عوائد الایام من مهمات ادلة الاحکام (کتاب)

نویسنده	ملا احمد نراقی
موضوع	فقه و اصول شيعه
زبان	عربی
تعداد جلد	۱
عوائد الايام

کتاب «عوائد الأیام» تألیف ارزشمند ملا احمد نراقى (م ۱۲۴۵ ق) است، که حاوى موضوعات مختلف فقهى، اصولى، ادبى و... مى‌باشد. این کتاب، مجموعه‌ای از نظریات جدید این فقیه دوراندیش شیعه به‌ویژه مبحث ولایت فقیه است.

مؤلف

ملا احمد نراقی (۱۲۴۴-۱۱۸۵ ق) -فرزند محمدمهدی نراقی صاحب «جامع السعادات»-، از علمای نامدار شیعه در قرن ۱۳ قمری است.

او از شاگردان علمای بزرگی چون وحید بهبهانی، سید محمدمهدی بحرالعلوم و شیخ جعفر کاشف الغطاء بود، و خود استاد بزرگانی چون شیخ مرتضی انصاری و سید محمدشفیع جاپلقی می باشد.

ملا احمد نراقی در علوم فقه، اصول، حدیث، رجال، نجوم، ریاضی، ادبیات و شعر تبحر داشته است. او فردی زاهد، متقی، و در اوصاف حمیده و اخلاق فاضله زبانزد خاص و عام بوده است.

حدود سی کتاب در شعر، فقه، اصول، اخلاق و ریاضی به ملا احمد نسبت داده شده است. ایشان در تألیفات خود گام به گام، مرید پدر بوده و از شیوه تفکر و بررسی علمی او تأثیر می گرفت. از جمله آثار او عبارتند از: عوائد الایام، معراج السعادة، سیف الامة و برهان الملة، دیوان طاقدیس، مستندالشیعة، اساس الاحکام.

معرفی کتاب

کتاب «عوائد الأیام فی بیان قواعد استنباط الأحکام»، با نام «عوائد الایام من قواعد الفقهاء الاعلام» و «عوائد الایام من مهمات ادلة الاحکام» نیز شناخته می‌شود. ملا احمد نراقی خود در مقدمه می گوید: «هذا ما استطرفتُه من "عوائد الأيام" من مهمات أدلة الأحكام و كليات مسائل الحلال و الحرام و ما يتعلق بهذا المرام».

این کتاب، از معروف‌ترین و مشهورترین آثار به جای مانده از مؤلف می‌باشد و در بین آثار فقهی متاخرین از جایگاه ارزشمندی برخوردار است و حاوی موضوعات مختلف فقهی، اصولی، ادبی و... می‌باشد. اغلب مباحث این کتاب، از نوآوری‌های مؤلف است که پیش از آن در هیچ اثری یافت نمی‌شود. اشتغالات ملا احمد نراقی به امور اجتماعی و سیاسی و توجه ظاهری فتحعلی شاه قاجار به نظریات او، موجب تلاش وی در طرح مباحث جدید فقهی به گونه‌ای که راهگشای اداره زندگی مردم باشد گردید، تا جایی که در تاریخ فقه شیعه او را عالمی روشنفکر و فقیهی مبتکر که شهامت خرق سنت‌های غلط و عدم تبعیت کورکورانه از آرای گذشتگان را داشته، دانسته‌اند.

با توجه به اینکه مباحثی از کتاب، به کتاب «مستند الشیعة» -که در سال ۱۲۳۴ ق، به پایان رسیده- ارجاع داده شده است، و با توجه به مطلبی که در آخر نسخه‌ی چاپ سنگی سال ۱۳۲۱ ق، آمده است که «هذا آخر ما کتبه المصنف علیه الرحمة و الرضوان ثم وقعت الواقعة العظیمة و المصیبة العظیمة بعده بایام فی ثانی ربیع ۱۲۴۵ ق، و توفی قدّس سره»، مشخص می‌شود که کتاب، حدودا بین سال‌های ۱۲۳۴ تا ۱۲۴۵ ق، نوشته شده است.

