مذهب جعفری
مذهب جعفری یا فقه جعفری، نام مکتب فقهی شیعه دوازده‌امامی است که به امام صادق علیه السلام، امام ششم شیعیان، منسوب شده است. این نام‌گذاری بر این پایه است که بخش عمدهٔ روایات فقهی شیعه از آن حضرت و پدرش امام باقر علیه السلام نقل شده و دوران امامت آن دو، دورهٔ شکوفایی حدیث و فقه شیعه شمرده می‌شود.[۱]
مذهب جعفری نظامی از احکام و قواعد است که از قرآن، سنت، اجماع و عقل به دست می‌آید و میراث فقهی آن در الکافی، من لایحضره الفقیه، تهذیب الأحکام و الاستبصار تدوین شده است. این مکتب امروزه در کنار چهار مذهب فقهی اهل سنت، یکی از مذاهب فقهی زندهٔ جهان اسلام شمرده می‌شود و پیروان آن بیشتر در ایران، عراق و لبنان زندگی می‌کنند.[۲]
محتویات
نام‌گذاری
در منابع کهن ملل و نحل، این مکتب بیشتر با عنوان «امامیه» شناخته می‌شد. شهرستانی (د. ۵۴۸ق) در «الملل و النحل» امامیه را شاخه‌ای از شیعه با دوازده امام و فقهی مستقل معرفی کرده است. عنوان «جعفری» در سده‌های متأخر رواج یافت و در آن، همان منطق نام‌گذاری مذاهب چهارگانهٔ اهل سنت تکرار شد؛ چنان‌که حنفی به ابوحنیفه، مالکی به مالک بن انس، شافعی به محمد بن ادریس شافعی و حنبلی به احمد بن حنبل منسوب است.[۳]
پیدایش
شکل‌گیری مذهب جعفری به مثابهٔ نظامی فقهی با دوران امامت امام باقر و امام صادق علیهم السلام در سدهٔ دوم هجری پیوند دارد. در این دوره، انتقال قدرت از امویان به عباسیان فشار بر امامان شیعه را کاهش داد و فرصتی برای آموزش گستردهٔ فقه و حدیث فراهم کرد.[۴]
شمار فراوانی از راویان در محضر امام صادق علیه السلام دانش آموختند. کشی (د. ۳۴۰ق) گروهی از آنان را که امامیه روایاتشان را صحیح می‌دانند، اصحاب اجماع نامیده و هجده تن را برشمرده است. آموزه‌های این دوره نخست در مجموعه‌های حدیثی کوچکی گرد آمد که در منابع فهرستی «اصل» نامیده می‌شوند و سپس در سدهٔ چهارم و پنجم هجری در جوامع حدیثی بزرگ‌تر فراهم آمد.[۵]
پس از این دوره، فقه جعفری در مکتب‌های منطقه‌ای رشد کرد: قم در سدهٔ چهارم، بغداد با شیخ مفید و سید مرتضی، حله در سدهٔ هفتم و هشتم با محقق حلی و علامه حلی، جبل عامل با شهید اول و شهید ثانی، و نجف با شیخ مرتضی انصاری و آخوند خراسانی.[۶]
منابع استنباط
فقیهان امامیه چهار منبع برای استنباط احکام شناخته‌اند: قرآن، سنت، اجماع و عقل. این چارچوب از سدهٔ چهارم و پنجم هجری در آثار اصولیان صورت مدون یافت و سید مرتضی (د. ۴۳۶ق) در «الذریعة» آن را سامان داد. عقل در این چارچوب به معنای دلیل عقلی قطعی است، نه قیاس و استحسان که در فقه امامیه حجت نیستند؛ به همین سبب اصولیان امامیه قیاس را در برابر نصّ و دلیل قطعی ناکافی دانسته‌اند.[۷]
قرآن
قرآن نخستین منبع است و آیات مربوط به احکام، مادهٔ اصلی استنباط شمرده می‌شود. حجیت سنت نیز از خود قرآن گرفته شده است: «وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانتَهُوا»؛ «و آنچه پیامبر به شما داد، آن را بگیرید و از آنچه شما را از آن نهی کرد، باز ایستید».[۸]
سنت
