فلسفه اسلامی

فلسفهٔ اسلامی شاخه‌ای از دانش‌های عقلی در تمدن اسلامی است که با روش برهانی، احکام کلی هستی را بررسی می‌کند. موضوع آن، به تعبیر ابن سینا، «موجود بما هو موجود» است؛ یعنی هستی از آن جهت که هست. از این‌رو آن را «علم الهی» و مابعدالطبیعه نیز خوانده‌اند. این دانش از سدهٔ دوم هجری با ترجمهٔ آثار یونانی آغاز شد و با نوآوری‌های ابو نصر فارابی و ابن سینا، سپس حکمت اشراق شهاب الدین سهروردی و در پایان حکمت متعالیه ملاصدرا به نظامی مستقل رسید. اصطلاح «فلسفهٔ اسلامی» امروزی است و نویسندگان کهن از «حکمت» می‌گفتند. نسبت این دانش با علم کلام و عرفان از مباحث مهم تاریخ علوم است.

تعریف و موضوع

فلسفه در این سنت دانشی نظری است که با قیاس برهانی پیش می‌رود. ابو نصر فارابی در «إحصاء العلوم» آن را به نظری (طبیعیات، ریاضیات، الهیات) و عملی (اخلاق، تدبیر منزل، سیاست مدن) تقسیم می‌کند. الهیات یا فلسفهٔ اولی از موجود بما هو موجود می‌گوید و بنیاد سایر علوم است.

نهضت ترجمه

آشنایی مسلمانان با فلسفهٔ یونانی از راه ترجمهٔ متون یونانی و سریانی در دورهٔ عباسیان و در بغداد آغاز شد. ابن ندیم در «الفهرست» مترجمان را فهرست کرده است. «اثولوجیا»، گزیده‌ای از تاسوعات فلوطین، به اشتباه در شمار آثار ارسطو قرار گرفت و عناصر نوافلاطونی از این راه به فلسفهٔ اسلامی رسید. کندی، نخستین فیلسوف مسلمان، در رسالهٔ «فی الفلسفة الأولى» کوشید نسبت فلسفه و دین را روشن کند.

دورهٔ مشاء

فارابی، «معلم ثانی»، نظریهٔ نبوت و پیوند آن با عقل فعال را عرضه داشت. ابن سینا با «الشفاء» و «الإشارات» این نظام را به اوج رساند؛ او میان وجود و ماهیت تفکیک کرد، برهان وجوب و امکان را استوار ساخت و نظریهٔ نفس را گسترد. مکتب مشاء تا سده‌ها مرجع آموزش فلسفه بود.

حکمت اشراق

شهاب الدین سهروردی در سدهٔ ششم با نقد مشاء و بهره‌گیری از عرفان، حکمت اشراق را بنیاد نهاد. به باور او تعریف ماهوی حقیقت اشیاء را نشان نمی‌دهد و شناخت راستین از راه شهود و علم حضوری به دست می‌آید. او هستی را به نور و ظلمت تقسیم کرد و آن را تا «نورالانوار» امتداد داد.

حکمت متعالیه

ملاصدرا در سدهٔ یازدهم با آمیختن مشاء، اشراق، عرفان و کلام، حکمت متعالیه را پدید آورد. سه آموزهٔ اصلی او اصالت وجود، تشکیک وجود و حرکت جوهری است. این نظام در «اسفار» عرضه شد و محور آموزش فلسفه در حوزه‌های شیعه شد.

مسائل اصلی

وجود و ماهیت

برهان وجوب و امکان چنین است: هر موجودی که وجودش از ذات او نیست ممکن‌الوجود و نیازمند مرجّح است؛ اگر این سلسله تا بی‌نهایت رود، تسلسل مرجّح‌ها لازم می‌آید که باطل است؛ پس موجودی هست که وجودش عین ذات اوست و او واجب الوجود است. فیلسوفان مسلمان برای احاطهٔ وجودی خدا به آیهٔ «هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ» استناد کرده‌اند؛ «او نخست و آخر و آشکار و پنهان است».

حدوث و قدم

سنگین‌ترین اختلاف، حدوث یا قدم عالم است. فیلسوفان مشاء قدم عالم را نتیجه گرفتند؛ استدلالشان این بود که اگر عالم زمانی آغاز شده باشد، ترجیح یک زمان بر دیگری بدون مرجّح است. ابوحامد محمد غزالی در «تهافت الفلاسفة» این استدلال‌ها را در بیست مسئله نقد کرد و در سه مسئله، از جمله قدم عالم و معاد جسمانی، به تکفیر فلاسفه حکم داد.

ابن رشد اندلسی در «تهافت التهافت» از فلاسفه دفاع کرد. به باور او تأویل متون دینی در مسائل عقلی پذیرفته است و اختلاف فلاسفه و متکلمان لفظی است.

نفس

ابن سینا نفس را جوهری مجرد دانست و برهانی آورد: انسان می‌تواند از اعضای بدن خویش غافل باشد اما از خود آگاه است؛ پس آنچه آگاه است غیرجسمانی است. ملاصدرا با حرکت جوهری گفت نفس در آغاز جسمانی است و در مسیر تکامل روحانی می‌شود.

