آیات مهدویت

آیات مهدویت به مجموعه‌ای از آیات قرآن گفته می‌شود که مفسران و متکلمان شیعه آنها را با مهدویت و حکومت جهانی امام مهدی علیه‌السلام پیوند می‌دهند. این آیات را معمولاً در سه محور دسته‌بندی می‌کنند: وعدهٔ حکومت صالحان و وراثت زمین، پیروزی دین حق بر همهٔ دین‌ها، و تعبیر بقیةالله. هیچ‌یک از این آیات نام امام مهدی علیه‌السلام را به صراحت نمی‌آورد؛ از این‌رو عالمان شیعه دلالت آنها را عام می‌شمارند و تعیین مصداق را بر پایهٔ روایات اهل البیت علیهم‌السلام می‌دانند. در برابر، شماری از مفسران اهل سنت همین وعده‌ها را بر مصادیق صدر اسلام یا بر بنی اسرائیل تطبیق کرده و حمل آنها بر مهدی را لازم ندانسته‌اند.

جایگاه در تفسیر موضوعی

بررسی این آیات از نمونه‌های تفسیر موضوعی است: گردآوری آیات پراکندهٔ قرآن دربارهٔ یک موضوع و استخراج دیدگاه کلی آن. در سنت تفسیری شیعه میان «شأن نزول» و «جری و تطبیق» تفکیک می‌شود؛ شأن نزول به مورد نزول آیه بازمی‌گردد و جری، تطبیق مضمون کلی آیه بر مصادیق تازه در هر دوره است. بر پایهٔ این تفکیک، روایاتی که مضمون آیه را بر امام مهدی علیه‌السلام منطبق می‌کنند، بیان مصداق به شمار می‌آیند و دلیل بر آن نیست که آیه تنها دربارهٔ او نازل شده است.

وعدهٔ وراثت زمین

این محور سه آیهٔ مشهور را در بر می‌گیرد و مضمون مشترک آنها سپردن زمین به بندگان صالح و برافتادن استضعاف است. مفسران شیعه این وعده را زمینهٔ قرآنی حکومت جهانی امام مهدی علیه‌السلام می‌شمارند.

آیهٔ پنجم سورهٔ قصص

«وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ»؛ «و می‌خواهیم بر کسانی که در زمین به ضعف کشیده شده‌اند منّت نهیم و آنان را پیشوایان و وارثان [زمین] گردانیم».

آیه در سیاق داستان حضرت موسی علیه‌السلام و فرعون و دربارهٔ بنی اسرائیل است. برخی مفسران شیعه با تکیه بر عموم تعبیر «الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا» («کسانی که به ضعف کشیده شده‌اند») و جریان این سنت در تاریخ، دامنهٔ آن را به امت اسلامی و عصر ظهور گسترش داده‌اند. در برابر، شماری از مفسران اهل سنت آیه را ویژهٔ بنی اسرائیل و رهایی آنان از سلطهٔ فرعون دانسته‌اند.

آیهٔ صد و پنجم سورهٔ انبیاء

«وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ»؛ «و همانا در زبور، پس از ذکر، نوشتیم که زمین را بندگان شایستهٔ من به ارث می‌برند».

در معنای دو واژهٔ کلیدی آیه اختلاف نظر هست. بسیاری از مفسران «زبور» را کتاب حضرت داوود علیه‌السلام و «ذکر» را تورات دانسته‌اند و برخی دیگر «ذکر» را قرآن یا امّالکتاب (لوح محفوظ) شمرده‌اند. به باور مفسران شیعه، وعدهٔ این آیه فراگیر است و وراثت زمین به صالحان، به یک قوم یا دورهٔ تاریخی خاص محدود نمی‌شود.

آیهٔ پنجاه و پنجم سورهٔ نور

«وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضَى لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا يَعْبُدُونَنِي لَا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئًا وَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ»؛ «خدا به کسانی از شما که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند وعده داده است که آنان را در زمین جانشین کند، همان‌گونه که پیشینیان را جانشین کرد، و دینشان را که برای آنان پسندیده است استوار سازد و ترسشان را به ایمنی بدل کند؛ [تا] مرا بپرستند و چیزی را شریک من نکنند؛ و هر کس پس از آن کفر ورزد، آنان همان فاسقان‌اند».

آیه سه وعده را در یکجا گرد آورده است: جانشینی در زمین، تمکین دین، و تبدیل خوف به امن. مفسران شیعه تحقق کامل این سه را در حکومت امام مهدی علیه‌السلام می‌دانند.

در تفسیرهای روایی، از امام سجاد علیه‌السلام نقل شده که مقصود از مؤمنان، شیعیان اهل البیت‌اند و این وعده به دست مردی از خاندان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله انجام می‌شود: «هُمْ شِيعَتُنَا أَهْلَ الْبَيْتِ، يَفْعَلُ اللَّهُ ذَلِكَ بِهِمْ عَلَى يَدَيْ رَجُلٍ مِنَّا، وَهُوَ مَهْدِيُّ هَذِهِ الْأُمَّةِ»؛ «آنان شیعیان ما اهل بیت‌اند؛ خداوند این کار را به دست مردی از ما دربارهٔ آنان انجام می‌دهد و او مهدی این امت است».

