حادثه افک

حادثهٔ افک یا داستان افک، واقعهٔ تهمت بزرگی است که در سال ششم هجری و در بازگشت از غزوهٔ بنی المصطلق به یکی از همسران پیامبر صلی الله علیه و آله نسبت داده شد و گروهی آن را در مدینه پراکندند. قرآن در آیات ۱۱ تا ۲۶ سوره نور این تهمت را «افک» خواند، گویندگان آن را نکوهید و آبروی متهم را پاس داشت. مصداق این آیات در منابع اختلافی است؛ بیشتر منابع اهل سنت آن را به عایشه، همسر پیامبر، نسبت می‌دهند و برخی منابع شیعی مصداق را ماریه قبطیه دانسته‌اند. این واقعه از دیدگاه اخلاق اجتماعی و احکام قذف نیز بررسی می‌شود و از رخدادهای مشهور سال ششم هجری است.

معنای افک

«افک» از ریشهٔ «أ-ف-ک» و در لغت به معنای دروغ بزرگ و دگرگون‌کردن حقیقت است. اهل لغت «أفک» را «برگرداند» معنا کرده‌اند و «إفک» را دروغی دانسته‌اند که واقعیت را وارونه نشان می‌دهد. قرآن نیز همین واژه را برای تهمت گروهی به کار برده و آن را «إفک» نامیده است.

جایگاه در قرآن

آیات ۱۱ تا ۲۰ سورهٔ نور به این واقعه اختصاص دارد. آیهٔ ۱۱ می‌فرماید: «إِنَّ الَّذِينَ جَاءُوا بِالْإِفْكِ عُصْبَةٌ مِنْكُمْ لَا تَحْسَبُوهُ شَرًّا لَكُمْ بَلْ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ»؛ «همانا کسانی که آن دروغ بزرگ را آوردند، گروهی از شمایند؛ آن را برای خود بد مپندارید، بلکه برای شما خوب است».

در ادامه، قرآن مؤمنان را به سبب گمان بد و بازگویی تهمت سرزنش می‌کند: «لَوْلَا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَيْرًا»؛ «چرا هنگامی که آن را شنیدید، مردان و زنان مؤمن دربارهٔ یکدیگر گمان نیک نبردند؟». سپس یادآور می‌شود که چنین ادعایی چهار شاهد می‌خواهد و بدون آن، گویندگان نزد خدا دروغگو شمرده می‌شوند: «فَإِذْ لَمْ يَأْتُوا بِالشُّهَدَاءِ فَأُولَئِكَ عِنْدَ اللَّهِ هُمُ الْكَاذِبُونَ»؛ «پس چون شاهدان را نیاوردند، آنان نزد خدا همان دروغگویانند».

آیات ۲۳ و ۲۶ سرنوشت تهمت‌زنندگان و پاکی متهم را بیان می‌کنند: «إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ الْغَافِلَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ لُعِنُوا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ»؛ «کسانی که به زنان پاکدامنِ بی‌خبر از بدی و مؤمن تهمت می‌زنند، در دنیا و آخرت لعنت شده‌اند». و در آیهٔ ۲۶ می‌فرماید: «أُولَئِكَ مُبَرَّءُونَ مِمَّا يَقُولُونَ»؛ «آنان از آنچه می‌گویند منزّه‌اند».

زمینهٔ تاریخی

غزوهٔ بنی المصطلق که به نام ناحیهٔ آن، مُریسیع، نیز شناخته می‌شود، در سال ششم هجری رخ داد و برخی تاریخ‌نگاران آن را در سال پنجم دانسته‌اند. در این سفر گروهی از منافقان مدینه نیز در سپاه حاضر بودند و در بازگشت از آن، زمینهٔ پراکندن تهمت فراهم شد. پیامبر صلی الله علیه و آله در یکی از توقف‌های میان راه، کاروان را فرود آورد و همان‌جا بود که عایشه از کاروان جدا ماند.

گزارش مشهور

مشروح‌ترین گزارش واقعه در صحیح بخاری و صحیح مسلم از طریق عروة بن زبیر از عایشه نقل شده است. بر پایهٔ این گزارش، عایشه در بازگشت از غزوهٔ بنی المصطلق همراه پیامبر بود؛ در یکی از توقف‌ها از کاروان جدا شد و گردنبندش را جست‌وجو کرد. کاروان او را در کجاوه گمان کرد و راه افتاد. صفوان بن معطل که از پی کاروان می‌آمد او را یافت و به کاروان رساند. در مدینه عبدالله بن ابی بن سلول این ماجرا را دستمایهٔ تهمت کرد و سخن در شهر پیچید. نزدیک به یک ماه گذشت و پیامبر صلی الله علیه و آله در این باره چیزی نمی‌فرمود و عایشه بیمار بود. بر پایهٔ همین گزارش، پیامبر با اسامة بن زید و امام علی علیه السلام مشورت کرد؛ اسامه او را به پاکدامنی یاد کرد و امام علی یادآور شد که خداوند کار را بر پیامبر تنگ نکرده و زنان دیگر بسیارند. سپس آیات تبرئه نازل شد.

