خداشناسی

خداشناسی در علم کلام اسلامی، شناخت آفریدگار جهان و آگاهی از یگانگی و کمال‌های اوست. این شناخت بنیاد دیگر آموزه‌های دینی است، زیرا نبوت، معاد و عدل الهی بر پذیرش وجود خدا استوارند. متکلمان سه راه برای آن می‌شناسند: راه درونی فطرت، راه بیرونی برهان‌های عقلی، و راه وحی که همان آموزه‌های عقل را روشن‌تر بیان می‌کند. قرآن ایمان به خدا را بر اندیشه در نشانه‌های آفرینش و بر یادآوری عهد ازلی انسان با پروردگارش بنیاد نهاده، و روایات، شناخت خدا را سرآغاز دین و بندگی خوانده‌اند. همهٔ فرقه‌های اسلامی خداشناسی را نخستین وظیفهٔ دینی می‌دانند، اما در فطری یا استدلالی بودن آن، در وجوب عقلی یا شرعی آن، و در فهم صفات خدا با یکدیگر اختلاف دارند.

تعریف

واژهٔ خداشناسی ترکیبی است فارسی و در متون کلامی برابر «معرفة الله» به کار می‌رود. در اصطلاح، به «شناخت وجود آفریدگار یکتا و آگاهی از صفات کمال و افعال او، چنان‌که آدمی را به تسلیم و بندگی او برساند» گفته می‌شود. این شناخت با توحید پیوند دارد، اما با آن یکی نیست: شناخت خدا مقدمه است و توحید، یعنی یگانه‌دانستن او در ذات و صفات و افعال، کمال آن. از همین رو متکلمان کمال معرفت را در تنزیه ذات از تشبیه دانسته‌اند.

جایگاه در اعتقادات

خداشناسی نخستین اصل از اصول دین است و دیگر اصول بر آن تکیه دارند. امام علی علیه‌السلام در نهج البلاغه می‌فرماید: «أَوَّلُ الدِّينِ مَعْرِفَتُهُ، وَكَمَالُ مَعْرِفَتِهِ التَّصْدِيقُ بِهِ، وَكَمَالُ التَّصْدِيقِ بِهِ تَوْحِيدُهُ»؛ «سرآغاز دین شناخت اوست، و کمال شناخت او تصدیق به او، و کمال تصدیق به او یگانه‌دانستن او». امام رضا علیه‌السلام نیز می‌فرماید: «أَوَّلُ عِبَادَةِ اللَّهِ مَعْرِفَتُهُ، وَأَصْلُ مَعْرِفَةِ اللَّهِ تَوْحِيدُهُ»؛ «آغاز بندگی خدا شناخت اوست، و بنیاد شناخت او یگانه‌دانستن او».

راه فطرت

«فطرت» در اصطلاح، آفرینش ویژهٔ انسان و گرایش‌های درونی اوست که پیش از آموزش‌های بیرونی در او هست. قرآن این گرایش را زمینهٔ خداشناسی می‌شمارد: «فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا ۖ فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا»؛ «پس روی خود را با حق‌گرایی به سوی دین بگردان؛ همان فطرت الهی که مردم را بر آن آفریده است». در آیهٔ میثاق نیز می‌فرماید: «أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ ۖ قَالُوا بَلَىٰ»؛ «آیا من پروردگار شما نیستم؟ گفتند: آری». برخی مفسران این آیه را بیان همان فطرت دانسته‌اند و از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله نقل شده است که هر نوزادی بر فطرت زاده می‌شود.

براهین عقلی

برهان امکان و وجوب

موجوداتی که می‌شناسیم همه ممکن‌الوجودند؛ هستی برای آن‌ها ضروری نیست و در وجود خود به دیگری وابسته‌اند. هر ممکن‌الوجود به سببی نیاز دارد که وجودش را ضروری کند. سلسلهٔ این سبب‌ها بی‌پایان نیست، زیرا تسلسل در امور وابسته محال است و دور نیز باطل است. پس به موجودی می‌رسیم که وجودش به خود اوست و به سبب بیرونی وابسته نیست؛ این همان واجب الوجود است که خدا نامیده می‌شود. ابن سینا این برهان را در نمط چهارم الإشارات آورده است.

برهان حدوث

متکلمان چنین استدلال می‌کنند: اجزای جهان پیوسته دگرگون می‌شوند و هر چیزی که دگرگونی می‌پذیرد، وجودش پس از نبودن بوده و حادث است؛ پس جهان حادث است. هر حادثی پدیدآورنده‌ای دارد که خود حادث نیست، وگرنه به او نیز نیازمند می‌بود. خواجه نصیرالدین طوسی این استدلال را در تجرید الاعتقاد با تحلیل وجوب و امکان پیوند داده است.

برهان نظم

به باور متکلمان، اجزای جهان چنان چیده شده‌اند که با یکدیگر هماهنگ کار می‌کنند و نتیجه‌ای سودمند می‌دهند؛ از این هماهنگی هدفمند به ناظمی دانا و توانا پی می‌برند. برهان نظم در قرآن با دعوت به تدبر در آفرینش همراه است. برخی فیلسوفان آن را «لمّی» ندانسته و تقریبی شمرده‌اند، در حالی که متکلمان معاصر آن را با تقریر دقیق‌تر پذیرفته‌اند.

برهان صدیقین

در این برهان خدا نه از راه مخلوقات، بلکه از خود «وجود» اثبات می‌شود؛ وجود یا واجب است یا ممکن، و ممکن بدون واجب تحقق نمی‌یابد. به باور ملاصدرا، واجب‌الوجود وجودِ محض است و ماهیتی آن را محدود نمی‌کند. این تقریر در الحکمة المتعالیة آمده و ابن سینا نیز آن را «صدیقین» نامیده است.

