امامت در کودکی
امامت در کودکی به رسیدن یکی از امامان شیعه به مقام امامت پیش از بلوغ گفته می‌شود. در باور امامیه، امامت منصبی الهی است که با نص پیامبر صلی الله علیه وآله یا امام پیشین تعیین می‌شود و عصمت و علم شرط آن است؛ ازاین‌رو متکلمان شیعه بلوغ را شرط امامت نمی‌شمارند. از میان دوازده امام، سه امام در کودکی به امامت رسیدند: امام جواد علیه‌السلام در حدود هفت تا نه سالگی، امام هادی علیه‌السلام در کمتر از هشت سالگی و امام مهدی علیه‌السلام در پنج سالگی.[۱] این آموزه در سدهٔ سوم هجری با اشکال «صغر سن» روبه‌رو شد و متکلمان شیعه با آیات، روایات و برهان‌های عقلی از آن دفاع کردند. در برابر، بیشتر عالمان اهل سنت آن را نپذیرفتند.[۲]
مفهوم
«امامت در کودکی» به دوره‌ای از امامت گفته می‌شود که امام پیش از بلوغ شرعی به این مقام می‌رسد. در این کاربرد، «کودکی» وصف سن است، نه ناتوانی در فهم یا تدبیر. بر پایهٔ باور امامیه، امامت با رحلت امام پیشین به امام بعدی منتقل می‌شود و سن امام در این انتقال دخالتی ندارد. نیز میان «تکلیف» و «امامت» باید تفکیک کرد: کودک پیش از بلوغ به تکالیف شرعی مکلف نیست، اما امامت مقام الهیِ هدایت و مرجعیت دینی است و با تکلیف شخصی امام یکی نیست. کلینی در الکافی بابی با عنوان «حالات الأئمة فی السنّ» به این موضوع اختصاص داده است.[۳]
موارد تاریخی
امام جواد علیه‌السلام در سال ۱۹۵ ق در مدینه زاده شد. پدرش امام رضا علیه‌السلام در سال ۲۰۳ ق به شهادت رسید و او در آن هنگام کمتر از ده سال داشت؛ گزارش‌ها سن او را در حدود هفت تا نه سال نوشته‌اند. امام رضا پیش از شهادت، جانشینی او را اعلام کرد و در پاسخ کسی که سن او را کم شمرد، به نبوت عیسی علیه‌السلام در سه سالگی استناد کرد.[۴]
آغاز امامت امام جواد با تردید بخشی از شیعیان روبه‌رو شد. به گزارش الکافی، گروهی از شیعیان به مدینه آمدند و در یک مجلس پرسش‌های فراوانی پرسیدند و او پاسخ داد. در بغداد نیز مأمون مجلسی برای مناظرهٔ او با یحیی بن اکثم ترتیب داد. امام در پاسخ به پرسش دربارهٔ کفارهٔ شکار محرم، مسئله را به شاخه‌های گوناگون آن گسترد؛ یحیی درماند و حاضران به دانش او اعتراف کردند.[۵]
امام هادی علیه‌السلام در سال ۲۱۲ ق (به گزارشی ۲۱۴ ق) زاده شد و پس از شهادت پدرش در سال ۲۲۰ ق، کمتر از هشت سال داشت. امام مهدی علیه‌السلام در سال ۲۵۵ ق در سامرا زاده شد و پس از شهادت پدرش امام حسن عسکری علیه‌السلام در سال ۲۶۰ ق، پنج ساله بود. بر پایهٔ گزارش‌ها، او بر پیکر پدر نماز گزارد.[۶]
ادلهٔ نقلی
قرآن در سورهٔ مریم از یحیی علیه‌السلام گزارش می‌کند: «يَا يَحْيَىٰ خُذِ الْكِتَابَ بِقُوَّةٍ ۖ وَآتَيْنَاهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا»؛ «ای یحیی! کتاب را با جدیت بگیر؛ و او را در کودکی حکم دادیم». مفسران «حکم» را در این آیه به نبوت یا فرزانگی تفسیر کرده‌اند. بر این پایه، کودکی مانع اعطای حکم الهی نیست.[۷]
