خلافت بنی‌امیه: تفاوت بین نسخه‌ها
(ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه) |
جز (ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه) |
||
| سطر ۱: | سطر ۱: | ||
| − | '''خلافت بنی‌امیه''' یا '''حکومت امویان'''، نخستین حکومت موروثی در تاریخ سیاسی اسلام است که از ۴۱ ق با به قدرت رسیدن [[معاویه]] آغاز شد و در ۱۳۲ ق با پیروزی [[حکومت بنی عباس|عباسیان]] فروپاشید. امویان از خاندان [[بنی امیه]]، نخست از تیرهٔ ابوسفیان و سپس تیرهٔ [[مروان بن حکم]]، بر قلمروی گسترده از [[شام]] تا [[خراسان]] فرمان راندند و [[دمشق]] را پایتخت کردند. خلافت نیز در این دوره از انتخاب به وراثت دگرگون شد. [[شیعه|شیعیان]] با استناد به نصوص [[امامت]]، این حکومت را غصب حق [[اهل البیت]] و دورهٔ فشار بر آنان می‌دانند؛ بیشتر عالمان [[اهل سنت]] آن را در چارچوب [[اجتهاد]] صحابه ارزیابی می‌کنند و از [[عمر بن عبدالعزیز]] به نیکی یاد می‌کنند.<ref>طبری، تاریخ الطبری، | + | '''خلافت بنی‌امیه''' یا '''حکومت امویان'''، نخستین حکومت موروثی در تاریخ سیاسی اسلام است که از ۴۱ ق با به قدرت رسیدن [[معاویه]] آغاز شد و در ۱۳۲ ق با پیروزی [[حکومت بنی عباس|عباسیان]] فروپاشید. امویان از خاندان [[بنی امیه]]، نخست از تیرهٔ ابوسفیان و سپس تیرهٔ [[مروان بن حکم]]، بر قلمروی گسترده از [[شام]] تا [[خراسان]] فرمان راندند و [[دمشق]] را پایتخت کردند. خلافت نیز در این دوره از انتخاب به وراثت دگرگون شد. [[شیعه|شیعیان]] با استناد به نصوص [[امامت]]، این حکومت را غصب حق [[اهل البیت]] و دورهٔ فشار بر آنان می‌دانند؛ بیشتر عالمان [[اهل سنت]] آن را در چارچوب [[اجتهاد]] صحابه ارزیابی می‌کنند و از [[عمر بن عبدالعزیز]] به نیکی یاد می‌کنند.<ref>طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۱۶۰-۱۶۱ {{صحت آدرس}}؛ مسعودی، مروج الذهب، ج۳، ص۱۱ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==زمینه== | ==زمینه== | ||
| − | پس از کشته شدن [[عثمان بن عفان]] در ۳۵ ق، مردم با [[امام علی علیه السلام|امام علی علیه‌السلام]] [[بیعت]] کردند. [[معاویه]]، والی شام، بیعت را نپذیرفت و خونخواهی عثمان را انگیزهٔ رویارویی خواند. [[جنگ صفین]] در ۳۷ ق به حکمیت انجامید و گروهی از سپاهیان امام جدا شدند و [[خوارج]] خوانده شدند. امام علی علیه‌السلام در ۴۰ ق در [[کوفه]] شهادت یافت و [[امام حسن علیه السلام|امام حسن علیه‌السلام]] به خلافت رسید. معاویه سپاه خود را به [[عراق]] آورد و امام حسن علیه‌السلام، بر پایهٔ گزارش‌ها، برای پرهیز از خون‌ریزی با او [[صلح امام حسن علیه السلام و معاویه|صلح]] کرد و خلافت را در ۴۱ ق به وی سپرد.<ref>طبری، تاریخ الطبری، | + | پس از کشته شدن [[عثمان بن عفان]] در ۳۵ ق، مردم با [[امام علی علیه السلام|امام علی علیه‌السلام]] [[بیعت]] کردند. [[معاویه]]، والی شام، بیعت را نپذیرفت و خونخواهی عثمان را انگیزهٔ رویارویی خواند. [[جنگ صفین]] در ۳۷ ق به حکمیت انجامید و گروهی از سپاهیان امام جدا شدند و [[خوارج]] خوانده شدند. امام علی علیه‌السلام در ۴۰ ق در [[کوفه]] شهادت یافت و [[امام حسن علیه السلام|امام حسن علیه‌السلام]] به خلافت رسید. معاویه سپاه خود را به [[عراق]] آورد و امام حسن علیه‌السلام، بر پایهٔ گزارش‌ها، برای پرهیز از خون‌ریزی با او [[صلح امام حسن علیه السلام و معاویه|صلح]] کرد و خلافت را در ۴۱ ق به وی سپرد.<ref>طبری، تاریخ الطبری، ج۴، ص۵۲۳-۵۳۵ و ج۵، ص۵-۱۶۱ {{صحت آدرس}}؛ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۱۷۰-۱۸۰ {{صحت آدرس}}.</ref> |
