شیخ علی اکبر نهاوندی

«آیت‌الله شیخ علی‌اکبر نهاوندی» (۱۲۷۸-۱۳۶۹ ق)، فقیه، اصولی، محدث، مفسر، متکلم و عارف بزرگ شیعه در قرن چهاردهم هجری و از شاگردان سید مرتضی کشمیری و شيخ عبدالرحيم نهاوندی بود. آیت‌الله نهاوندی در طول عمر بابرکت خود، آثار متعددی در زمینه‌های مختلف علوم اسلامی مانند فقه، کلام، عقاید، اخلاق، تفسیر، حدیث و فضایل اهل بیت علیهم‌السلام تألیف نمود، که از آن بین می‌توان به کتاب «العبقری الحسان فی احوال مولانا صاحب الزمان» اشاره کرد.

نام کامل	علی‌اکبر نهاوندی
زادروز	۱۲۷۸ قمری
زادگاه	نهاوند
وفات	۱۳۶۹ قمری
مدفن	مشهد
اساتید	میرزا محمدحسن آشتیانی، میرزا عبدالرحیم نهاوندی، سید مرتضی کشمیری، شیخ محمدطه نجف،...
شاگردان	سید شهاب الدین مرعشی نجفی، سید علی‌نقی فیض الاسلام، شیخ محمد شریف رازی،...
آثار	العبقری الحسان، البنیان الرفیع، انوار المواهب، جنّتان مدهامّتان، راحة الرّوح، گلزار اکبری و لاله‌زار منبری،...

تحصیلات و استادان

شیخ علی اکبر نهاوندی متولد سال ۱۲۷۸ هـ.ق در نهاوند بود. او در نوجوانی وارد حوزه علمیه نهاوند شد و دروس مقدماتی را نزد شیخ جعفر بروجردی و حاج ملا محمد سره‌بندی آموخت، سپس به بروجرد هجرت نمود و دروس سطح را نزد شیخ آقا حسین شیخ الاسلام، آقا ابراهیم بن مولی حسن تویسرکانی، سید ابوطالب و دیگران فراگرفت.

آیت الله نهاوندی برای ادامه تحصیل به حوزه علمیه مشهد مقدس راه یافت و در درس شیخ عبدالرحیم بروجردی، آقا میرزا سید علی حائری یزدی و شیخ محمدتقی بجنوردی مشهدی شرکت کرد. وی مدتی نیز برای کسب‌ دانش در اصفهان بسر برد، سپس به حوزه علمیه تهران رفت و در مجلس درس میرزا محمدحسن آشتیانی، میرزا عبدالرحیم نهاوندی و میرزا محمد اندرمانی حضور یافت. او همچنین در حوزه علمیه تهران، فلسفه و علوم معقول را نزد میرزا محمدرضا قمشه‌ای، میرزا ابوالحسن جلوه و حیدرخان نهاوندی آموخت.

سپس به عتبات عالیات هجرت نمود و در سامرا، در درس میرزا محمدحسن شیرازی شرکت کرد. او در سال ۱۳۰۸ هـ.ق به حوزه علمیه نجف عزیمت کرد و در درس سید محمدکاظم طباطبایی یزدی، آخوند خراسانی، شیخ محمدطه نجف، میرزا حبیب الله رشتی، شیخ الشریعه اصفهانی، محمدحسن مامقانی، مولی لطف الله مازندرانی، محدث نوری (صاحب مستدرک)، سید مرتضی کشمیری، شیخ ملا علی نهاوندی (معروف به مؤسس نهاوندی)، سید ابوالقاسم اشکوری (نویسنده کتاب جواهر العقول) و میرزا حسین خلیلی تهرانی شرکت کرد، که برخی از آنها از مشایخ روایی آیت الله نهاوندی بودند.

تدریس و شاگردان

آیت الله سید شهاب الدین مرعشی نجفی در مورد آیت الله نهاوندی چنین فرموده است: او مهارت ویژه‌ای در علم حدیث و مقدمات آن مانند علم رجال و علم درایه داشت. وی فقیهی اصولی و متکلمی مفسر بود. ایشان هم‌درس پدرم، علامه آیت الله سید شمس الدین محمود حسینی مرعشی نجفی (متوفی: ۱۳۳۸ هـ.ق) بود، و در درس بسیاری از بزرگان شرکت می‌کرد.