سنت در نظر امامیه به گفتار، کردار و تقریر معصوم گفته می‌شود و دامنهٔ آن افزون بر پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله، امامان دوازده‌گانه را دربر می‌گیرد. مستند این گستره، آیه‌ای است که اطاعت از «اولی الامر» را در کنار اطاعت خدا و پیامبر قرار داده است: «أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنكُمْ»؛ «خدا را اطاعت کنید و پیامبر و صاحبان امر خود را اطاعت کنید». در روایتی که کلینی نقل کرده نیز آمده است: «حَلَالُ مُحَمَّدٍ حَلَالٌ أَبَداً إِلَی يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَ حَرَامُهُ حَرَامٌ أَبَداً»؛ «حلال محمد تا روز قیامت حلال است و حرام او تا روز قیامت حرام». این روایت، ماندگاری سنت پیامبر صلی الله علیه وآله را پایهٔ استنباط می‌شمارد.[۹]
اجماع
اجماع در فقه امامیه حجت است، با این تفاوت که بیشتر اصولیان آن را دلیل مستقل نمی‌دانند و کاشف از قول معصوم می‌شمارند. این بحث در سده‌های بعد در آثار اصولیان، از جمله «فرائد الأصول» شیخ مرتضی انصاری، با تفصیل بیشتری بررسی شده است.[۱۰]
تفاوت با مذاهب اهل سنت
مذاهب چهارگانهٔ اهل سنت نیز قرآن و سنت و اجماع را می‌پذیرند، اما قیاس را در کنار آنها به کار می‌برند؛ شافعی در «الرسالة» از حجیت خبر واحد و از قیاس دفاع کرده است. اختلاف در منابع، به اختلاف در شماری از فروع انجامیده است: در فقه جعفری خمس در کنار زکات واجب است، متعه (ازدواج موقت) جایز شمرده می‌شود، در وضو مسح پا کافی است و در ارث اصل تعصیب پذیرفته نمی‌شود.[۱۱]
رابطه با امامیه
واژه‌های «جعفری» و «امامیه» در بسیاری از نوشته‌ها به یک معنا به کار می‌روند و تفاوت در تأکید است: «جعفری» بر میراث فقهی امام صادق علیه السلام و «امامیه» بر آموزهٔ امامت تأکید دارد؛ مفید (د. ۴۱۳ق) در «اوائل المقالات» امامیه را بر پیروان امامان دوازده‌گانه اطلاق کرده است. با این حال، همهٔ گروه‌هایی که به امام صادق علیه السلام ارادت داشته یا از او روایت کرده‌اند، در «مذهب جعفری» به معنای دقیق آن جای نمی‌گیرند؛ زیدیه و اسماعیلیه نیز فقه مستقل خود را دارند و در منابع ملل و نحل جدا از امامیه بررسی شده‌اند.[۱۲]
گسترهٔ پیروان
در ایران، مذهب جعفری مذهب رسمی کشور است و قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران به آن تصریح کرده است. بیرون از ایران، پیروان این مذهب بیشتر در عراق، لبنان، جمهوری آذربایجان، بحرین، پاکستان و شبه‌قارهٔ هند زندگی می‌کنند و حوزه‌های علمیهٔ نجف و قم دو کانون اصلی آموزش فقه جعفری در سده‌های اخیر بوده‌اند.[۱۳]
کتاب‌های شاخص
کهن‌ترین مجموعه‌های فقه جعفری، همان جوامع حدیثی چهارگانه‌اند که بخش فقهی آنها همچنان مرجع است. در سده‌های بعد، آثاری چون شرائع الإسلام محقق حلی، تذکرة الفقهاء علامه حلی، جواهر الکلام شیخ محمدحسن نجفی و العروة الوثقی سید محمدکاظم طباطبائی یزدی پدید آمد.[۱۴]
دیدگاه دیگر مذاهب
در منابع ملل و نحل اهل سنت، امامیه از دیرباز یکی از فرقه‌های اسلامی با فقهی متمایز گزارش شده است. هرچند شماری از عالمان اهل سنت انتساب بخشی از روایات فقهی امامیه به امام صادق علیه السلام را نپذیرفته و آنها را ساختهٔ دوره‌های بعد دانسته‌اند؛ ابن تیمیه (د. ۷۲۸ق) در «منهاج السنة» بر همین پایه بر امامیه خرده گرفته است. در پاسخ، عالمان امامیه بر پیوستگی اسناد روایات به امامان و بر وجود آثار مکتوب کهن شاگردان امام تکیه می‌کنند و نامیدن این فقه به «جعفری» را بیانگر جایگاه محوری آن حضرت در انتقال میراث فقهی اهل بیت علیهم السلام می‌دانند، نه دلیل بر آنکه همهٔ احکام مستقیماً از او گرفته شده است.[۱۵]
پانویس
- ↑ ابو زهره، الإمام الصادق.