| − | بر پایهٔ گزارش‌های شیعه، صلح‌نامه شرط‌هایی داشت، از جمله بازگشت خلافت به امام حسن علیه‌السلام یا به شورای مسلمانان پس از معاویه و پایان دشنام به امام علی علیه‌السلام. منابع در متن شرط‌ها یکسان نیستند و پایبند نماندن معاویه را زمینهٔ میراثی شدن خلافت دانسته‌اند.<ref>مفید، الإرشاد، | + | بر پایهٔ گزارش‌های شیعه، صلح‌نامه شرط‌هایی داشت، از جمله بازگشت خلافت به امام حسن علیه‌السلام یا به شورای مسلمانان پس از معاویه و پایان دشنام به امام علی علیه‌السلام. منابع در متن شرط‌ها یکسان نیستند و پایبند نماندن معاویه را زمینهٔ میراثی شدن خلافت دانسته‌اند.<ref>مفید، الإرشاد، ج۲، ص۹-۱۱؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۱، ص۱۴۰-۱۵۰، شرح خطبهٔ شقشقیه {{صحت آدرس}}.</ref> |
==تأسیس== | ==تأسیس== | ||
| − | معاویه از ۴۱ تا ۶۰ ق فرمان راند. او پایتخت را به دمشق برد و حکومت را بر پیوند با سران قبایل شام و کارگزاران خویش استوار کرد. به گزارش منابع، دیوان خاتم و برید (پست) در دورهٔ او سامان گرفت و [[زیاد بن ابیه]] بر عراق گماشته شد. همان منابع او را سیاستمداری کارآزموده وصف کرده و از سخت‌گیری بر مخالفان و بیعت‌ستاندن برای جانشینی پسرش سخن گفته‌اند.<ref>مسعودی، مروج الذهب، خلافت | + | معاویه از ۴۱ تا ۶۰ ق فرمان راند. او پایتخت را به دمشق برد و حکومت را بر پیوند با سران قبایل شام و کارگزاران خویش استوار کرد. به گزارش منابع، دیوان خاتم و برید (پست) در دورهٔ او سامان گرفت و [[زیاد بن ابیه]] بر عراق گماشته شد. همان منابع او را سیاستمداری کارآزموده وصف کرده و از سخت‌گیری بر مخالفان و بیعت‌ستاندن برای جانشینی پسرش سخن گفته‌اند.<ref>مسعودی، مروج الذهب، ج۳، ص۱۱-۲۵، خلافت معاویه {{صحت آدرس}}؛ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۱۸۸-۱۹۵ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==دودمان سفیانی== | ==دودمان سفیانی== | ||
| − | معاویه در ۶۰ ق در دمشق درگذشت و پسرش [[یزید بن معاویه|یزید]] جانشین او شد. بر پایهٔ گزارش‌ها، معاویه از ۵۶ ق برای ولایتعهدی پسرش بیعت می‌گرفت؛ این کار خلافت را موروثی کرد و با مخالفت کسانی چون [[امام حسین علیه السلام|امام حسین علیه‌السلام]] و [[عبدالله بن زبیر]] روبه‌رو شد. یزید تا ۶۴ ق حکومت کرد. در ۶۳ ق سپاه شام در [[واقعه حره]] به مدینه حمله کرد و در ۶۴ ق [[مکه]] محاصره شد و [[کعبه]] آسیب دید؛ جزئیات آنها در منابع یکسان نیست. پس از یزید، پسرش [[معاویة بن یزید]] چند ماه خلافت کرد و کنار رفت.<ref>طبری، تاریخ الطبری، | + | معاویه در ۶۰ ق در دمشق درگذشت و پسرش [[یزید بن معاویه|یزید]] جانشین او شد. بر پایهٔ گزارش‌ها، معاویه از ۵۶ ق برای ولایتعهدی پسرش بیعت می‌گرفت؛ این کار خلافت را موروثی کرد و با مخالفت کسانی چون [[امام حسین علیه السلام|امام حسین علیه‌السلام]] و [[عبدالله بن زبیر]] روبه‌رو شد. یزید تا ۶۴ ق حکومت کرد. در ۶۳ ق سپاه شام در [[واقعه حره]] به مدینه حمله کرد و در ۶۴ ق [[مکه]] محاصره شد و [[کعبه]] آسیب دید؛ جزئیات آنها در منابع یکسان نیست. پس از یزید، پسرش [[معاویة بن یزید]] چند ماه خلافت کرد و کنار رفت.<ref>طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۳۰۱-۴۹۶ {{صحت آدرس}}؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۴، ص۱۱۱ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==واقعهٔ کربلا== | ==واقعهٔ کربلا== | ||