عقل و وحی

در منابع شیعه عقل کنار وحی حجت است. در روایتی از امام کاظم علیه‌السلام آمده است: «إِنَّ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حُجَّتَيْنِ: حُجَّةً ظَاهِرَةً وَحُجَّةً بَاطِنَةً؛ فَأَمَّا الظَّاهِرَةُ فَالرُّسُلُ وَالْأَنْبِيَاءُ وَالْأَئِمَّةُ، وَأَمَّا الْبَاطِنَةُ فَالْعُقُولُ»؛ «خدا را بر مردم دو حجت است: حجّتی آشکار و حجّتی نهان؛ حجّت آشکار رسولان و پیامبران و امامان‌اند و حجّت نهان، عقل‌هاست». فیلسوفان مسلمان وحی را نقض عقل نمی‌دانستند؛ فارابی و ابن سینا آن را اتصال نفس نبی به عقل فعال تبیین کردند. برخی متکلمان این تبیین را نقد کرده و وحی را فراتر از سازوکارهای طبیعی دانسته‌اند.

نسبت با کلام و عرفان

کلام و فلسفه در سده‌های نخست رقیب بودند: معتزله از عقل‌گرایی دفاع می‌کردند و اشاعره با مبانی خود در باب علیت و صفات الهی به نقد فلاسفه پرداختند. در امامیه، خواجه نصیرالدین طوسی در «تجرید الاعتقاد» و علامه حلی در «کشف المراد» مسائل کلامی را با اصطلاحات فلسفی بازنویسی کردند. عرفان نظری نیز با ابن عربی در حکمت متعالیه اثر گذاشت.

نقدها

در حوزهٔ شیعه نیز مخالفت با فلسفه سابقه دارد. برخی اخباریان، مانند استرآبادی در «الفوائد المدنیة»، قرآن و حدیث را کافی دانستند و ورود منطق و فلسفه را نقد کردند. در سدهٔ چهاردهم جریان «مکتب تفکیک»، با تکیه بر جدایی معارف اهل بیت علیهم‌السلام از فلسفه، حکمت متعالیه را نقد کرد. مدافعان فلسفه این نقدها را به تفاوت روش عقلی و نقلی ارجاع می‌دهند.

در حوزه‌های شیعه

در دورهٔ صفویه مکتب اصفهان با میرداماد، ملاصدرا و شیخ بهایی رونق گرفت. در دورهٔ قاجار ملا هادی سبزواری با «شرح المنظومة» آموزش حکمت را سامان داد. در سدهٔ چهاردهم علامه طباطبایی با «بدایة الحکمة»، «نهایة الحکمة» و «اصول فلسفه و روش رئالیسم» فلسفه را به بحث‌های روز آورد و قم و تهران کانون آموزش آن شدند.

منابع

• ابن رشد اندلسی، محمد بن احمد؛ تهافت التهافت، بیروت: دار المشرق، بی‌تا.
• ابن سینا، حسین بن عبدالله؛ الشفاء، الإلهیات، قم: مکتبة آیة الله المرعشی النجفی، ۱۴۰۴ق.
• ابن سینا، حسین بن عبدالله؛ الشفاء، الطبیعیات، قم: مکتبة آیة الله المرعشی النجفی، ۱۴۰۴ق.
• ابن ندیم، محمد بن اسحاق؛ الفهرست، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا.
• استرآبادی، محمدامین؛ الفوائد المدنیة، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، بی‌تا.
• حلی، حسن بن یوسف؛ کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق.
• حکیمی، محمدرضا؛ مکتب تفکیک، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، بی‌تا.
• سبزواری، ملا هادی؛ شرح المنظومة، تصحیح مسعود طالبی، تهران: نشر ناب، ۱۳۷۹.
• سهروردی، شهاب الدین؛ حکمة الإشراق، در مجموعه مصنفات شیخ اشراق، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۷۲؛ ج۲.
• طباطبایی، سید محمدحسین؛ اصول فلسفه و روش رئالیسم، قم: انتشارات صدرا، بی‌تا.
• غزالی، ابوحامد محمد؛ تهافت الفلاسفة، تحقیق سلیمان دنیا، قاهره: دار المعارف، بی‌تا.
• فارابی، ابو نصر؛ إحصاء العلوم، تحقیق عثمان محمد أمین، قاهره: مکتبة الثقافة الدینیة، بی‌تا.
• قرآن کریم.
• کندی، یعقوب بن اسحاق؛ رسائل الکندی الفلسفیة، تحقیق محمد عبدالهادی أبو ریدة، قاهره: دار الفکر العربی، بی‌تا.
• کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق؛ ج۱.
• مطهری، مرتضی؛ آشنایی با علوم اسلامی (منطق و فلسفه)، تهران: صدرا، بی‌تا.
• ملاصدرا، صدرالدین شیرازی؛ الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، قم: مکتبة المصطفوی، بی‌تا؛ ج۱.
• ملاصدرا، صدرالدین شیرازی؛ الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة، قم: مکتبة المصطفوی، بی‌تا.