استطاعت (حج)
استطاعت (حج) اصطلاحی در فقه امامیه به معنای توانایی مالی، بدنی، راهی و زمانی مکلف برای انجام حج است. وجوب حج بر مسلمان بالغ و عاقل، مشروط به این توانایی است و قرآن کریم نیز در آیهٔ ۹۷ سورهٔ آل عمران آن را قید وجوب قرار داده است: «وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا»؛ «و برای خدا بر مردم [وظیفهٔ] حج خانه است، هر کس که بتواند راهی به سوی آن بیابد».[۱] فقهای امامیه این توانایی را در چهار محور مالی، بدنی، امنیت راه و فرصت زمانی بررسی کرده و برای هر یک ضوابطی جداگانه آورده‌اند؛ حکم بذل هزینه از سوی دیگری و شرایط نیابت نیز در همین باب بحث می‌شود.
محتویات
معنا و جایگاه
«استطاعت» از ریشهٔ «طوع» و به معنای توانایی و قدرت بر انجام کار است. در اصطلاح فقها، مجموعهٔ توانایی‌هایی است که سفر حج و انجام مناسک را برای مکلف ممکن می‌سازد: هزینهٔ سفر، سلامت بدن، امنیت راه و فرصت زمانی کافی.[۲]
وجوب حج در فقه امامیه به چهار شرط وابسته است: بلوغ، عقل، حریت و استطاعت؛ بر همین اساس، حج بر کودک، دیوانه و برده واجب نیست. این‌ها شرایط وجوب‌اند؛ تکلیف حج تنها زمانی بر مکلف قرار می‌گیرد که همهٔ آن‌ها جمع شوند. از سوی دیگر، استطاعت شرط صحت نیست؛ کسی که بدون توانایی مالی یا بدنی حج گزارد، عملش باطل نمی‌شود، هرچند حج واجب بر او تعلق نگرفته است.[۳]
ادلهٔ وجوب
دلیل اصلی وجوب حج، آیهٔ ۹۷ سورهٔ آل عمران است. تعبیر «مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا»؛ «هر کس که بتواند راهی به سوی آن بیابد» در این آیه، وجوب را به توانایی مکلف مقید کرده است. مفسران «سبیل» را به توانایی رسیدن به کعبه تفسیر کرده و در روایات، آن را به داشتن توشه و مرکب و توان جسمی بازگردانده‌اند؛ شیخ طوسی نیز در تفسیر خود همین معنا را برگزیده است.[۴]
آیهٔ ۲۷ سورهٔ حج دو گونهٔ سفر را یاد کرده است: «وَأَذِّن فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجَالًا وَعَلَىٰ كُلِّ ضَامِرٍ»؛ «و در میان مردم برای حج بانگ برزن تا پیاده و سواره بر هر شتر لاغری به سوی تو بیایند».[۵] تعبیر «پیاده» و «سوار بر شتر لاغر» در آیه، هم سفر پیاده و هم سفر سواره را در حج پیش‌بینی کرده است؛ فقها توان جسمی و داشتن مرکب را از عناصر استطاعت شمرده‌اند.