دربارهٔ عیسی علیه‌السلام نیز می‌فرماید: «قَالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كَانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا قَالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتَانِيَ الْكِتَابَ وَجَعَلَنِي نَبِيًّا»؛ «گفتند: چگونه با کودکی در گهواره سخن بگوییم؟ گفت: من بندهٔ خدایم؛ به من کتاب داده و مرا پیامبر کرده است». اگر کودکی در گهواره حامل وحی و نبوت باشد، از نظر عقلی محال نیست که خداوند کودک دیگری را به امامت برگزیند.[۸]
در روایتی از امام جواد علیه‌السلام آمده است: «إِنَّ اللَّهَ احْتَجَّ فِي الْإِمَامَةِ بِمِثْلِ مَا احْتَجَّ بِهِ فِي النُّبُوَّةِ»؛ «خداوند در امامت به همان حجتی استدلال کرده که در نبوت به آن استدلال کرده است». آن حضرت سپس به آیهٔ حکم در کودکی و آیهٔ بلوغ چهل سالگی استناد کرد و نتیجه گرفت که حکمت را می‌توان در کودکی یا در چهل سالگی بخشید.[۹]
ادلهٔ عقلی
اشکال «صغر سن» را می‌توان چنین صورت داد: (۱) امام باید احکام دین را بیان کند و در امور جامعه تدبیر داشته باشد؛ (۲) کودک از عقل کامل، تجربه و اهلیت تصرف برخوردار نیست؛ (۳) پس امامت او یا ممتنع است یا دست‌کم بعید.[۱۰]
به باور متکلمان شیعه، مقدمهٔ دوم ادعایی تجربی است، نه ضروری. قرآن مواردی را گزارش می‌کند که خداوند به کودک حکم و نبوت داده است و علم امام، علمی الهی است، نه محصول آموزش بشری. نیز محجور بودن کودک در تصرفات مالی برای حمایت از خود اوست و با ولایت الهی امام یکی نیست. پس کودکی مانع امامت نیست؛ مانع، فقدان علم و عصمت است و خداوند این دو را در هر سنی عطا می‌کند.[۱۱]
این استدلال را می‌توان در دو برهان صورت‌بندی کرد. برهان نخست: (۱) امامت منصبی الهی است و با نص تعیین می‌شود؛ (۲) شرط آن علم و عصمت است و هر دو از سوی خداوند اعطا می‌شود؛ (۳) مانع امامت، نبود این دو است، نه کودکی؛ پس کودکی به خودی خود مانع امامت نیست. برهان دوم بر قاعدهٔ لطف استوار است: (۱) نصب امام لطفی برای هدایت مردم است؛ (۲) اگر امام دانش و توان لازم را نداشته باشد، غرض نصب از میان می‌رود؛ (۳) خداوند فعل ناقض غرض انجام نمی‌دهد؛ پس اگر کسی را در کودکی به امامت منصوب کند، ابزارهای لازم را به او می‌بخشد. این دو برهان امکان را نشان می‌دهند، نه وقوع را.[۱۲]
دیدگاه اهل سنت
در فقه سیاسی اهل سنت، خلافت عقدی است که با بیعت یا انتخاب اهل حل و عقد بسته می‌شود و متصدی آن باید دانش، عدالت و توان تدبیر داشته باشد. ماوردی در الأحکام السلطانیة، علم، عدالت، سلامت حواس و اعضا، رأی سیاسی، شجاعت و نسب قرشی را شرط خلیفه می‌شمارد. این شرایط به‌طور متعارف با بلوغ و اهلیت کامل همراه است؛ بر این پایه، بیشتر عالمان اهل سنت امامت کودک را نپذیرفته و آن را با وظایف خلافت ناسازگار دانسته‌اند.[۱۳]
به باور متکلمان شیعه، این اشکال، امامت منصوب الهی را با خلافت انتخابی یکسان می‌گیرد. در امامیه، ملاک، نص و عصمت و علم است و بلوغ در ادلهٔ امامت شرط نشده است. نیز اهلیت شخصی برای معاملات، با ولایت الهی بر امت قیاس‌پذیر نیست. پس امامت کودک با اصول امامت ناسازگار نیست، هرچند ادارهٔ عملی جامعه به شرایط تاریخی وابسته است.[۱۴]
پانویس
- ↑ کلینی، الکافی، ج۱، کتاب الحجة، باب حالات الأئمة فی السنّ؛ حلی، کشف المراد، مقصد پنجم.
