طول عمر امام مهدی(عج)
طول عمر امام مهدی(عج) به دوام حیات دوازدهمین امام شیعیان از هنگام ولادت در سال ۲۵۵ ق تا ظهور او اشاره دارد. بر پایهٔ باور شیعیان دوازده‌امامی، امام مهدی(عج) در سامرا زاده شد. او پس از شهادت پدرش، امام حسن عسکری علیه السلام، در کودکی به غیبت رفت و همچنان زنده است. این باور دو پرسش پیش می‌آورد: آیا چنین عمری از نظر عقلی ممکن است و آیا گزارش‌های تاریخی آن را تأیید می‌کند؟ متکلمان شیعه با تکیه بر قدرت الهی و نمونه‌های قرآنی، امکان آن را نشان می‌دهند. آنان با گزارش‌های ولادت و غیبت، وقوع آن را مستند می‌کنند. در برابر، شماری از عالمان اهل سنت ولادت امام در آن تاریخ را نپذیرفته و از این‌رو عمر طولانی او را انکار کرده‌اند.[۱]
محتویات
مفهوم
طول عمر در این کاربرد، به معنای دوام حیات امام دوازدهم در همین جهان و پیش از ظهور است، نه زندگانی دوباره پس از مرگ که در آموزهٔ رجعت مطرح می‌شود. این مسئله با غیبت پیوند دارد، اما با آن یکی نیست: غیبت پنهان‌بودن امام از دیدگان است و طول عمر، شرط دوام آن پنهان‌بودن. این بحث در آثار کلامی امامیه، در ضمن مبحث غیبت و در پاسخ به منکران مطرح شده است. شیخ طوسی در الغیبة، در بابی با عنوان «طول عمر الإمام»، به این موضوع و امکان عقلی آن پرداخته است.[۲]
گزارش ولادت
بر پایهٔ گزارش مشهور منابع شیعه، امام مهدی(عج) در نیمهٔ شعبان سال ۲۵۵ ق در سامرا زاده شد. برخی منابع شیعه، سال ۲۵۶ ق را نیز آورده‌اند. پدر او امام حسن عسکری علیه السلام بود و مادرش، به گزارش مشهور، نرجس خاتون بود. نام مادر در منابع یکسان نیست و چند نام برای او ذکر شده است. شیخ صدوق در کمال الدین و کلینی در الکافی این گزارش را در شمار اخبار مربوط به امام دوازدهم آورده‌اند. در این گزارش‌ها، تولد کودک و مشاهدهٔ او از سوی نزدیکان امام حسن عسکری علیه السلام نقل شده است.[۳]
دورهٔ غیبت
امام حسن عسکری علیه السلام، بر پایهٔ باور شیعه، در سال ۲۶۰ ق به شهادت رسید و از آن پس حیات فرزند او در وضعیت غیبت ادامه یافت. در دورهٔ نخست، که به غیبت صغری شناخته می‌شود، ارتباط شیعیان با امام از طریق چهار سفیر (نواب اربعه) برقرار بود: عثمان بن سعید عمری، محمد بن عثمان، حسین بن روح نوبختی و علی بن محمد سمری. با درگذشت سمری در سال ۳۲۹ ق، دورهٔ غیبت کبری آغاز شد و این ارتباط پایان یافت. بدین ترتیب، در باور شیعه، امام از هنگام ولادت تا کنون زنده است. این نتیجه، پیامد گزارش ولادت و اصل غیبت است، نه تعیین مدت عمر او.[۴]
پیشینه‌های قرآنی
متکلمان برای نشان دادن امکان طول عمر، به مواردی در قرآن استناد می‌کنند که حیات انسان در آن‌ها از روال عادی فراتر رفته است. نخست نوح علیه السلام: «فَلَبِثَ فِيهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلَّا خَمْسِينَ عَامًا»؛ «پس هزار سال، جز پنجاه سال، در میان آنان درنگ کرد». دوم اصحاب کهف که خوابشان سده‌ها به درازا کشید: «وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلَاثَ مِائَةٍ سِنِينَ وَازْدَادُوا تِسْعًا»؛ «و در غار خود سیصد سال درنگ کردند و نُه سال [بر آن] افزودند».[۵]
سوم عیسی علیه السلام که بر پایهٔ قرآن کشته نشد: «وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ وَلَكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ»؛ «و او را نکشتند و به دار نیاویختند، بلکه [امر] بر آنان مشتبه شد». قرآن در ادامه می‌گوید: «بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ»؛ «بلکه خداوند او را به سوی خود بالا برد».[۶]
چهارمین نمونه، بندهٔ صالحی است که قرآن سرگذشت او را در سورهٔ کهف آورده است. در روایات، او به خضر علیه السلام شناسانده شده است: «فَوَجَدَا عَبْدًا مِنْ عِبَادِنَا آتَيْنَاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا»؛ «پس بنده‌ای از بندگان ما را یافتند که از سوی خود رحمتی به او بخشیده بودیم». قرآن در این آیات از طول عمر او سخن نگفته است؛ در روایات شیعه، خضر زنده و برخوردار از عمری دراز دانسته شده است.[۷] این نمونه‌ها نشان می‌دهند که دگرگونی در روال طبیعی حیات، به خودی خود ممکن است؛ متکلمان از آن‌ها برای اثبات امکان، نه وقوع، طول عمر امام بهره می‌گیرند.