وجوب حج در عمر یک بار است. در صحیح مسلم از پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله نقل شده که فرمود خداوند حج را بر مردم واجب کرده است؛ چون پرسیدند آیا هر سال؟ فرمود اگر آری می‌گفتم، واجب می‌شد و شما توان آن را نداشتید. در منابع شیعه نیز امامان علیهم‌السلام در تفسیر «سبیل» بر توانایی مالی و بدنی تأکید کرده‌اند. وجوب حج بر مستطیع در شمار ضروریات دین و مورد اجماع مسلمانان است.[۶]
اقسام استطاعت
فقهای امامیه استطاعت را به چهار قسم تقسیم کرده‌اند: مالی، بدنی، طریقی و زمانی. این اقسام باید همه با هم جمع شوند و وجوب حج تنها با تحقق همهٔ آن‌ها پدید می‌آید.[۷]
مالی
استطاعت مالی یعنی اینکه مکلف توشه و مرکب و هزینهٔ رفت و برگشت را داشته باشد، به‌گونه‌ای که این هزینه او را به تنگدستی نیندازد و نفقهٔ کسانی که نفقه‌شان بر او واجب است تا بازگشت تأمین شود. بسیاری از فقها شرط کرده‌اند که پس از بازگشت نیز معیشت او در حد کفایت باقی بماند؛ برخی این شرط را نپذیرفته‌اند. قرآن نیز در آستانهٔ مناسک حج، مؤمنان را به برداشتن توشه فراخوانده است: «وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى»؛ «و توشه برگیرید که بهترین توشه پرهیزگاری است».[۸]
بدنی
استطاعت بدنی به سلامت بدن و توان تحمل سفر و انجام مناسک بازمی‌گردد. اگر بیماری، پیری یا ناتوانی جسمی، سفر را با مشقت غیرقابل تحمل همراه کند، استطاعت بدنی محقق نیست و حج واجب ساقط می‌شود؛ هرچند در این حال، اگر مکلف توانایی مالی داشته باشد، تکلیف نیابت مطرح می‌شود. معیار تشخیص مشقت را عرف و حال خود مکلف تعیین می‌کند و فقها در این باره به قاعدهٔ نفی حرج استناد کرده‌اند.[۹]
طریقی
استطاعت طریقی یعنی راه حج باز و امن باشد. اگر راه بسته یا ناامن باشد، یا بیم آسیب به جان، مال یا آبروی مکلف برود، حج واجب نمی‌شود و تکلیف به سالی که راه امن گردد واگذار می‌شود. معیار امنیت، ترس عقلایی است، نه گمان بی‌پایه؛ از این‌رو خطرهای احتمالی که عقلا به آن‌ها اعتنا نمی‌کنند، مانع استطاعت نیست.[۱۰]
زمانی
استطاعت زمانی یعنی اینکه مکلف فرصت کافی برای سفر، انجام مناسک در وقت مقرر و بازگشت داشته باشد. کسی که وقت او تنها به اندازهٔ بخشی از مناسک در ماه‌های حج کفایت می‌کند، مستطیع نیست. این شرط در حج تمتع که با عمره همراه است، اهمیت بیشتری دارد، زیرا دو عمل باید در یک سفر و در وقت معین انجام شود.[۱۱]
استطاعت بذلی
اگر کسی هزینهٔ سفر حج دیگری را بپردازد، در اینکه صرف این بذل، حج را بر او واجب می‌کند یا نه، اختلاف است. بسیاری از فقها آن را موجب وجوب نمی‌دانند و استطاعت را به توانایی مالی مستقل یا مالکیت توشه و مرکب مشروط می‌کنند؛ برخی نیز بذلِ کافی را مصداق «سبیل» شمرده و به وجوب قائل شده‌اند. در هر حال، اگر مبذول‌عنه حج گزارد، حج او صحیح است.[۱۲]
نیابت
کسی که توانایی مالی دارد اما به سبب پیری یا بیماری علاج‌ناپذیر نمی‌تواند به مکه رود، باید نایب بگیرد. همچنین اگر مستطیع بمیرد و حج واجب را نگزارد، بر پایهٔ نظر مشهور، هزینهٔ حج او باید از ترکه ادا شود. نایب باید حج را از جانب منوب‌عنه به جا آورد و در حج مستحبی نیز نیابت جایز است.[۱۳]
فوریت
مشهور فقهای امامیه وجوب حج را فوری می‌دانند؛ یعنی مستطیع باید در نخستین سالی که توانایی می‌یابد حج گزارد و تأخیر آن بدون عذر گناه است. در برابر، گروهی وجوب را موسّع شمرده و تأخیر را تا زمانی که استطاعت باقی است جایز دانسته‌اند. تکرار حج پس از حج واجب مستحب است.[۱۴]
پانویس
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ آل عمران، آیهٔ ۹۷.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، کتاب الحج، بحث استطاعت؛ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، کتاب الحج، شرائط وجوب حج.
