واقعه هجوم به خانه حضرت فاطمه(س)
واقعه هجوم به خانه حضرت فاطمه(س) رویدادی است که گزارش‌های کهن تاریخی آن را در سال ۱۱ ق و در روزهای آغازین پس از رحلت پیامبر اسلام دانسته‌اند. بر پایهٔ این گزارش‌ها، پس از واقعه سقیفه بنی ساعده و بیعت با ابوبکر، عمر بن خطاب و گروهی از همراهانش برای گرفتن بیعت از امام علی علیه السلام به خانهٔ حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها در مدینه رفتند. در این گزارش‌ها از تهدید به آتش زدن خانه و در برخی نقل‌ها از ضرب و جرح دختر پیامبر صلی الله علیه وآله سخن رفته است. اصل رویداد و جزئیات آن اختلافی است و منابع شیعه و اهل سنت آن را یکسان نقل نکرده‌اند.
محتویات
زمینه
پس از رحلت پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله در سال ۱۱ ق، گروهی از انصار در سقیفهٔ بنی‌ساعده گرد آمدند و سعد بن عباده را برای خلافت پیشنهاد کردند. در همان روز، گروهی از مهاجرین با ابوبکر بیعت کردند. امام علی علیه السلام که به تجهیز پیکر پیامبر مشغول بود، در سقیفه حاضر نبود و بنی هاشم و شماری از مهاجران در خانهٔ حضرت فاطمه سلام الله علیها گرد آمده بودند.[۱]
بر پایهٔ تاریخ طبری، عمر بن خطاب به خانهٔ امام علی علیه السلام رفت، در حالی که طلحه، زبیر و گروهی از مهاجران در آن بودند. بلاذری نیز گزارش کرده است که ابوبکر پی امام علی علیه السلام فرستاد تا بیعت کند و چون امام علی علیه السلام نپذیرفت، عمر با شعلهٔ آتش به در خانه آمد.[۲]
گزارش منابع
گزارش‌های کهن این رویداد دو خط روایی متفاوت دارند. در منابع اهل سنت بیشتر بر تهدید و درخواست بیعت تأکید شده است: طبری نوشته است که عمر گفت: «وَاللَّهِ لَأُحْرِقَنَّ عَلَيْكُمْ أَوْ لَتَخْرُجُنَّ إِلَى الْبَيْعَةِ»؛ «به خدا سوگند، خانه را بر شما آتش می‌زنم یا بیرون بیایید و بیعت کنید»؛ در ادامه، زبیر با شمشیر بیرون آمد و خلع سلاح شد. بلاذری نیز پرسش حضرت فاطمه سلام الله علیها از عمر و پاسخ او را نقل کرده است.[۳]
منابع شیعی جزئیات بیشتری دارند. کتاب سلیم بن قیس گزارش می‌کند که حضرت فاطمه سلام الله علیها در آستانهٔ در خانه میان مهاجمان و امام علی علیه السلام ایستاد و قنفذ «فَضَرَبَهَا بِالسَّوْطِ»؛ «او را با تازیانه زد»؛ بر بازویش از آن ضربت نشانه‌ای چون بازوبند ماند. در ادامه، ریسمان به گردن امام علی علیه السلام انداختند و او را نزد ابوبکر بردند.[۴] کتاب الإحتجاج، اثر شیخ طبرسی، نیز گزارش کرده است که ابوبکر به قنفذ دستور داد او را بزند و در اثر هجوم، ضلعی از پهلوی او شکست و فرزندش سقط شد.[۵]
متن و ترجمهٔ گزارش
متن گزارش بلاذری، که در بخش پیشین به آن اشاره شد، چنین است:
گزارش بلاذری
جزئیات اختلافی
دربارهٔ جزئیات این رویداد، گزارش‌ها یکسان نیستند. طبری و بلاذری از تهدید آتش و آوردن شعله سخن گفته‌اند، اما از آتش گرفتن در یا آسیب جسمی به حضرت فاطمه سلام الله علیها چیزی نگفته‌اند. در مقابل، کتاب سلیم بن قیس و الإحتجاج از ضرب سخن گفته‌اند و الإحتجاج سقط فرزند را نیز به دستور ابوبکر نسبت داده است.[۷]
کتاب سلیم بن قیس، که کهن‌تر است، در گزارش خود از سقط سخنی نگفته و این جزئیات در صحیح بخاری و صحیح مسلم نیز نیامده است؛ از این‌رو باید با توجه به سند آن‌ها سنجیده شود. شمار همراهان عمر و چگونگی ورود مهاجمان به خانه نیز در گزارش‌ها یکسان نیست.[۸]
پیامدها
بر پایهٔ گزارش الإحتجاج، حضرت فاطمه سلام الله علیها پس از این رویداد بستری شد و تا پایان زندگی از بیماری رنج برد. در حدیثی که عایشه نقل کرده، آن حضرت از ابوبکر خشم گرفت و تا وفات با او سخن نگفت. این خشم در گزارش بخاری با ماجرای فدک پیوند دارد و در منابع شیعی، در کنار این رویداد، نشانهٔ مظلومیت حضرت فاطمه سلام الله علیها شمرده می‌شود.[۹]