روایات
در منابع حدیثی، روایاتی از امامان شیعه، طول عمر امام دوازدهم را به عمر نوح علیه السلام مانند کرده‌اند. در روایتی از امام سجاد علیه السلام آمده است: «در قائم، سنتی از نوح است و آن طول عمر است». در روایت مفصل‌تری که در منابع شیعه نقل شده، سنت‌های پیامبران در قائم برشمرده شده است. در آن روایت، «طول عمر» سنت آدم و نوح دانسته شده است.[۸]
از امام صادق علیه السلام روایت شده است: «مَا تُنْكِرُونَ أَنْ يَمُدَّ اللَّهُ لِصَاحِبِ هَذَا الْأَمْرِ فِي الْعُمُرِ كَمَا مُدَّ لِنُوحٍ فِي الْعُمُرِ»؛ «چرا انکار می‌کنید که خداوند عمر صاحب این امر را دراز کند، چنان‌که عمر نوح را دراز کرد؟» علامه مجلسی این روایات را در بحار الأنوار گرد آورده است. در این روایات، مدت عمر تعیین نشده و تنها به امکان تحقق آن به ارادهٔ الهی اشاره شده است.[۹]
امکان عقلی
استدلال متکلمان بر امکان طول عمر بر دو پایه است. نخست، قدرت مطلقهٔ الهی: قرآن می‌فرماید «إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ»؛ «بی‌گمان خداوند بر هر چیزی تواناست». دوم، وقوع موارد مشابه در قرآن که نشان می‌دهد دگرگونی در عمر، امری محال نیست. از این دو مقدمه نتیجه می‌شود که طول عمر امام امتناع عقلی ندارد و انکار آن به دلیلی بر امتناع نیاز دارد.[۱۰]
شیخ طوسی همین استدلال را به صورت دیگری تقریر کرده است. به گزارش او، حتی اگر روایتی در این باره نبود، این امر در توان خداوند بود. او انکار آن را به گروهی از «اصحاب طبایع» و منجمان نسبت داده و این انکار را بر پیش‌فرض‌های طبیعی و نجومی مبتنی می‌داند.[۱۱] نکتهٔ روش‌شناختی آن است که میان امکان و وقوع باید تفکیک کرد: امکان عقلی از برهان به دست می‌آید و وقوع تاریخی از گزارش ولادت و غیبت.
