خلافت بنی‌امیه
خلافت بنی‌امیه یا حکومت امویان، نخستین حکومت موروثی در تاریخ سیاسی اسلام است که از ۴۱ ق با به قدرت رسیدن معاویه آغاز شد و در ۱۳۲ ق با پیروزی عباسیان فروپاشید. امویان از خاندان بنی امیه، نخست از تیرهٔ ابوسفیان و سپس تیرهٔ مروان بن حکم، بر قلمروی گسترده از شام تا خراسان فرمان راندند و دمشق را پایتخت کردند. خلافت نیز در این دوره از انتخاب به وراثت دگرگون شد. شیعیان با استناد به نصوص امامت، این حکومت را غصب حق اهل البیت و دورهٔ فشار بر آنان می‌دانند؛ بیشتر عالمان اهل سنت آن را در چارچوب اجتهاد صحابه ارزیابی می‌کنند و از عمر بن عبدالعزیز به نیکی یاد می‌کنند.[۱]
محتویات
زمینه
پس از کشته شدن عثمان بن عفان در ۳۵ ق، مردم با امام علی علیه‌السلام بیعت کردند. معاویه، والی شام، بیعت را نپذیرفت و خونخواهی عثمان را انگیزهٔ رویارویی خواند. جنگ صفین در ۳۷ ق به حکمیت انجامید و گروهی از سپاهیان امام جدا شدند و خوارج خوانده شدند. امام علی علیه‌السلام در ۴۰ ق در کوفه شهادت یافت و امام حسن علیه‌السلام به خلافت رسید. معاویه سپاه خود را به عراق آورد و امام حسن علیه‌السلام، بر پایهٔ گزارش‌ها، برای پرهیز از خون‌ریزی با او صلح کرد و خلافت را در ۴۱ ق به وی سپرد.[۲]
بر پایهٔ گزارش‌های شیعه، صلح‌نامه شرط‌هایی داشت، از جمله بازگشت خلافت به امام حسن علیه‌السلام یا به شورای مسلمانان پس از معاویه و پایان دشنام به امام علی علیه‌السلام. منابع در متن شرط‌ها یکسان نیستند و پایبند نماندن معاویه را زمینهٔ میراثی شدن خلافت دانسته‌اند.[۳]
تأسیس
معاویه از ۴۱ تا ۶۰ ق فرمان راند. او پایتخت را به دمشق برد و حکومت را بر پیوند با سران قبایل شام و کارگزاران خویش استوار کرد. به گزارش منابع، دیوان خاتم و برید (پست) در دورهٔ او سامان گرفت و زیاد بن ابیه بر عراق گماشته شد. همان منابع او را سیاستمداری کارآزموده وصف کرده و از سخت‌گیری بر مخالفان و بیعت‌ستاندن برای جانشینی پسرش سخن گفته‌اند.[۴]
دودمان سفیانی
معاویه در ۶۰ ق در دمشق درگذشت و پسرش یزید جانشین او شد. بر پایهٔ گزارش‌ها، معاویه از ۵۶ ق برای ولایتعهدی پسرش بیعت می‌گرفت؛ این کار خلافت را موروثی کرد و با مخالفت کسانی چون امام حسین علیه‌السلام و عبدالله بن زبیر روبه‌رو شد. یزید تا ۶۴ ق حکومت کرد. در ۶۳ ق سپاه شام در واقعه حره به مدینه حمله کرد و در ۶۴ ق مکه محاصره شد و کعبه آسیب دید؛ جزئیات آنها در منابع یکسان نیست. پس از یزید، پسرش معاویة بن یزید چند ماه خلافت کرد و کنار رفت.[۵]
واقعهٔ کربلا
در ۶۱ ق، امام حسین علیه‌السلام که با یزید بیعت نکرده بود، به دعوت مردم کوفه از مکه به سوی عراق رفت. فرستادهٔ او مسلم بن عقیل در کوفه به دست عبیدالله بن زیاد کشته شد و خود او در دشت کربلا با خاندان و یارانش در روز عاشورا به شهادت رسید. این رخداد محور سوگواری شیعیان و از نقدهای تاریخی بر امویان شد. منابع دربارهٔ مسئول کشتار اختلاف دارند؛ برخی آن را به یزید و برخی به عاملان او در عراق نسبت می‌دهند و شماری از عالمان اهل سنت نیز آن را نکوهیده‌اند.[۶]
دودمان مروانی
