مجوس
مَجوس، نامی است که در قرآن و منابع اسلامی به پیروان دین زرتشت و آیین مغان ایران داده شده است.[۱] این واژه در قرآن یک بار و در ضمن برشمردن گروه‌های دینی آمده است.[۲] در فقه اسلامی، احکام مجوس در باب جزیه و برخی معاملات مطرح شده و در روایات، تعبیر «مجوس هذه الأمة» برای برخی گروه‌های کلامی به کار رفته است.[۳]
واژه‌شناسی
«مجوس» در عربی معرّب «مَگوش» پارسی است؛ «مگوش» یا «مغ» عنوان طبقهٔ روحانیان در ایران باستان بود که به امور دینی و آتشکده‌ها می‌پرداختند.[۴] در فارسی، جمع آن «مغان» آمده و در شعر فارسی نیز به همین معنا به کار رفته است.[۵] در کاربرد قرآنی و فقهی، «مجوس» بر پیروان دین زرتشتی اطلاق می‌شود، چنان‌که اهل کتاب بر یهود و نصارا.[۶]
مجوس در قرآن
قرآن در سوره حج، شش گروه دینی را در کنار هم می‌آورد و داوری میان آنان را به روز قیامت وا می‌گذارد: «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالصَّابِئِينَ وَالنَّصَارَى وَالْمَجُوسَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا إِنَّ اللَّهَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ»؛ «همانا کسانی که ایمان آوردند و آنان که یهودی شدند و صابئیان و نصارا و مجوس و کسانی که شرک ورزیدند، خداوند روز قیامت میانشان داوری می‌کند؛ همانا خدا بر هر چیزی گواه است.»[۷]
در این آیه، مجوس در کنار اهل کتاب و مشرکان آمده است. مفسران در اینکه مجوس اهل کتاب‌اند یا نه اختلاف دارند: برخی با استناد به گزارش‌هایی که برای آنان پیامبر و کتابی می‌شناسند، آنان را در حکم اهل کتاب دانسته‌اند، و برخی دیگر با توجه به دوگانه‌پرستی رایج در آیین زرتشتی، آنان را در شمار مشرکان آورده‌اند.[۸] این اختلاف در احکام فقهی نیز اثر گذاشته است.[۹]
پیشینه تاریخی
آیین مغان در ایران پیش از اسلام دین رسمی ساسانیان بود و موبدان در دستگاه حکومت نفوذ داشتند.[۱۰] با فتح ایران به دست مسلمانان، مجوسیان در شمار اهل ذمه درآمدند و در شهرهایی مانند تیسفون، اصفهان و نواحی فارس پراکنده بودند.[۱۱] گزارش‌های منابع کهن از «مجوس هَجَر» در یمن نیز یاد کرده‌اند که در دورهٔ پیامبر (صلی الله علیه و آله) و خلفا دربارهٔ آنان حکم گرفته شد.[۱۲]
در روایات
در روایات، دربارهٔ رفتار با مجوس، به «سنت اهل کتاب» سفارش شده است؛ یعنی جزیه از آنان گرفته شود و در معامله با آنان مانند اهل کتاب رفتار گردد، هرچند در پاره‌ای احکام (مانند ازدواج و ذبیحه) تفاوت‌هایی گزارش شده است.[۱۳] مشهور فقیهان شیعه بر آن‌اند که مجوس اهل کتاب نیستند، ولی جزیه از آنان پذیرفته می‌شود.[۱۴]
تعبیر مشهور «مجوس هذه الأمة» نیز در روایات آمده است. بر پایهٔ گزارشی، پیامبر (صلی الله علیه و آله) قدریه را «مجوس این امت» خواند.[۱۵] شارحان، وجه این تشبیه را شباهت دیدگاه قدریه در نفی تقدیر الهی با دوگانه‌انگاری مجوس دانسته‌اند؛ زیرا در هر دو، نوعی دوگانگی در تدبیر عالم فرض می‌شود.[۱۶] این تعبیر، تعبیری کلامی است و به معنای مجوس بودن اعتقادی آن گروه نیست.[۱۷]
احکام فقهی
در فقه شیعه، مجوس در باب جزیه و احکام اهل ذمه بحث می‌شود. بر پایهٔ روایات، جزیه از مردان بالغ و آزاد آنان گرفته می‌شود و در برابر آن، جان و مالشان محفوظ می‌ماند.[۱۸] دربارهٔ حلیت ذبیحهٔ آنان و جواز ازدواج با آنان، میان فقیهان اختلاف است؛ برخی به عموم «سنت اهل کتاب» تمسک کرده‌اند و برخی دیگر، این دو حکم را ویژهٔ یهود و نصارا دانسته‌اند.[۱۹] این اختلاف، برخاسته از همان اختلاف در اهل کتاب بودن مجوس است.[۲۰]
پانویس
- ↑ ابن منظور، لسان العرب، ذیل مادهٔ «مجس».