- ↑ طوسی، الفهرست؛ جعفریان، اطلس شیعه.
- ↑ شهرستانی، الملل و النحل؛ ابو زهره، الإمام الصادق.
- ↑ ابو زهره، الإمام الصادق.
- ↑ کشی، رجال الکشی؛ طوسی، الفهرست؛ کلینی، الکافی.
- ↑ حلی، شرائع الإسلام؛ انصاری، فرائد الأصول.
- ↑ علم الهدی، الذریعة إلی أصول الشریعة؛ خراسانی، کفایة الأصول.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ حشر، آیهٔ ۷.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ نساء، آیهٔ ۵۹؛ کلینی، الکافی.
- ↑ انصاری، فرائد الأصول.
- ↑ شافعی، الرسالة؛ نجفی، جواهر الکلام؛ حر عاملی، وسائل الشیعة.
- ↑ مفید، اوائل المقالات؛ شهرستانی، الملل و النحل.
- ↑ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، اصل دوازدهم؛ جعفریان، اطلس شیعه.
- ↑ طوسی، الفهرست؛ حلی، تذکرة الفقهاء؛ نجفی، جواهر الکلام؛ یزدی، العروة الوثقی.
- ↑ ابن تیمیه، منهاج السنة النبویة؛ شهرستانی، الملل و النحل؛ طوسی، الفهرست؛ کشی، رجال الکشی.
منابع
- قرآن کریم.
- ابن تیمیه، احمد؛ منهاج السنة النبویة، ریاض: جامعة الإمام محمد بن سعود الإسلامیة، ۱۴۰۶ق.
- ابو زهره، محمد؛ الإمام الصادق: حیاته و عصره و آراؤه و فقهه، قاهره: دار الفکر العربی، بی‌تا.
- انصاری، مرتضی؛ فرائد الأصول، قم: مجمع الفکر الإسلامی، ۱۴۱۹ق.
- جعفریان، رسول؛ اطلس شیعه، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ۱۳۸۷ش.
- حر عاملی، محمد بن حسن؛ وسائل الشیعة، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۹ق.
- حلی، جعفر بن حسن؛ شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام، قم: مؤسسة إسماعیلیان، ۱۴۰۹ق.
- حلی، حسن بن یوسف؛ تذکرة الفقهاء، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۱۴ق.
- خراسانی، محمدکاظم؛ کفایة الأصول، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۹ق.
- شافعی، محمد بن ادریس؛ الرسالة، تحقیق احمد محمد شاکر، قاهره: مکتبة الحلبی، ۱۳۵۸ق.
- شهرستانی، محمد بن عبدالکریم؛ الملل و النحل، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا.
- طوسی، محمد بن حسن؛ الفهرست، نجف: المکتبة المرتضویة، بی‌تا.
- علم الهدی، علی بن حسین؛ الذریعة إلی أصول الشریعة، تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۴۶ش.
- قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران.
- کشی، محمد بن عمر؛ رجال الکشی (اختیار معرفة الرجال)، مشهد: دانشگاه مشهد، بی‌تا.
- کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تحقیق علی‌اکبر غفاری، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.
- مفید، محمد بن محمد؛ اوائل المقالات، قم: المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید، ۱۴۱۳ق.
- نجفی، محمدحسن؛ جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
- یزدی، محمدکاظم؛ العروة الوثقی، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۴۰۹ق.
| فقه | ||
| کلیات: | تاریخ فقه، ابواب فقه، احکام، اجتهاد، منابع اجتهاد در فقه شیعه، تقلید، اصول فقه، قواعد فقهی | |
| منابع: | عروة الوثقى، شرایع الاسلام، علل الشرائع، لمعه، جواهرالكلام، المكاسب المحرمه، مدارک الاحکام و ... | |
| ↓ رده ها ↓ | ||
| فقه: | فقیهان، منابع فقهی، اصطلاحات فقهی، آیات الاحکام، منابع اجتهاد در فقه شیعه، قواعد فقه | |
| اصول فقه: | اصول فقه، اصولیون، منابع اصول فقه، اصطلاحات اصول فقه | |
| احکام: | احکام، احکام عبادی، احکام اقتصادی، احکام خانواده، احکام روابط اجتماعی، احکام قضایی و جزایی، احکام اطعمه و اشربه، اصطلاحات احكام | |