در ۶۴ ق و پس از معاویة بن یزید، مروان بن حکم با پشتیبانی قبایل شام خلافت یافت و پسرش عبدالملک (۶۵ تا ۸۶ ق) حکومت را استوار کرد؛ او به دست حجاج عبدالله بن زبیر را در ۷۳ ق شکست داد، دیوان‌ها را به عربی گرداند و مسجد قبة الصخرة را در حدود ۷۲ ق ساخت. در دورهٔ ولید (۸۶ تا ۹۶ ق) فتوحات گسترش یافت و در ۹۲ ق اندلس گشوده شد. سپس سلیمان، عمر بن عبدالعزیز، یزید دوم و هشام به ترتیب حکومت کردند. آشفتگی جانشینی در ۱۲۵ و ۱۲۶ ق با کشته شدن ولید دوم و کوتاهی حکومت یزید سوم و ابراهیم همراه بود تا اینکه مروان بن محمد (۱۲۷ تا ۱۳۲ ق) قدرت را گرفت.[۷]
عمر بن عبدالعزیز
عمر بن عبدالعزیز (۹۹ تا ۱۰۱ ق) در میان خلفای اموی جایگاهی ویژه دارد. به گزارش منابع، او دشنام به امام علی علیه‌السلام را از منبرها بازداشت، فدک را به فرزندان فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها بازگرداند و سخت‌گیری مالی بر موالی را کم کرد. بسیاری از عالمان اهل سنت او را خلیفهٔ عادل و برخی پنجمین خلیفهٔ راشد خوانده‌اند. برخی گزارش‌ها او را مسموم دانسته‌اند.[۸]
سیاست دینی
حکومت اموی، به گزارش منابع، مشروعیت خود را با فشار بر مخالفان و هدایت تبلیغ دینی به سود خویش استوار می‌کرد. برخی منابع از جعل حدیث و نشر روایات در فضیلت خلفا و نکوهش مخالفان خبر داده‌اند و نقل فضایل اهل البیت را محدود شمرده‌اند. حجاج بر قاریان و محدثان مخالف سخت گرفت. در صحیح مسلم از سعد بن ابی وقاص نقل شده که معاویه از او خواست امام علی علیه‌السلام را دشنام دهد و او خودداری کرد. عمر بن عبدالعزیز کوشید این سیاست را تعدیل کند.[۹]
وضعیت شیعیان
کوفه کانون اصلی تشیع بود و در دورهٔ اموی چند جنبش با انگیزهٔ خونخواهی عاشورا یا اعتراض به ستم برخاست: قیام توابین در ۶۵ ق و قیام مختار در ۶۶ ق. در ۱۲۲ ق زید بن علی، فرزند امام سجاد علیه‌السلام، در کوفه قیام کرد و به دست یوسف بن عمر ثقفی کشته شد و پیروانش زیدیه نام گرفتند. در همین دوره امام باقر علیه‌السلام و امام صادق علیه‌السلام با تقیه به نشر معارف پرداختند. عالمان شیعه برای پرهیز از همکاری با حکومت ستمگر به این آیه استناد کرده‌اند: «وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ»؛ «و به کسانی که ستم کرده‌اند متمایل نشوید که آتش [دوزخ] به شما می‌رسد».[۱۰]
سقوط
جنبش دعوت عباسیان با تکیه بر نارضایتی خراسان گسترش یافت. ابومسلم خراسانی در ۱۲۹ ق در خراسان قیام کرد و در ۱۳۲ ق سپاه اموی در نبرد زاب شکست خورد. مروان بن محمد به مصر گریخت و همان سال کشته شد و عباسیان خلافت را گرفتند. به گزارش منابع، در پی این پیروزی بسیاری از امویان کشته شدند و شاخه‌ای از آنان در اندلس حکومتی مستقل ساخت.[۱۱]
ارزیابی
شیعیان این دوره را دورهٔ غصب امامت و ستم بر اهل البیت می‌شمارند و شهادت امام حسین علیه‌السلام و حمله به مدینه را از مصادیق آن می‌دانند. آنان به روایتی استناد می‌کنند که در مسند احمد و سنن ابوداود آمده است: «خِلَافَةُ النُّبُوَّةِ ثَلَاثُونَ سُنَةً، ثُمَّ يُؤْتِي اللَّهُ الْمُلْكَ مَنْ يَشَاءُ»؛ «خلافت نبوت سی سال است، سپس خداوند پادشاهی را به هر که بخواهد می‌دهد». به باور آنان این روایت پایان خلافت نبوی را در ۴۱ ق نشان می‌دهد. عالمان اهل سنت بر عدالت صحابه و اجتهاد معاویه تأکید می‌کنند و حکومت او را از باب «ملک» می‌دانند؛ برخی از آنان کردار یزید را نکوهیده‌اند.[۱۲][۱۳]