ادلهٔ قرآنی

قرآن شناخت خدا را با نشانه‌های آفرینش پیوند می‌دهد. پیامبران در سورهٔ ابراهیم می‌گویند: «أَفِي اللَّهِ شَكٌّ فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ»؛ «آیا در خدا تردیدی هست، [همان] پدیدآورندهٔ آسمان‌ها و زمین؟». برای یگانگی او به آیهٔ دیگری استناد شده است که برهان تمانع نام گرفته: «لَوْ كَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا»؛ «اگر در آن دو [آسمان و زمین] جز خدا خدایانی بودند، هر دو تباه می‌شدند». مفسران گفته‌اند اگر دو خدا با اراده‌های مستقل فرمان می‌راندند، نظام جهان از هم می‌گسست؛ و چون نظام استوار است، خدا یکی است.

صفات الهی

صفات خدا دو دسته‌اند: صفات ثبوتی که کمال‌هایی مانند علم، قدرت و حکمت را به او نسبت می‌دهند، و صفات سلبی که هر نقص و محدودیتی را از او دور می‌کنند. در اینکه این صفات زائد بر ذات‌اند یا عین ذات، اختلاف است و امامیه به «عینیت صفات با ذات» باور دارد. امام علی علیه‌السلام می‌فرماید: «وَكَمَالُ الْإِخْلَاصِ لَهُ نَفْيُ الصِّفَاتِ عَنْهُ»؛ «و کمال اخلاص برای او، نفی صفات از اوست»؛ مقصود صفات زائد بر ذات است. در پیوند با همین بحث، متکلمان توحید را به چهار مرتبه تقسیم می‌کنند: توحید ذاتی، توحید صفاتی، توحید افعالی و توحید در عبادت.

دیدگاه معتزله

معتزله بر نقش عقل تأکید کردند و شناخت خدا را نخستین تکلیف عقلی انسان دانستند؛ به باور آنان پیش از این شناخت، تکلیف شرعی معنا ندارد. آنان صفات را زائد بر ذات ندانستند و ذات را در مقام «نائب مناب» صفت شمردند تا کثرت صفات به تعدد در ذات نینجامد. منتقدان گفته‌اند این تفسیر به تعطیل صفات نزدیک می‌شود و با آیاتی که خدا را شنوا و بینا می‌خوانند سازگار نیست.

دیدگاه اشاعره

اشاعره، پیروان ابوالحسن اشعری، صفات را زائد بر ذات و قدیم دانستند و برای خدا صفاتی مانند علم و قدرت اثبات کردند، بی‌آنکه کیفیتشان را بدانند؛ در صفات خبری مانند «ید» و «وجه» بر ظاهر توقف کردند. به باور مشهور آنان وجوب شناخت خدا با شرع ثابت می‌شود، نه با حکم مستقل عقل؛ در برابر، معتزله آن را حکم عقل می‌دانستند. فخر رازی و دیگر متکلمان اشعری این دیدگاه را شرح کرده‌اند.

اختلاف‌های درون‌شیعی

در روش خداشناسی، میان عالمان شیعه اختلاف‌هایی هست. متکلمان امامیه بر «حدوث زمانی» جهان استدلال کرده‌اند، در حالی که ملاصدرا و پیروان حکمت متعالیه آن را نپذیرفتند و با اصولی مانند حرکت جوهری، «حدوث ذاتی» جهان را اثبات کردند. گروهی از عالمان معاصر، که به «مکتب تفکیک» شناخته می‌شوند، برهان‌های فلسفی را نقد کرده و بر بسندگی معرفت فطری تأکید ورزیده‌اند؛ در برابر، بیشتر متکلمان و فیلسوفان شیعه عقل را در کنار وحی حجت دانسته‌اند.

پیامدها

خداشناسی در دیگر آموزه‌ها اثر می‌گذارد: با شناخت خدا، نبوت و معاد و عدل او معنادار و اخلاق دینی استوار می‌شود. این شناخت اگر به تصدیق و اخلاص بینجامد، به توحید در عبادت و رهایی از شرک می‌رسد. قرآن کمال تنزیه را چنین بیان می‌کند: «لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ»؛ «چیزی مانند او نیست و او شنوای بیناست». به همین سبب، خداشناسی قرآنی هم به تأمل در نشانه‌های آفرینش می‌خواند و هم به ناتوانی اندیشه از احاطه بر ذات خدا اقرار می‌کند.

منابع

• قرآن کریم.
• ابن سینا، حسین بن عبدالله؛ الإشارات و التنبیهات، با شرح خواجه نصیرالدین طوسی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، بی‌تا.
• جوینی، عبدالملک؛ الإرشاد إلی قواطع الأدلة فی أصول الاعتقاد، قاهره: مکتبة الخانجی، ۱۳۶۹ق.
• حلی، حسن بن یوسف؛ کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق.
• سبحانی، جعفر؛ الإلهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل، قم: مؤسسة الإمام الصادق، ۱۴۱۲ق.
• صدوق، محمد بن علی؛ الأمالی، قم: مؤسسة البعثة، ۱۴۱۷ق.
• طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق.
• طوسی، نصیرالدین؛ تجرید الاعتقاد، ضمن کشف المراد، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق.
• عبدالجبار بن احمد؛ شرح الأصول الخمسة، قاهره: مکتبة وهبة، ۱۴۱۶ق.
• مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
• مفید، محمد؛ أوائل المقالات فی المذاهب و المختارات، قم: المؤتمر العالمی للشیخ المفید، ۱۴۱۳ق.
• ملاصدرا، صدرالدین شیرازی؛ الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۱۰ق.
• نهج البلاغة، تحقیق صبحی صالح، قم: هجرت، ۱۴۱۴ق.