کتاب «عوائد الأیام» به جهت اهمیت آن، مورد توجه عالمان عصر مؤلف و پس از آن واقع شده و تنها کتاب فقهی او است که بر بعضی از مباحث آن، حواشی مفیدی از مبرزترین شاگرد وی، شیخ انصاری می‌توان یافت.

محتوای کتاب

در کتاب «عوائد الایام»، در کنار اساسى‌ترین و مهم‌ترین قواعد اصولى و فقهى، موضوعات و مباحث ادبى و رجالى که فقیه در استنباط و اجتهاد به آنها نیاز دارد، با روشى جدید سامان داده شده است.

این کتاب نظیر سایر کتب فقهى، ابتدا به باب عبادات و سپس معاملات و نظایر آن نپرداخته است، بلکه مباحثى از فقه، اصول فقه و ادبیات را به‌صورت مجزا و مستقل مطرح و با عنوان «عائده»، به معناى بخشش، منفعت و خیر تقسیم‌بندى نموده است.

کتاب حاضر، ۸۸ عائده را در بر دارد و مؤلف، در هر عائده، مسئله و یا قاعده‌اى را با دقت تمام به بحث گذاشته است. مباحث فقهى در ۲۹ عائده گردآورى شده‌اند؛ (مباحثی از قبیل حرمت معاونت بر اثم، بیع غرری، حکم شرط در ضمن عقد و...) و عوائدى كه در آن، به مباحث اصولى پرداخته شده، ۵۰ عائده است؛ (مباحثی از قبیل اجتماع امر و نهی، حجیت خبر واحد، دلیل انسداد، شبهه محصوره، دوران امر بین متباینین و اقل و اکثر، استصحاب و تعارض استصحاب با اصول و امارات و...).

از جمله قواعد و مسائلی که در این کتاب مورد بحث و بررسى قرار داده شده عبارتند از:

قاعدة أوفوا بالعقود، قاعدة وجوب تعظیم شعائراللّه، الاذن باقسامه مؤثرة شرعاً، قاعدة لاضرر و لاضرار، قاعدة الناس مسلطون على اموالهم، حرمة معاونت على الاثم، قاعدة المسلمون عند شروطهم، قاعدة نفى العسر والحرج، قاعدة الید، قاعدة التسامح فى ادلة السنن و... .

نوآوری‌های مؤلف:

کتاب «عوائد الایام»، مجموعه‌ای از نظریات جدید این فقیه دوراندیش است که به بعضی از آنها اشاره می‌شود:

• بحث اسراف که در عائده شصت و یک، به صورت مبسوط و محققانه و واقع گرایانه مطرح شده است، در هیچ کتاب فقهی مانند آن، نمی‌توان مشاهده نمود.
• از ابتکارات مؤلف، تقدیم اماره بر اصل عملیه است که با آنکه در آن زمان، مسئله حکومت و ورود مطرح نبوده، کیفیت این تقدیم به خوبی بیان شده است.
• مرحوم نراقی معتقد است که اصل در عقود، عدم لزوم است مگر آنچه با دلیل استثنا شده است.
• از فتواهای نادر محقق نراقی -که بدون شک تحت تاثیر جنبه‌های اخلاقی او نیز بوده- وجوب وفاء به هر وعده است.
• بحث از معنای شرط و احکام شرط ضمن عقد، از مباحث بسیار دقیق کتاب است و در واقع مبحث شروط کتاب مکاسب شیخ انصاری شرح این قسمت از کتاب عوائد است.
• یکی از مفصل‌ترین مباحث کتاب، بحث از بطلان دلیل انسداد و اثبات انفتاح باب علم است که از صفحه ۳۵۶ تا ۴۲۰ است. این بخش از کتاب، مناظره مرحوم نراقی با میرزای قمی است. میرزای قمی، طی نامه‌ای به زبان فارسی، نظر محقق نراقی را در باره انسداد سؤال کرده است و نراقی در پاسخ او نامه بسیار مفصلی نوشته و به تقاضای برخی از دوستان خود، ترجمه عربی آن را در کتاب عوائد آورده است.
• یکی از نظریات بسیار جالب نراقی در این کتاب آن است که می‌گوید: اصل، بر حجیت تمام روایاتی است که به دست ما رسیده است، مگر آنچه دلیل بر حجیت آن نداشته باشیم.

