قدریه

قدریه نامی است که در تاریخ علم کلام به کسانی داده شده که برای انسان در افعال خود اختیار و توانایی قائل بودند و جبر را نمی‌پذیرفتند. مخالفان این نام را بر آنان نهادند و آن را به انکار تقدیر الهی تفسیر کردند؛ حال آنکه آنان تقدیر را از خدا می‌دانستند و می‌گفتند خدا بنده را بر گناه مجبور نساخته است. معبد جهنی و غیلان دمشقی از نخستین چهره‌های این جریان و پیشگامان معتزله در مسئلهٔ اختیار شمرده شده‌اند. امامان شیعه نه جبر را پذیرفتند و نه تفویض را، و راه میانهٔ امر بین الامرین را برگزیدند.

نام و وجه تسمیه

واژهٔ «قدر» در مباحث کلامی هم بر تقدیر الهی و هم بر توانایی فعل انسان اطلاق می‌شود. مجلسی می‌نویسد که در اخبار اهل بیت، لقب «قدری» بر جبری و تفویضی هر دو اطلاق شده و از این‌رو این نام در منابع نخستین دوپهلو است. به گزارش او از شرح المقاصد، قدریه کسانی‌اند که وجود خیر و شر را همه به تقدیر و مشیت خدا انکار می‌کنند و به سبب مبالغه در این انکار چنین نامیده شده‌اند. در برابر، معتزله می‌کوشیدند لفظ را مشترک سازند و بگویند قدریه کسی است که قدر خیر و شر را از خدا می‌داند، تا از ننگ این لقب بگریزند.

پیدایش و زمینه‌ها

منابع فرقه‌شناسی دربارهٔ آغاز این جریان یکدست نیستند؛ معبد بن عبدالله جهنی بصری را نخستین کسی می‌دانند که در بصره قول به قدر را آشکار کرد. او سپس از بصره به مدینه رفت و اندیشهٔ خود را نشر داد، آن‌گاه در قیام ابن اشعث بر ضد حجاج شرکت کرد. به گزارش سبحانی، حجاج او را پس از شکنجه کشت و برخی گزارش‌ها کشتن او را به دست عبدالملک بن مروان در دمشق نسبت داده‌اند.

غیلان بن مسلم دمشقی دومین چهرهٔ شناخته‌شده است. به گزارش شهرستانی، او قدر خیر و شر افعال را از بنده می‌دانست و در امامت قائل بود که امام می‌تواند از غیر قریش باشد. به گزارش سبحانی، غیلان در زمان عمر بن عبدالعزیز از قول خود بازگشت، اما پس از مرگ او دوباره آشکارا سخن گفت؛ هشام بن عبدالملک اوزاعی را برای مناظرهٔ او فراخواند و اوزاعی به کشتن او فتوا داد و او در سال ۱۰۵ق در دمشق به صلیب کشیده شد.

بنی امیه جبر را به سود خود تفسیر می‌کردند و ستم‌های خود را به تقدیر الهی نسبت می‌دادند. حجاج از حسن بصری، عمرو بن عبید، واصل بن عطا و شعبی دربارهٔ قضا و قدر پرسید و هر یک سخنی از امام علی علیه السلام پاسخ داد.

آموزه‌ها

محور آموزهٔ قدریه انکار جبر و اثبات اختیار انسان است. آنان می‌گفتند افعال بندگان فعل خود آنان است و خدا بنده را بر گناه مجبور نساخته؛ زیرا اگر بنده مجبور بود، تکلیف و وعد و وعید و ثواب و عقاب بی‌معنا می‌شد.

آموزهٔ دوم، تنزیه خداوند از فاعلیت شر است. بر پایهٔ گزارش مجلسی، برخی شارحان نام‌گذاری قدریه را به قول آنان به «قدرت ایجاد» برای بنده نسبت داده‌اند. سبحانی بر این باور است که اندیشهٔ تفویض، به معنای واگذاری کامل فعل به انسان، پس از آنان و در میان معتزله پیدا شد و قدریهٔ نخستین تنها بر اختیار تأکید داشتند.