از جمله شاگردان و راویان شیخ علی اکبر نهاوندی که از ایشان اجازه نقل حدیث داشتند عبارتند از:

1. سید شهاب الدین مرعشی نجفی (۱۲۷۶-۱۳۶۹ ش)
2. شیخ محمد شریف رازی (۱۳۶۴ ه.ش) (نویسنده کتاب «گنجینه دانشمندان»)
3. شیخ محمدعلی اردوبادی
4. سید علی نقی فیض الاسلام (مترجم نهج البلاغه)

آثار و تألیفات

1. البنیان الرفیع (اخلاق ربیعی): این کتاب در شرح احوال ربیع بن خثیم معروف به خواجه ربیع است. تاریخ شروع نگارش این کتاب سال ۱۳۳۷ هـ.ق و تاریخ اتمام آن سال ۱۳۴۱ هـ.ق است.
2. جنّة العالیه و جعبة الغالیه: این کتاب کشکولی است که مطالب مختلف در آن شماره گذاری شده و هر جزء آن مشتمل بر ۳۳۳ مطلب از مطالب مختلف که شامل: حکایات، مواعظ، تفاسیر غریبه، تأویلات عجیب، نصایح، منامات، معالجات و مناظرات و... است. نگارش این کتاب در سه جزء و در سال ۱۳۴۱ هـ.ق به اتمام رسید.
3. جنّتان مدهامّتان: جزء اول (الجنة الاولی) ۲۰۹ صفحه و جزء دوم (الجنّة الثانیه) ۲۰۶ صفحه است. جزء اول مشتمل بر ۵۰۴ جوهره و جزء دوم مشتمل بر۵۴۱ جوهره است. هر جوهره از این کتاب در مورد مسائل مختلفی از عقاید و اخلاق و عرفان و... است.
4. راحة الرّوح یا کشتی نجات: این کتاب شرحی است بر حدیث سفینة که در کتاب‌های شیعه و اهل سنت آمده است که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «مثل أهل بیتی کمثل سفینة نوحٍ مَن رکبها نَجی و مَن تخلّف عنها غَرق». نگارش کتاب در سال ۱۳۴۱ هـ.ق به پایان رسید.
5. خزینة الجواهر فی زینة المنابر: این کتاب در سه بخش اصول دین، فروع دین و اخلاق، نگارش یافته و در هر بخش، آیات، روایات، مواعظ و حکایات مربوط به آن بخش به ترتیب آورده شده است. این کتاب مشتمل بر شرح و تفسیر ۴۰ آیه و ۷۷ روایت و ۸۰ موعظه و ۲۰۰ حکایت است. نگارش این کتاب در سال ۱۳۳۶ هـ.ق به پایان رسیده است.
6. گلزار اکبری و لاله‌زار منبری: این کتاب در ۱۱۴ فصل ـ به عدد سوره‌های قرآن ـ تنظیم شده و هر فصل آن به «گلشن» نام‌گذاری گردیده است. در واقع، این کتاب کشکولی است از مطالب مختلف، با این تفاوت که مطالب آن بر اساس موضوع هر گلشن و فصل، دسته بندی و مطالب هم سنخ در یک گلشن و پشت سر هم آورده شده است؛ برخلاف کشکول‌های رایج که مطالب پراکنده در آن پشت سرهم و بدون باب بندی آمده است. این کتاب در سال ۱۳۴۴ هـ.ق نوشته شده است.
7. انوار المواهب: موضوع این کتاب، مناقب و فضائل معصومین علیهم السلام است. جزء اول آن در فضائل و مناقب پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله و جزء دوم در فضائل حضرت فاطمه سلام الله علیها و جزء سوم در مناقب امیرالمؤمنین علیه السلام و جزء چهارم در مناقب و فضائل امام دوم تا امام یازدهم علیهم السلام است. تاریخ شروع این تألیف سال ۱۳۳۴ هـ.ق و تاریخ اتمام آن سال ۱۳۴۰ هـ.ق است.
8. العبقری الحسان فی احوال مولانا صاحب الزمان: این مجموعه در شرح احوال حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه است. این کتاب به گفته مؤلف به منزله جلد دوم کتاب انوار المواهب است. این کتاب در پنج قسمت نگارش یافته و هر قسمت آن به «بساط» نامگذاری شده است.
9. جواهر الکلمات (جواهر الزواهر فی شوارد النوادر): این کتاب در قطع رحلی و در دو جزء و به صورت چاپ سنگی به چاپ رسیده است.
   