شبههٔ عمر طبیعی
منکران چنین اشکال کرده‌اند که پیری و مرگ، فرایند طبیعی بدن است و بدن انسان برای عمری چنین دراز ساخته نشده است؛ بنابراین بقای امام ناممکن است. پاسخ متکلمان آن است که جریان عادی حیات «عادت» است، نه «ضرورت عقلی». همان‌گونه که در معجزات، روال طبیعی با ارادهٔ قدرت الهی دگرگون می‌شود. ازاین‌رو، طول عمر امام امری خارق‌العاده است، اما محال نیست.[۱۲]
دیدگاه اهل سنت
در منابع حدیثی اهل سنت، از جمله سنن ابوداوود، روایاتی دربارهٔ ظهور مهدی از اهل بیت علیهم السلام در «کتاب المهدی» گرد آمده است. با این حال، شماری از عالمان اهل سنت ولادت او در سال ۲۵۵ ق و عمر طولانی‌اش را نپذیرفته و او را از زادگان آخرالزمان دانسته‌اند. ابن تیمیه در منهاج السنة النبویة، ولادت فرزندی برای امام حسن عسکری علیه السلام را انکار کرده و بر این پایه، غیبت او را نپذیرفته است. ابن خلدون نیز در مقدمه، بخشی از روایات مهدویت را از جهت سند نقد کرده است؛ نقد او متوجه اسناد این روایات است، نه مسئلهٔ طول عمر به‌طور خاص.[۱۳]
متکلمان شیعه در پاسخ می‌گویند انکار ولادت با گزارش‌های متعدد منابع کهن ناسازگار است و انکار طول عمر بر پیش‌فرض امتناع عقلی تکیه دارد که در بخش امکان عقلی بررسی شد.[۱۴]
کارکرد اعتقادی
از دید متکلمان شیعه، باور به طول عمر پشتوانهٔ آموزهٔ مهدویت و انتظار است. اگر امام زنده نباشد، انتظار ظهور معنای خود را از دست می‌دهد. این باور همچنین حضور حجت الهی در جهان در دورهٔ غیبت را تبیین می‌کند. در باور شیعیان، این دوام حیات مبنای امید و مسئولیت‌پذیری در برابر امام است. از سوی دیگر، این آموزه با هشداری روش‌شناختی همراه است: در منابع، مدت عمر امام و زمان ظهور او به طور قطعی تعیین نشده است. از این‌رو، عالمان شیعه از تعیین تاریخ ظهور نهی کرده‌اند. در روایتی از امام صادق علیه السلام آمده است: «كَذَبَ الْوَقَّاتُونَ»؛ «تعیین‌کنندگان وقت ظهور دروغ گفتند».[۱۵]
پانویس
- ↑ کلینی، الکافی، ج۱، کتاب الحجة؛ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة.
- ↑ طوسی، الغیبة، باب طول عمر الإمام؛ مفید، اوائل المقالات.
- ↑ کلینی، الکافی، ج۱، کتاب الحجة؛ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة؛ طوسی، الغیبة؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۱.
- ↑ مفید، الإرشاد، ج۲؛ طوسی، الغیبة؛ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ عنکبوت، آیهٔ ۱۴؛ سورهٔ کهف، آیهٔ ۲۵؛ طباطبایی، المیزان.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ نساء، آیهٔ ۱۵۷–۱۵۸.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ کهف، آیهٔ ۶۵؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۱.
- ↑ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۱.
- ↑ طوسی، الغیبة، باب طول عمر الإمام؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۱.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ بقره، آیهٔ ۲۰؛ حلی، کشف المراد؛ طوسی، الغیبة، باب طول عمر الإمام.
- ↑ طوسی، الغیبة، باب طول عمر الإمام.
- ↑ طوسی، الغیبة، باب طول عمر الإمام.
- ↑ ابوداوود، سنن، کتاب المهدی؛ ابن تیمیه، منهاج السنة النبویة؛ ابن خلدون، المقدمة.
- ↑ طوسی، الغیبة، باب طول عمر الإمام؛ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة.
- ↑ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة؛ طوسی، الغیبة.
منابع
- قرآن کریم.
- ابن تیمیه، احمد؛ منهاج السنة النبویة، ریاض: جامعة الإمام محمد بن سعود الإسلامیة، ۱۴۰۶ق.
- ابن خلدون، عبدالرحمن؛ المقدمة، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
- ابوداوود، سلیمان بن اشعث؛ سنن أبی داود، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
- حلی، حسن بن یوسف؛ کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق.
- صدوق، محمد بن علی؛ کمال الدین و تمام النعمة، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۰۵ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق.
- طوسی، محمد بن حسن؛ الغیبة، قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة، ۱۴۱۱ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق؛ ج۱.
- مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۵۱.
- مفید، محمد بن محمد؛ الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم: مؤسسة آل البیت، ۱۴۱۳ق؛ ج۲.
- مفید، محمد بن محمد؛ اوائل المقالات، قم: المؤتمر العالمی للشیخ المفید، ۱۴۱۳ق.