قدریه در برابر جبریه

شهرستانی قدریه و جبریه را دو گروه متضاد می‌داند: جبریه افعال بندگان را مخلوق خدا و بنده را مجبور می‌شمردند و قدریه بر فاعلیت و اختیار انسان تأکید می‌کردند. در منابع اهل سنت از پیامبر (ص) نقل شده: «الْقَدَرِيَّةُ مَجُوسُ هَذِهِ الْأُمَّةِ»؛ «قدریه مجوس این امت‌اند» و هر دو طرف این حدیث را به رقیب خود تطبیق می‌کردند.

اما در روایات شیعه، این لقب بیشتر بر جبرگرایان اطلاق شده است. کلینی روایتی از امام علی علیه السلام آورده که در آن منکران اختیار «قدریه و مجوس این امت» خوانده شده‌اند. مجلسی نیز به نقل از علامه حلی، یکی از وجوه تشبیه مجبره به مجوس را این می‌داند که آنان مانند مجوس، قبایح را به خدا نسبت می‌دهند و سپس از آن تبری می‌جویند.

نقد امامان و عالمان شیعه

امامان شیعه هم جبر و هم تفویض را رد کردند. امام باقر علیه السلام به حسن بصری فرمود از گفتن تفویض بپرهیزد؛ زیرا خداوند کار را از سر سستی و ناتوانی به آفریدگانش وامگذارده و آنان را از سر ستم بر گناهانشان مجبور نساخته است. امام صادق علیه السلام فرمود: «لَا جَبْرَ وَ لَا تَفْوِيضَ وَ لَكِنْ أَمْرٌ بَيْنَ أَمْرَيْنِ»؛ «نه جبر است و نه تفویض، بلکه امری میان دو امر» و رها کردن گناهکار را پس از نهی، فرمان دادن به گناه نشمرد. امام رضا علیه السلام فرمود خداوند عادل‌تر از آن است که بندگانش را مجبور کند و سپس عذابشان دهد. شیخ مفید نیز جبر را «حمل بر فعل» و «اضطرار به قهر و غلبه» می‌شمارد، تفویض را رها کردن بندگان می‌داند و راه میانه را جداکنندهٔ آن دو معرفی می‌کند.

نقد امامان بر قدریه نیز در منابع آمده است. در گزارشی، امام سجاد علیه السلام دربارهٔ استدلال قدریه به بخش نخست آیهٔ «إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ»؛ «خداوند حال هیچ قومی را دگرگون نمی‌کند تا آنکه آنان خود را دگرگون کنند» فرمود قدریه به آغاز آن احتجاج می‌کنند، در حالی که چنین نیست که می‌گویند. امام صادق علیه السلام نیز سخن اهل قدر را از دین خود و پدرانش ندانست و در مناظره‌ای با یک «قدری» در شام، با پرسش از معنای «إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ»؛ «تنها تو را می‌پرستیم و تنها از تو یاری می‌جوییم» او را درمانده کرد.

فرقه‌ها و سرانجام

«قدریه» لقب طیفی از افراد و گروه‌ها بود، نه نام یک فرقهٔ واحد. شهرستانی «مرجئة القدریه» را یکی از اصناف مرجئه می‌شمارد و «غیلانیه» را پیروان غیلان دمشقی می‌داند که به گزارش او نخستین کس در آوردن قول به قدر و ارجاء بود. بغدادی نیز می‌نویسد واصل بن عطا و عمرو بن عبید مردم را به قدر خواندند و در قدر بر شیوهٔ معبد جهنی رفتند.

میراث قدریه در معتزله جذب شد و لقب «قدریه» به ابزاری جدلی در دست مخالفان تبدیل شد؛ چنان‌که اشاعره و اهل حدیث آن را بر هر کس که برای انسان اختیار قائل بود اطلاق می‌کردند. سبحانی این کاربرد را نادرست و ناشی از نسبت دادن لقب به معنای نقیض آن می‌داند. سرانجام، معبد کشته شد و غیلان در سال ۱۰۵ق به صلیب کشیده شد.

منابع

• کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق، ج۱.
• مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق، ج۵.
• شهرستانی، محمد بن عبدالکریم؛ الملل والنحل، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۱۵ق، ج۱.
• بغدادی، عبدالقاهر؛ الملل والنحل، بیروت: دار المشرق، ۱۹۹۲م، ج۱.
• سبحانی، جعفر؛ بحوث فی الملل والنحل، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ج۳.