   انوار المواهب - یکی از آثار آیت‌الله علی‌‌اکبر نهاوندی
10. وسیلة النجات و عناوین الجمعات فی شرح دعاء السمات: این اثر شرحی است بر دعای سمات و دارای مقدمه‌ای است در مورد دعا و اهمیت آن. نگارش این کتاب در سال ۱۳۳۱ هـ.ق به پایان رسیده است.
11. انهار النوائب فی اسرار المصائب
12. حاشیه فرائد الاصول علی المبحث البراءة
13. رسالة الحقیقه والمجاز
14. وسائل العبید الی مراحل التوحید
15. رشحة الندی فی مسأله البداء
16. صلاة المسافر (تقریر درس شیخ محمدطه نجف)
17. طور سینا در شرح حدیث کساء
18. الفوائد الکوفیة فی ردّ الصوفیة
19. کشف التطیة عن وجوه التسمیة
20. لمعات الانوار فی حلّ مشکلات الآیات والاخبار
21. مفرّح القلوب و مفرّج الکروب
22. المواریث (تقریر درس سید محمدکاظم طباطبایی یزدی)
23. النفحات العنبریّه فی البیانات المنبریّه
24. الید البیضاء فی مناقب الأمیر و الزهرا علیهماالسلام
25. الیاقوت الاحمر فی من رأی الحجة المنتظر عجل الله تعالی فرجه
26. سبع المثانی، در مناقب حسن اول تا حسن الثانی (پیشوایان دهگانه)
27. العسل المصفّی فی نُکت اخبار مناقب المصطفی
28. الکواکب الدرّی فی نکت اخبار مناقب امیرالمؤمنین علیه السلام.

شیخ علی اکبر نهاوندی علاقه فراوانی نیز به شعر و قطعات ادبی و جملات و عبارات موزون اعم از ادبیات عرب و فارسی داشته است. این علاقه از ذکر و نقل اشعار فراوان و کلمات حکمت آموز در کتاب‌های متعدد ایشان، به وضوح مشاهده می‌شود. او همواره در مقالات خویش، سعی در ارائه معانی بلند در قالب نثری مسجّع و موزون داشت و از قلمی شیوا و روان برخوردار بود.

حکایات و کرامات

دفاع از حقوق اهل کتاب:

محضر بابرکت آیت‌ الله نهاوندی همواره محفل الفت و رفع تشتت‌ها بود. یکی از کلیمیان نهاوند نقل کرده است که: «چندین سال پیش عده‌ای از متعصبین ناآگاه قصد بر هم زدن یکی از مراسم مذهبی ما را داشتند، وقتی این حمله در حال شکل‌گیری بود، چاره‌ای جز این ندیدیم که جریان را به اطلاع مرحوم شیخ علی‌اکبر نهاوندی برسانیم. ایشان پس از اطلاع، سراسیمه خود را به محل رساندند و بعد از دعوت همگان به آرامش، سخنرانی غرائی درباره مقام حضرت موسی علیه السلام و نحوه برخورد با اقلیت‌ها و این که یهودیان این مراسم را به استناد کدام یک از آیات تورات بجای می‌آورند، ایراد نمود. کلیمیان چنان تحت تأثیر کلمات و وسعت اطلاعات او قرار گرفتند، که اشک از دیدگانشان جاری شد. برخی از آنان گفتند: گوئیا موسی علیه السلام زنده گشته و احکاممان را به ما تعلیم می‌دهد. آن عده از مسلمانان نیز از کار خود پشیمان شدند و متفرق گشتند».