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ حج، آیهٔ ۱۷.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب جزیه؛ ابن حنبل، المسند، مسند الشامیین.
- ↑ ابن منظور، لسان العرب، ذیل مادهٔ «مجس»؛ دهخدا، لغت‌نامه، ذیل «مجوس».
- ↑ دهخدا، لغت‌نامه، ذیل «مغان».
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ حج، آیهٔ ۱۷.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ حج، آیهٔ ۱۷؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ حج، آیهٔ ۱۷؛ طباطبایی، المیزان، ذیل همان آیه.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب جزیه.
- ↑ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۱.
- ↑ بلاذری، فتوح البلدان، بخش فتوح فارس و اصفهان.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب جزیه؛ بلاذری، فتوح البلدان.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب جزیه؛ ابن حنبل، المسند، مسند الشامیین.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب جزیه؛ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد.
- ↑ ابوداود، السنن، کتاب السنة؛ ابن حنبل، المسند، مسند الشامیین.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ حج، آیهٔ ۱۷؛ طباطبایی، المیزان، ذیل همان آیه.
- ↑ همان.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب جزیه؛ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد.
- ↑ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الأطعمة و الأشربة؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب جزیه.
- ↑ همان.
منابع
- قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
- ابن حنبل، احمد؛ المسند، قاهره: دار الحدیث، ۱۴۱۶ق.
- ابن منظور، محمد بن مکرم؛ لسان العرب، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
- ابوداود، سلیمان بن اشعث؛ السنن، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
- بلاذری، احمد بن یحیی؛ فتوح البلدان، بیروت: دار الهلال، ۱۹۸۸م.
- حر عاملی، محمد بن حسن؛ وسائل الشیعة، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۹ق.
- دهخدا، علی‌اکبر؛ لغت‌نامه، تهران: مؤسسهٔ لغت‌نامهٔ دهخدا، ۱۳۷۷ش.
- طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، قم: منشورات اسماعیلیان، بی‌تا.
- طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران: ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
- محقق حلی، جعفر بن حسن؛ شرایع الإسلام فی مسائل الحلال والحرام، تهران: استقلال، بی‌تا.
- یعقوبی، احمد بن ابی‌یعقوب؛ تاریخ الیعقوبی، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
| اعتقادات شیعه | |
| توحید | توحید ذاتی * توحید صفاتی * توحید افعالی * توحید در عبادت * بداء * اسماء و صفات الهی |
| عدل | قضا و قدر * اختیار * امر بین الامرین |
| نبوت | عصمت پیامبران * خاتمیت * وحی * اعجاز * عدم تحریف قرآن |
| امامت |
باورها: ضرورت وجود امام * عصمت امامان * اهل بیت * چهارده معصوم * ولایت تكوینی * علم غیب امامان * غیبت امام زمان (عج) * انتظار * رجعت * توسل * شفاعت * آخر الزمان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله * امام علی(ع) * امام حسن(ع) * امام حسین(ع) * امام سجاد(ع) * امام باقر(ع) * امام صادق(ع) * امام کاظم(ع) * امام رضا(ع) * امام جواد(ع) * امام هادی(ع) * امام عسکری(ع) * امام مهدی(عج) |
| معاد | برزخ * معاد جسمانی * حشر * صراط * میزان * بهشت * جهنم |
