مفترض الطاعة

مفترض‌الطاعة اصطلاحی در علم کلام و به‌ویژه کلام امامیه است، به معنای کسی که خداوند اطاعت او را بر بندگان واجب کرده است. متکلمان امامیه این مقام را از آنِ پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله و امامان معصوم علیهم‌السلام می‌دانند و آن را از لوازم امامت می‌شمارند. مستند اصلی، آیه اولی الامر است که اطاعت «اولی الأمر» را در کنار اطاعت خدا و پیامبر واجب می‌کند و از اطلاق آن، عصمت مفترض‌الطاعة نتیجه گرفته می‌شود. در برابر، در اندیشهٔ اهل سنت اطاعت به «معروف» مقید می‌شود و عصمت او را شرط نمی‌دانند. چگونگی تعیین امام در مدخل‌های مربوط به نص بررسی شده است.

معنای لغوی و اصطلاحی

«مفترض» از ریشهٔ «فَرْض» است و به معنای واجب‌شده؛ پس «مفترض الطاعة» کسی است که اطاعتش واجب شده است. در اصطلاح، این عنوان بر کسی اطلاق می‌شود که خداوند وجوب اطاعتش را مطلق و بی‌قید تشریع کرده باشد، نه قرارداد مردم یا غلبهٔ سیاسی. از همین رو، فرمانروایی که مردم تنها به سبب قدرت از او فرمان می‌برند مفترض‌الطاعة نیست؛ چنین کسی «مطاع» است، نه «مفترض‌الطاعة».

ریشهٔ اصطلاح در زبان روایات نیز دیده می‌شود. در الکافی، در باب «فرض طاعة الأئمة»، از امام صادق علیه السلام دربارهٔ اوصیا پرسیده شده است: «الْأَوْصِيَاءُ طَاعَتُهُمْ مُفْتَرَضَةٌ؟ قَالَ: نَعَمْ، هُمُ الَّذِينَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ: أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ»؛ «آیا اطاعت اوصیا واجب است؟ فرمود: آری؛ آنان همان کسانی‌اند که خدا درباره‌شان فرمود: خدا و پیامبر و اولی‌الأمر خود را اطاعت کنید».

جایگاه در کلام امامیه

متکلمان امامیه امامت را «ریاست عامه در امور دین و دنیا» می‌خوانند و وجوب اطاعت را شأنِ همین منصب می‌شمارند. پس مفترض‌الطاعة بودن، وصفی بیرونی بر امامت نیست، بلکه از لوازم آن است؛ اگر اطاعت امام واجب نباشد، ریاست او صوری خواهد بود. این وصف، امامت را از ریاست سیاسی محض جدا می‌کند. به همین سبب، وجوب اطاعت را با عصمت و دانش امام پیوند می‌زنند؛ زیرا اطاعت بی‌قید، جز از کسی که در فهم و عمل خطا نمی‌کند، مضمون دینی ندارد.

مستند قرآنی

مهم‌ترین مستند قرآنی وجوب اطاعت، آیهٔ ۵۹ سوره نساء است: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنكُمْ»؛ «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، خدا را اطاعت کنید و پیامبر و اولی‌الأمر خود را [نیز] اطاعت کنید».

در این آیه فعل «أطیعوا» برای خدا و پیامبر تکرار شده و برای اولی‌الأمر تکرار نشده است. طباطبایی این را نشانهٔ آن می‌داند که اطاعت اولی‌الأمر از سنخ اطاعت خدا و پیامبر است، نه در عرض آن. آیهٔ ۶۴ همین سوره نیز غایت بعثت را اطاعت‌پذیری پیامبر می‌شمارد: «وَمَا أَرْسَلْنَا مِن رَّسُولٍ إِلَّا لِيُطَاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ»؛ «و هیچ پیامبری را نفرستادیم مگر برای آنکه به اذن خدا از او اطاعت شود».

ادلهٔ عقلی

متکلمان امامیه از اطلاق وجوب اطاعت، عصمت را نتیجه می‌گیرند:

1. اطاعت اولی‌الأمر بی هیچ قید و استثنا واجب شده است.
2. اگر مفترض‌الطاعة جایزالخطا باشد، ممکن است به گناه فرمان دهد.
3. آنگاه اطاعت مطلق از او مستلزم گناه است، حال آنکه خدا به زشتی فرمان نمی‌دهد: «قُلْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ»؛ «بگو: خداوند به زشتی فرمان نمی‌دهد».
4. پس مفترض‌الطاعة از گناه و خطا معصوم است.

در برابر، گفته شده است که وجوب اطاعت به «معروف» مقید است و روایتی که اطاعت در معصیت خدا را نفی می‌کند همین قید را بیان می‌کند؛ پس اطلاق آیه حقیقی نیست. متکلمان امامیه پاسخ می‌دهند که آیه در مقام بیان حدّ اطاعت است و اگر چنین قیدی داشت آن را می‌آورد؛ نیز با فرض عصمت، آن روایت نافی وجوب اطاعت نیست، بلکه معیاری برای شناخت مدعیان دروغین است. لازمهٔ دیگر وجوب اطاعت، دانش کامل مفترض‌الطاعة است؛ زیرا اطاعت از نادان، اطاعت از جهل است.