تشویقی از امام علی(ع) برای آیت‌‌الله نهاوندی:

ایشان در احترام به علما و مراجع بزرگوار به‌ ویژه سادات بسیار اهتمام داشت. آیت‌ الله محسنی ملایری گفته است: در سفر دوم که آیت‌ الله بروجردی به مشهد مقدس مشرف شد، مرحوم حاج شیخ علی‌اکبر نهاوندی از ایشان خواست که به جای وی نماز جماعت بخواند. آیت‌ الله بروجردی بعد از تأملاتی پذیرفت. پس از آن، در یکی از سفرهای آیت‌الله نهاوندی به نجف اشرف، آیت‌الله سید ابوالحسن اصفهانی از ایشان خواست که به جای وی نماز بخواند. شیخ علی‌اکبر نهاوندی می‌فرمود: بعد از نماز مغرب در نافله دوم آن، صدایی شنیدم که فرمود: «عظّمتَ وَلدی فعظّمتُکَ» (فرزندم را بزرگ داشتی، من نیز تو را بزرگ داشتم). این قضیه را من از آقای نهاوندی شنیدم و وقتی آن را خدمت آقای بروجردی نقل کردم، اشک از چشمان او سرازیر شد.

راز نامگذاری شبستان نهاوندی:

نقل شده است: روزى حاج شیخ على‌ اکبر نهاوندى با جمعیت بسیارى در یکى از شبستان‏‌ هاى مسجد گوهرشاد مشغول اقامه نماز جماعت بود، بعد از اتمام نماز ظهر، شیخ على‌ اکبر، مکان نماز را تغییر مى‏‌ دهد و به شبستان دیگرى مى‏‌ رود و جماعت نمازگزار هم به دنبال وی به شبستان دیگر مى‏‌ روند. بعد از لحظاتى، در کمال ناباورى، شبستان قبلى به واسطه زلزله فرو مى‏‌ ریزد و همه مردم نمازگزار را در بُهت و حیرت فرو مى‏‌ برد و از آن به بعد، این شبستان به «شبستان نهاوندى» معروف مى‏‌ شود.

وفات

مرحوم آیت‌الله علی‌اکبر نهاوندی، سرانجام در روز سه شنبه نوزدهم ربیع الثانی سال ۱۳۶۹ هـ.ق (۱۳۲۹ ش) در ۹۱ سالگی چشم از جهان فروبست. پیکر پاک ایشان در «دارالسعاده»، در جوار مرقد مطهر امام رضا علیه السلام نزدیک قبر شیخ مرتضی آشتیانی، طرف پایین پای مبارک حضرت رضا علیه السلام در صحن جدید، متصل به درب حرم مطهر به خاک سپرده شد.

آقای مروّج که از سرایندگان ماده تاریخ در مشهد بود، در تاریخ رحلت ایشان سروده‌ است:

آمده اندوه و سرافکند و پی تاریخ گفت شد نهاوندی مقیم اندر درِ سلطان توس

منابع

• گلشن ابرار، جلد۳، زندگینامه "حاج شیخ علی‌اکبر نهاوندی" از علی مصباح.
• "آیت‌الله حاج شیخ علی‌اکبر نهاوندی"، علیرضا نوروزی، پایگاه فرهنگی مذهبی شیعه‌ها، بازیابی: ۲۰ اردیبهشت ۱۳۹۳.
• "شیخ علی‌اکبر نهاوندی"، سایت بلاغ.

آرشیو عکس و تصویر

• 

  از راست: سید حسین حسینی فقیه سبزواری، علی‌اکبر نهاوندی، ناشناس، سید محمدهادی حسینی میلانی و ناشناس

• 

  علی‌اکبر نهاوندی

• 

  1. ضیاء الدین فیض مهدوی، 2. علی‌اکبر نهاوندی، 3. سید یونس موسوی اردبیلی، 4. احمد کفایی خراسانی، 5. سید حسین حسینی فقیه سبزواری

• 

  یکی از آثار علی‌اکبر نهاوندی