پیروزی دین حق

«هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ»؛ «او کسی است که فرستادهٔ خود را با هدایت و دین حق فرستاد تا آن را بر همهٔ دین‌ها پیروز گرداند، هرچند مشرکان ناخوش دارند».

همین آیه در سوره صف (آیهٔ ۹) نیز آمده است. در پایان آیهٔ ۲۸ سوره فتح، به‌جای «وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ» («هرچند مشرکان ناخوش دارند»)، عبارت «وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا» («و گواهی خدا کافی است») آمده است. مفسران تکرار این وعده در سه سوره را نشانهٔ تأکید قرآن بر آن دانسته‌اند.

مفسران شیعه تحقق کامل «اظهار دین» را در عصر ظهور می‌دانند؛ زیرا به باور آنان این وعده در دورهٔ پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله و در سده‌های بعد به‌طور کامل محقق نشد.

بقیةالله

«بَقِيَّةُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ»؛ «باقیماندهٔ خدا برای شما بهتر است، اگر مؤمن باشید».

آیه در سیاق پندهای حضرت شعیب علیه‌السلام به قومش دربارهٔ کم‌فروشی آمده است. بسیاری از مفسران «بقیةالله» را در این آیه بر سود حلال و آنچه خدا برای بنده نگاه می‌دارد تفسیر کرده‌اند.

در روایات شیعه، این تعبیر بر اهل البیت و به‌ویژه امام مهدی علیه‌السلام تطبیق شده است. در روایتی از امام صادق علیه‌السلام آمده است که هنگام سلام بر قائم باید گفت: «السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا بَقِيَّةَ اللَّهِ»؛ «سلام بر تو ای بقیةالله»؛ سپس امام آیهٔ «بَقِيَّةُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ» («باقیماندهٔ خدا برای شما بهتر است») را تلاوت کرد.

در روایتی که صدوق از امام باقر علیه‌السلام آورده، آمده است که امام مهدی علیه‌السلام هنگام قیام، نخست آیهٔ بقیةالله را می‌خواند و سپس می‌گوید: «أَنَا بَقِيَّةُ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ وَخَلِيفَتُهُ وَحُجَّتُهُ عَلَيْكُمْ»؛ «من بقیةالله در زمین او، و جانشین و حجت او بر شمایم».

دلالت آیات

هیچ‌یک از آیات یادشده نام «مهدی» یا «قائم» را در بر ندارد؛ از این‌رو دلالت آنها بر مهدویت عام است و تعیین مصداق به روایات واگذار می‌شود.

متکلمان شیعه دو مقدمه را در کنار هم می‌گذارند. نخست اینکه وعدهٔ خدا تخلف‌ناپذیر است: «إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ»؛ «همانا خدا از وعدهٔ خود تخلف نمی‌کند». دوم اینکه وعدهٔ جانشینی، تمکین کامل دین و ایمنی فراگیر، در سده‌های نخست به‌سبب جنگ‌های داخلی و فتنه‌ها به‌طور کامل محقق نشد. نتیجه آن است که تحقق تام این وعده‌ها در آینده است و روایات، مصداق آن را امام مهدی علیه‌السلام می‌دانند.

شماری از مفسران اهل سنت این آیات را بر وقایع صدر اسلام، مانند فتح مکه و گسترش سریع اسلام، یا بر بنی اسرائیل تطبیق کرده و حمل آنها بر مهدی را نپذیرفته‌اند. با این حال در مجموعه‌های حدیثی اهل سنت نیز روایاتی دربارهٔ ظهور مردی از اهل البیت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله نقل شده است.

پرهیز از تعیین زمان

عالمان شیعه تأکید می‌کنند که زمان ظهور دانسته نیست و تعیین آن نارواست. مستند آنان روایتی است که وقت‌گذاران را دروغ‌گو می‌خواند: «كَذَبَ الْوَقَّاتُونَ»؛ «وقت‌گذاران دروغ گفتند».

بر همین پایه، عالمان شیعه از تعیین قطعی مصداق این آیات برای رویدادهای روزگار حاضر و از استخراج تاریخ ظهور از آنها پرهیز کرده‌اند.

منابع

• قرآن کریم.
• ترمذی، محمد بن عیسی؛ سنن الترمذی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
• صدوق، محمد بن علی؛ کمال الدین و تمام النعمة، تهران: اسلامیه، ۱۳۹۵ق.
• طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق.
• طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۰۶ق.
• عیاشی، محمد بن مسعود؛ تفسیر العیاشی، تحقیق سید هاشم رسولی محلاتی، تهران: مکتبة العلمیة الإسلامیة، بی‌تا.
• قرطبی، محمد بن احمد؛ الجامع لأحکام القرآن، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
• کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تحقیق علی‌اکبر غفاری، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق؛ ج۱.
• نعمانی، محمد بن ابراهیم؛ الغیبة، تحقیق علی‌اکبر غفاری، تهران: مکتبة الصدوق، بی‌تا.