- ↑ ماوردی، الأحکام السلطانیة، باب عقد الإمامة.
- ↑ کلینی، الکافی، ج۱، کتاب الحجة، باب حالات الأئمة فی السنّ.
- ↑ کلینی، الکافی، ج۱، کتاب الحجة، باب مولد أبی جعفر محمد بن علی؛ باب حالات الأئمة فی السنّ؛ مفید، الإرشاد، ج۲.
- ↑ کلینی، الکافی، ج۱، کتاب الحجة، باب مولد أبی جعفر محمد بن علی؛ طبرسی، الإحتجاج، ج۲؛ مفید، الإرشاد، ج۲.
- ↑ کلینی، الکافی، ج۱، کتاب الحجة، باب مولد أبی الحسن علی بن محمد؛ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة؛ طوسی، الغیبة.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ مریم، آیهٔ ۱۲؛ طباطبایی، المیزان، ذیل آیهٔ ۱۲ سورهٔ مریم.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ مریم، آیات ۲۹–۳۰؛ طباطبایی، المیزان، ذیل همان آیات.
- ↑ کلینی، الکافی، ج۱، کتاب الحجة، باب حالات الأئمة فی السنّ؛ قرآن کریم، سورهٔ مریم، آیهٔ ۱۲؛ سورهٔ احقاف، آیهٔ ۱۵.
- ↑ حلی، کشف المراد، مقصد پنجم؛ سبحانی، الإلهیات، ج۴.
- ↑ حلی، کشف المراد، مقصد پنجم؛ طوسی، تلخیص الشافی، ج۱؛ سبحانی، الإلهیات، ج۴.
- ↑ طوسی، تلخیص الشافی، ج۱؛ حلی، کشف المراد، مقصد پنجم؛ سبحانی، الإلهیات، ج۴.
- ↑ ماوردی، الأحکام السلطانیة، باب عقد الإمامة.
- ↑ حلی، کشف المراد، مقصد پنجم؛ طوسی، تلخیص الشافی، ج۱؛ سبحانی، الإلهیات، ج۴.
منابع
- قرآن کریم.
- حلی، حسن بن یوسف؛ کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق.
- سبحانی، جعفر؛ الإلهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل، قم: مؤسسة الإمام الصادق، ۱۴۱۲ق؛ ج۴.
- صدوق، محمد بن علی؛ کمال الدین و تمام النعمة، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۰۵ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق.
- طبرسی، احمد بن علی؛ الإحتجاج، مشهد: نشر مرتضی، ۱۴۰۳ق؛ ج۲.
- طوسی، محمد؛ الغیبة، قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة، ۱۴۱۱ق.
- طوسی، محمد؛ تلخیص الشافی، قم: محبین، ۱۳۸۲ش؛ ج۱.
- کلینی، محمد؛ الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق؛ ج۱.
- ماوردی، علی بن محمد؛ الأحکام السلطانیة، بیروت: دار الکتب العلمیة، بی‌تا.
- مفید، محمد؛ الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم: مؤسسة آل البیت، ۱۴۱۳ق؛ ج۲.
| اعتقادات شیعه | |
| توحید | توحید ذاتی * توحید صفاتی * توحید افعالی * توحید در عبادت * بداء * اسماء و صفات الهی |
| عدل | قضا و قدر * اختیار * امر بین الامرین |
| نبوت | عصمت پیامبران * خاتمیت * وحی * اعجاز * عدم تحریف قرآن |
| امامت |
باورها: ضرورت وجود امام * عصمت امامان * اهل بیت * چهارده معصوم * ولایت تكوینی * علم غیب امامان * غیبت امام زمان (عج) * انتظار * رجعت * توسل * شفاعت * آخر الزمان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله * امام علی(ع) * امام حسن(ع) * امام حسین(ع) * امام سجاد(ع) * امام باقر(ع) * امام صادق(ع) * امام کاظم(ع) * امام رضا(ع) * امام جواد(ع) * امام هادی(ع) * امام عسکری(ع) * امام مهدی(عج) |
| معاد | برزخ * معاد جسمانی * حشر * صراط * میزان * بهشت * جهنم |