روایات

باب «فرض طاعة الأئمة» در الکافی هفده روایت دارد که در آنها اطاعت امامان هم‌سنگ اطاعت خدا و پیامبر است. در روایتی دیگر، پرسشگری از امام می‌پرسد «طَاعَتُكَ مُفْتَرَضَةٌ؟»؛ «آیا اطاعت تو واجب است؟» و امام پاسخ مثبت می‌دهد. روایت مشهور «هر کس بمیرد و امام زمان خود را نشناسد، به مرگ جاهلیت مرده است» نیز — که مدخل مستقل دارد (حدیث من مات) — در همین سیاق خوانده می‌شود؛ این روایت در منابع شیعه با تعبیر «امام زمانه» و در صحیح مسلم با تعبیر بیعت آمده است.

ارزیابی سند این روایات یکسان نیست. علامه مجلسی در «مرآة العقول» برخی را صحیح و برخی را ضعیف یا مرسل شمرده است؛ مثلاً روایت پرسش از اطاعت امام را صحیح و روایت اطاعت اوصیا را ضعیف دانسته است. با این حال، مضمون باب با آیات و روایات دیگر هم‌سو است و متکلمان امامیه آن را مستند وجوب اطاعت قرار داده‌اند.

دامنهٔ اطاعت

اطاعت مفترض‌الطاعة به بیان احکام محدود نمی‌شود و شئون دین و دنیا را در بر می‌گیرد: تفسیر دین، داوری، فرماندهی جنگ و صلح و تصرف در امور عمومی. با این حال، این اطلاق به معنای عبودیت نیست. در الکافی از امام رضا علیه السلام نقل شده که این سخن را که امامان مالک مردم باشند رد کرد و فرمود: «النَّاسُ عَبِيدٌ لَنَا فِي الطَّاعَةِ، مَوَالٍ لَنَا فِي الدِّينِ»؛ «مردم در [قلمرو] اطاعت، بندگانِ ما و در دین، دوستان ما هستند»؛ یعنی فرمانبرداری، نه مالکیت. قید دیگر، سقوط اطاعت در معصیت است: «لَا طَاعَةَ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ، إِنَّمَا الطَّاعَةُ فِي الْمَعْرُوفِ»؛ «در معصیت خدا اطاعتی نیست؛ اطاعت تنها در کار پسندیده است». متکلمان امامیه این را قیدِ اطلاق اطاعت نمی‌دانند؛ زیرا به باور آنان مفترض‌الطاعة معصوم است و به معصیت فرمان نمی‌دهد.

دیدگاه اهل سنت

در منابع اهل سنت نیز اطاعت از امام واجب شمرده شده، اما این وجوب مقید است. در صحیح بخاری از پیامبر اسلام نقل شده است: «عَلَى الْمَرْءِ الْمُسْلِمِ السَّمْعُ وَالطَّاعَةُ فِيمَا أَحَبَّ وَكَرِهَ، إِلَّا أَنْ يُؤْمَرَ بِمَعْصِيَةٍ، فَإِنْ أُمِرَ بِمَعْصِيَةٍ فَلَا سَمْعَ وَلَا طَاعَةَ»؛ «بر مسلمان است که در آنچه دوست دارد یا خوش ندارد، بشنود و اطاعت کند؛ مگر آنکه به گناه فرمان داده شود، که در آن صورت نه شنیدن [رواست] و نه اطاعت کردن».

شارحان اهل سنت این روایات را در باب اطاعت از فرمانروایان تفسیر کرده‌اند. بر این پایه، مفترض‌الطاعة بودنِ خلیفه مشروط به معروف است، عصمت در او شرط نیست و اطاعتش تا مرز معصیت نافذ است. در تفاسیر اهل سنت نیز «اولی الأمر» در آیهٔ ۵۹ گاه بر حاکمان تطبیق شده است. این تفاوت ریشه در اختلاف بر سر شرایط امام دارد: امامیه عصمت و نصب الهی را شرط می‌دانند و اهل سنت شروطی مانند عدالت و کفایت را.

پیامدها

چون وجوب اطاعت حکمی الهی است، مشروعیت امام به تصرف فعلی او در قدرت وابسته نیست. به باور متکلمان امامیه، امامان در دوره‌هایی که حکومت را در دست نداشتند همچنان مفترض‌الطاعة بودند. در دورهٔ غیبت این بحث به نیابت و مرجعیت منتقل شده و در ادبیات ولایت فقیه ادامه یافته است؛ با این تفاوت که اطاعت از فقیه از باب نیابت و اذن امام تبیین می‌شود، نه از باب مفترض‌الطاعة بالذات بودن.

منابع

• قرآن کریم.
• بخاری، محمد بن اسماعیل؛ صحیح البخاری، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۱ق.
• حلی، حسن بن یوسف؛ کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق.
• سبحانی، جعفر؛ الإلهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل، قم: مؤسسة الإمام الصادق، ۱۴۱۲ق؛ ج۴.
• طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق.
• طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۰۶ق.
• طبری، محمد بن جریر؛ جامع البیان عن تأویل آی القرآن، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا.
• کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تصحیح علی‌اکبر غفاری، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق؛ ج۱.
• مجلسی، محمدباقر؛ مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول، تهران: دار الکتب الإسلامیة، بی‌تا؛ ج۲.
• مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
• مفید، محمد بن محمد؛ اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات، قم: المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید، ۱۴۱۳ق.
• نووی، یحیی؛ شرح صحیح مسلم، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۳۹۲ق.