دربارهٔ مدت زندگی او پس از پیامبر صلی الله علیه وآله اختلاف است؛ شیخ کلینی به نقل از امام صادق علیه السلام ۷۵ روز و صحیح بخاری شش ماه آورده است. به گزارش منابع، او وصیت کرده بود شبانه دفن شود و امام علی علیه السلام پیکرش را شبانه به خاک سپرد.[۱۰]
ارزیابی
قرآن کریم در آیه‌ای عمومی، آزار رساندن به خدا و رسولش را نکوهیده است: «إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذَابًا مُهِينًا»؛ «بی‌گمان کسانی که خدا و رسولش را می‌آزارند، خداوند در دنیا و آخرت آنان را لعنت کرده و عذابی خوارکننده برایشان آماده کرده است».[۱۱]
پیامبر صلی الله علیه وآله نیز دربارهٔ دخترش فرموده است: «فَاطِمَةُ بَضْعَةٌ مِنِّي، فَمَنْ أَغْضَبَهَا أَغْضَبَنِي»؛ «فاطمه پارهٔ تن من است؛ هر که او را به خشم آورد، مرا به خشم آورده است». شیعیان با تکیه بر این دو متن، آن را از مصائب بزرگ اهل البیت علیهم السلام می‌شمارند و در آیین‌های ایام فاطمیه یاد می‌کنند.[۱۲]
بسیاری از عالمان اهل سنت، آنچه در منابع آمده را در حد تهدید برای گرفتن بیعت دانسته‌اند و گزارش ضرب و سقط را نپذیرفته‌اند؛ برخی نیز سند آن را به سبب ارسال و ضعف راویان ناکافی شمرده‌اند. پژوهشگران شیعه با تکیه بر تعدد منابع، اصل هجوم و آزار حضرت فاطمه سلام الله علیها را ثابت می‌دانند و آن را در کنار فدک و خطبه فدکیه از دلایل مظلومیت اهل بیت علیهم السلام می‌شمارند.[۱۳]
اختلاف منابع در جزئیات، این رویداد را به یکی از بحث‌انگیزترین موضوعات تاریخ صدر اسلام تبدیل کرده است؛ با این حال، تهدید به آتش زدن خانه و گزارش هتک حرمت آن، هستهٔ مشترک روایت‌ها است.[۱۴]
پانویس
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۳، حوادث سال ۱۱ ق.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ج۱؛ طبری، تاریخ الطبری، ج۳.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۳؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج۱.
- ↑ سلیم بن قیس، کتاب سلیم بن قیس، ج۱.
- ↑ طبرسی، الإحتجاج، ج۱.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ج۱.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۳؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج۱؛ طبرسی، الإحتجاج، ج۱.
- ↑ سلیم بن قیس، کتاب سلیم بن قیس، ج۱؛ طبری، تاریخ الطبری، ج۳؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج۱.
- ↑ طبرسی، الإحتجاج، ج۱؛ بخاری، صحیح، کتاب المغازی؛ مسلم، صحیح، کتاب الجهاد؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳.
- ↑ کلینی، الکافی، ج۱؛ بخاری، صحیح، کتاب المغازی؛ مفید، الإرشاد، ج۱.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ احزاب، آیهٔ ۵۷.
- ↑ بخاری، صحیح، کتاب فضائل الصحابة، باب مناقب فاطمة؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۳؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج۱؛ مفید، الإرشاد، ج۱؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۳؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج۱؛ سلیم بن قیس، کتاب سلیم بن قیس، ج۱.
منابع
- قرآن کریم.
- بخاری، محمد؛ صحیح البخاری، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۱ق.
- بلاذری، احمد؛ انساب الاشراف، تحقیق محمدباقر محمودی، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۴ق؛ ج۱.
- سلیم بن قیس؛ کتاب سلیم بن قیس، تحقیق محمدباقر انصاری زنجانی، قم: دلیل ما، ۱۴۲۲ق؛ ج۱.
- طبرسی، احمد بن علی؛ الإحتجاج، مشهد: نشر مرتضی، ۱۴۰۳ق؛ ج۱.
- طبری، محمد؛ تاریخ الطبری، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا؛ ج۳.
- کلینی، محمد؛ الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق؛ ج۱.
- مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۴۳.
- مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
- مفید، محمد؛ الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم: مؤسسة آل البیت، ۱۴۱۳ق؛ ج۱.