اختلاف در مصداق

قرآن هیچ‌کس را به نام نمی‌خواند و تنها از «عُصْبَةٌ مِنْكُمْ»؛ «گروهی از شما» و از کسی که «تَوَلَّى كِبْرَهُ»؛ «بیشترین بار آن را بر دوش گرفت» سخن می‌گوید. بیشتر منابع اهل سنت، بر پایهٔ روایت عایشه، او را متهم این واقعه می‌دانند و عبدالله بن ابی، حسان بن ثابت، مسطح بن اثاثه و حمنة بنت جحش را از پراکندگان تهمت شمرده‌اند.

در منابع شیعی این گزارش پذیرش یکسانی نیافته است؛ شماری از مفسران آن را پذیرفته‌اند و شماری با تکیه بر روایات دیگر، مصداق را ماریه قبطیه، مادر ابراهیم، دانسته‌اند. در این دیدگاه، متهمِ واقعه ماریه است، نه عایشه.

از سوی دیگر، تنها روایت مشروح واقعه همان گزارش عروة بن زبیر از عایشه است که در آن، راوی خودِ ماجراست؛ از این‌رو تعیین قطعی مصداق از ظاهر آیات به دست نمی‌آید و پژوهشگران در این باره اختلاف دارند.

پیامدها

آیهٔ ۴ همان سوره حکم قذف را بیان می‌کند: «فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِينَ جَلْدَةً»؛ «آنان را هشتاد تازیانه بزنید». بر پایهٔ برخی گزارش‌ها، پیامبر این حد را بر مسطح بن اثاثه، حسان بن ثابت و حمنة بنت جحش جاری کرد.

مسطح از خویشان ابوبکر بود و ابوبکر سوگند خورد که دیگر به او کمکی نکند. سپس آیهٔ ۲۲ نازل شد: «وَلْيَعْفُوا وَلْيَصْفَحُوا أَلَا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ»؛ «و باید ببخشند و درگذرند؛ آیا دوست نمی‌دارید که خداوند شما را بیامرزد؟».

دلالت‌های اخلاقی

این آیات سه قاعدهٔ اخلاقی را برجسته می‌کند: حرمت گمان بد به مؤمنان، لزوم تحقیق پیش از پذیرش خبر، و ممنوعیت اشاعهٔ زشتی. قرآن سبک‌شمردن تهمت را نکوهیده است: «وَتَحْسَبُونَهُ هَيِّنًا وَهُوَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيمٌ»؛ «و آن را سبک می‌شمردید، حال آنکه نزد خدا بزرگ است». و دربارهٔ کسانی که پراکنده شدن زشتی را دوست می‌دارند می‌فرماید: «إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَنْ تَشِيعَ الْفَاحِشَةُ فِي الَّذِينَ آمَنُوا لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ»؛ «کسانی که دوست می‌دارند زشتی در میان مؤمنان پراکنده شود، برای آنان در دنیا و آخرت عذابی دردناک است».

منابع

• قرآن کریم.
• ابن منظور، محمد بن مکرم؛ لسان العرب، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق؛ مادهٔ «أفک».
• ابن هشام، عبدالملک؛ السیرة النبویة، تحقیق مصطفی السقا و ابراهیم الأبیاری و عبدالحفیظ الشلبی، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا؛ ج۲.
• بخاری، محمد؛ صحیح البخاری، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۱ق.
• سیوطی، جلال‌الدین؛ الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا؛ ذیل سورهٔ نور.
• طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق؛ ذیل سورهٔ نور.
• طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران: ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش؛ ذیل سورهٔ نور.
• طبری، محمد بن جریر؛ تاریخ الطبری، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا.
• طوسی، محمد بن حسن؛ التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا؛ ذیل سورهٔ نور.
• مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.

غزوات پیامبر اکرم (ص)
2 هجری	غزوه ودّان * غزوه بواط * غزوه عشيره‌ * غزوه كدر * غزوه بنى قينقاع * غزوه سويق‌
3 هجری	غزوه بدر * غزوه غطفان‌ * غزوه احد * غزوه حمراء الأسد
4 هجری	غزوه بنى نضير * غزوه ذات الرقاع * غزوه بدر الموعد
5 هجری	غزوه دومة الجندل‌ * غزوه خندق یا احزاب * غزوه بنى قريظه‌
6 هجری	غزوه بنى لحيان * غزوه ذى قرد * غزوه بنى مصطلق * غزوه حديبيه
7 هجری	غزوه خيبر
8 هجری	غزوه فتح مكه‌ * غزوه حنين * غزوه طائف‌
9 هجری	غزوه تبوك‌