علائم اختصاری کتاب:

در این کتاب بعضی از بزرگان با رمز و کنایه یاد شده‌اند به شرح زیر:

• سیدنا الاستاذ، سید الاستاذ، بعض سادة مشایخنا که مراد، سید محمدمهدی بحرالعلوم (م ۱۲۱۲ ق) است.
• بعض مشایخ الوالد، بعض مشایخنا المحققین که مراد، وحید بهبهانی است.
• بعض مشایخنا، بعض مشایخنا المعاصرین که مراد، سید علی طباطبایی (م ۱۲۳۱ ق) صاحب ریاض المسائل است.

ویژگى‌هاى کتاب

• طرح مباحث متنوع.
• ابتکارات مؤلف در جهات مختلف، اعم از طرح مباحث و شکل استنباط احکام و مباحثى که امروزه مورد نیاز فقیهان آینده‌نگر مى‌باشد. در این کتاب، موضوعات و مباحثی که در تالیفات پیش از آن و برخی از آنها در تالیفات پس از آن نیز مستقلا بحث نشده‌اند، مطرح گردیده است. یکی از این مباحث که مهم‌ترین آنها نیز می‌باشد، طرح مبحث ولایت فقیه است که برای اولین بار در این کتاب، به صورت مستقل، موضوعات و مباحث خاصی در رابطه با آن گردآوری شده و در آن، با استناد به ادله عقلی و نقلی تمام اختیارات حکومت پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌ و امامان معصوم علیهم السّلام را برای ولی فقیه اثبات نموده است.
• طرح مباحثى که براى استنباط احکام ضرورى است.
• تتبع وسیع در آیات قرآن کریم و احادیث اهل‌بیت(ع) همراه با استقراى تام اقوال فقهاى متقدمین و متأخرین و استفاده از آراى ادبا و مفسرین بزرگ و حفظ امانت و دقت در نقل کلمات آنان و دقت در نصوص و آرا.
• ترتیب زیباى مباحث با عنوان عائدة، دقت در استفاده از تعابیر صحیح، رعایت ایجاز و اختصار، قلم رسا و متن روان.

وضعیت نشر کتاب

اولین بار، مجموع کتاب، در سال ۱۲۶۶ق، با حواشى شیخ اعظم انصارى و بار دیگر در سال ۱۳۱۲ق، چاپ شده است. عائده‌ى ۵۴ با عنوان «ولایة الفقیه» یک بار به صورت مستقل در بیروت، تحت نظارت سید یاسین موسوى چاپ شده است و پس از پیروزى انقلاب اسلامى ایران و ضرورت تبیین مسئله‌ى ولایت فقیه، ترجمه‌ى فارسى بحث ولایت فقیه، در سال ۱۴۰۶ق. با نام «حدود اختیارات حاکم اسلامى» تحت نظارت وزارت ارشاد اسلامى چاپ شده است و براى دومین بار ترجمه‌ى آن به وسیله‌ى دکتر سید جمال موسوى و چاپ آن توسط مرکز تحقیق اسلامى بنیاد بعثت، در سال ۱۴۰۸ق، صورت گرفته است.

منابع

• نرم افزار جامع اصول الفقه، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
• کتابشناسی تفصیلی مذاهب اسلامی، محمدرضا ضمیری.