- ↑ محقق حلی، شرائع الاسلام، کتاب الحج؛ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، کتاب الحج، شرائط وجوب حج.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ذیل آل عمران، آیهٔ ۹۷؛ طباطبایی، المیزان، ج۳؛ طوسی، التبیان، ذیل آل عمران؛ کلینی، الکافی، کتاب الحج.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ حج، آیهٔ ۲۷؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ حج.
- ↑ مسلم، صحیح، کتاب الحج؛ کلینی، الکافی، کتاب الحج؛ محقق حلی، المعتبر، کتاب الحج؛ طوسی، الخلاف، کتاب الحج.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، کتاب الحج، بحث استطاعت؛ امام خمینی، تحریر الوسیله، کتاب الحج.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ بقره، آیهٔ ۱۹۷؛ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، کتاب الحج؛ نجفی، جواهر الکلام، کتاب الحج.
- ↑ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، کتاب الحج، شرائط وجوب حج؛ امام خمینی، تحریر الوسیله، کتاب الحج.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، کتاب الحج؛ محقق حلی، شرائع الاسلام، کتاب الحج.
- ↑ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، کتاب الحج؛ حر عاملی، وسائل الشیعه، ابواب وجوب الحج و شرائطه.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، کتاب الحج، بحث استطاعت؛ امام خمینی، تحریر الوسیله، کتاب الحج؛ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، کتاب الحج.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعه، ابواب النیابة فی الحج؛ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، کتاب الحج؛ نجفی، جواهر الکلام، کتاب الحج.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، کتاب الحج؛ طوسی، الخلاف، کتاب الحج؛ حر عاملی، وسائل الشیعه، ابواب وجوب الحج و شرائطه.
منابع
- قرآن کریم.
- امام خمینی، سید روح‌الله؛ تحریر الوسیله، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، بی‌تا؛ کتاب الحج.
- حر عاملی، محمد بن حسن؛ وسائل الشیعه، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۹ق؛ ج۱۱.
- طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۳ق؛ ج۳.
- طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم؛ العروة الوثقی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۹ق؛ کتاب الحج.
- طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۰۶ق.
- طوسی، محمد بن حسن؛ التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
- طوسی، محمد بن حسن؛ الخلاف، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۰۷ق؛ کتاب الحج.
- کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق؛ ج۴.
- محقق حلی، جعفر بن حسن؛ المعتبر فی شرح المختصر، قم: مؤسسة سید الشهداء العلمیة، ۱۳۶۴ش؛ کتاب الحج.
- محقق حلی، جعفر بن حسن؛ شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، قم: مؤسسة اسماعیلیان، ۱۴۰۹ق؛ کتاب الحج.
- مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، بیروت: دار الفکر، بی‌تا؛ کتاب الحج.
- نجفی، محمدحسن؛ جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ق؛ کتاب الحج.
| فقه | ||
| کلیات: | تاریخ فقه، ابواب فقه، احکام، اجتهاد، منابع اجتهاد در فقه شیعه، تقلید، اصول فقه، قواعد فقهی | |
| منابع: | عروة الوثقى، شرایع الاسلام، علل الشرائع، لمعه، جواهرالكلام، المكاسب المحرمه، مدارک الاحکام و ... | |
| ↓ رده ها ↓ | ||
| فقه: | فقیهان، منابع فقهی، اصطلاحات فقهی، آیات الاحکام، منابع اجتهاد در فقه شیعه، قواعد فقه | |
| اصول فقه: | اصول فقه، اصولیون، منابع اصول فقه، اصطلاحات اصول فقه | |
| احکام: | احکام، احکام عبادی، احکام اقتصادی، احکام خانواده، احکام روابط اجتماعی، احکام قضایی و جزایی، احکام اطعمه و اشربه، اصطلاحات احكام | |
