات احكام