پانویس
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۴۱ ق؛ مسعودی، مروج الذهب، خلافت معاویه.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال‌های ۳۵ تا ۴۱ ق؛ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، خلافت امام حسن علیه‌السلام.
- ↑ مفید، الإرشاد، ج۲؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، شرح خطبهٔ شقشقیه.
- ↑ مسعودی، مروج الذهب، خلافت معاویه؛ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، خلافت معاویه.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال‌های ۵۶ تا ۶۴ ق؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، حوادث سال ۶۳ ق.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۶۱ ق؛ مفید، الإرشاد، ج۲.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال‌های ۶۴ تا ۱۳۲ ق؛ مسعودی، مروج الذهب، خلفای بنی‌امیه.
- ↑ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، خلافت عمر بن عبدالعزیز؛ ابن کثیر، البدایة و النهایة، حوادث سال ۹۹ تا ۱۰۱ ق.
- ↑ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، شرح خطبهٔ شقشقیه؛ مسلم، صحیح، کتاب فضائل الصحابة.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۶۵ تا ۱۲۵ ق؛ قرآن کریم، سورهٔ هود، آیهٔ ۱۱۳؛ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ هود.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال‌های ۱۲۹ تا ۱۳۲ ق؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، حوادث سال ۱۳۲ ق.
- ↑ احمد بن حنبل، المسند؛ ابوداود، السنن، کتاب السنة.
- ↑ ابن کثیر، البدایة و النهایة، حوادث سال ۴۱ تا ۶۴ ق؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، شرح خطبهٔ شقشقیه.
منابع
- قرآن کریم.
- ابن اثیر، علی؛ الکامل فی التاریخ، بیروت: دار صادر، ۱۳۸۵ق.
- ابن ابی الحدید، عبدالحمید؛ شرح نهج البلاغه، قم: مکتبة آیة الله المرعشی، ۱۴۰۴ق.
- ابن کثیر، اسماعیل؛ البدایة و النهایة، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۷ق.
- ابوداود، سلیمان؛ السنن، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
- احمد بن حنبل؛ المسند، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
- طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق.
- طبری، محمد؛ تاریخ الطبری، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا.
- مسعودی، علی؛ مروج الذهب و معادن الجوهر، بیروت: دار الأندلس، ۱۳۸۵ق.
- مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
- مفید، محمد؛ الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم: مؤسسة آل البیت، ۱۴۱۳ق؛ ج۲.
- یعقوبی، احمد؛ تاریخ الیعقوبی، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