| − | در ۶۱ ق، امام حسین علیه‌السلام که با یزید بیعت نکرده بود، به دعوت مردم کوفه از مکه به سوی عراق رفت. فرستادهٔ او [[مسلم بن عقیل]] در کوفه به دست [[عبیدالله بن زیاد]] کشته شد و خود او در دشت [[کربلا]] با خاندان و یارانش در روز عاشورا به شهادت رسید. [[واقعه عاشورا|این رخداد]] محور سوگواری شیعیان و از نقدهای تاریخی بر امویان شد. منابع دربارهٔ مسئول کشتار اختلاف دارند؛ برخی آن را به یزید و برخی به عاملان او در عراق نسبت می‌دهند و شماری از عالمان اهل سنت نیز آن را نکوهیده‌اند.<ref>طبری، تاریخ الطبری، | + | در ۶۱ ق، امام حسین علیه‌السلام که با یزید بیعت نکرده بود، به دعوت مردم کوفه از مکه به سوی عراق رفت. فرستادهٔ او [[مسلم بن عقیل]] در کوفه به دست [[عبیدالله بن زیاد]] کشته شد و خود او در دشت [[کربلا]] با خاندان و یارانش در روز عاشورا به شهادت رسید. [[واقعه عاشورا|این رخداد]] محور سوگواری شیعیان و از نقدهای تاریخی بر امویان شد. منابع دربارهٔ مسئول کشتار اختلاف دارند؛ برخی آن را به یزید و برخی به عاملان او در عراق نسبت می‌دهند و شماری از عالمان اهل سنت نیز آن را نکوهیده‌اند.<ref>طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۴۰۰-۴۳۰ {{صحت آدرس}}؛ مفید، الإرشاد، ج۲، ص۸۵-۱۱۹.</ref> |
==دودمان مروانی== | ==دودمان مروانی== | ||
| − | در ۶۴ ق و پس از معاویة بن یزید، [[مروان بن حکم]] با پشتیبانی قبایل شام خلافت یافت و پسرش [[عبدالملک بن مروان|عبدالملک]] (۶۵ تا ۸۶ ق) حکومت را استوار کرد؛ او به دست [[حجاج بن یوسف ثقفی|حجاج]] عبدالله بن زبیر را در ۷۳ ق شکست داد، دیوان‌ها را به عربی گرداند و [[مسجد قبة الصخرة]] را در حدود ۷۲ ق ساخت. در دورهٔ [[ولید بن عبدالملک|ولید]] (۸۶ تا ۹۶ ق) فتوحات گسترش یافت و در ۹۲ ق [[اندلس]] گشوده شد. سپس [[سلیمان بن عبدالملک|سلیمان]]، عمر بن عبدالعزیز، [[یزید بن عبدالملک|یزید دوم]] و [[هشام بن عبدالملک|هشام]] به ترتیب حکومت کردند. آشفتگی جانشینی در ۱۲۵ و ۱۲۶ ق با کشته شدن ولید دوم و کوتاهی حکومت یزید سوم و ابراهیم همراه بود تا اینکه [[مروان بن محمد]] (۱۲۷ تا ۱۳۲ ق) قدرت را گرفت.<ref>طبری، تاریخ الطبری، | + | در ۶۴ ق و پس از معاویة بن یزید، [[مروان بن حکم]] با پشتیبانی قبایل شام خلافت یافت و پسرش [[عبدالملک بن مروان|عبدالملک]] (۶۵ تا ۸۶ ق) حکومت را استوار کرد؛ او به دست [[حجاج بن یوسف ثقفی|حجاج]] عبدالله بن زبیر را در ۷۳ ق شکست داد، دیوان‌ها را به عربی گرداند و [[مسجد قبة الصخرة]] را در حدود ۷۲ ق ساخت. در دورهٔ [[ولید بن عبدالملک|ولید]] (۸۶ تا ۹۶ ق) فتوحات گسترش یافت و در ۹۲ ق [[اندلس]] گشوده شد. سپس [[سلیمان بن عبدالملک|سلیمان]]، عمر بن عبدالعزیز، [[یزید بن عبدالملک|یزید دوم]] و [[هشام بن عبدالملک|هشام]] به ترتیب حکومت کردند. آشفتگی جانشینی در ۱۲۵ و ۱۲۶ ق با کشته شدن ولید دوم و کوتاهی حکومت یزید سوم و ابراهیم همراه بود تا اینکه [[مروان بن محمد]] (۱۲۷ تا ۱۳۲ ق) قدرت را گرفت.<ref>طبری، تاریخ الطبری، ج۶، ص۱۸۷-۵۵۵ و ج۷، ص۱۸۰-۴۱۲ {{صحت آدرس}}؛ مسعودی، مروج الذهب، ج۳، ص۱۸۹-۲۱۰ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==عمر بن عبدالعزیز== | ==عمر بن عبدالعزیز== | ||
| − | عمر بن عبدالعزیز (۹۹ تا ۱۰۱ ق) در میان خلفای اموی جایگاهی ویژه دارد. به گزارش منابع، او دشنام به امام علی علیه‌السلام را از منبرها بازداشت، [[فدک]] را به فرزندان [[حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها|فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها]] بازگرداند و سخت‌گیری مالی بر موالی را کم کرد. بسیاری از عالمان اهل سنت او را خلیفهٔ عادل و برخی پنجمین خلیفهٔ راشد خوانده‌اند. برخی گزارش‌ها او را مسموم دانسته‌اند.<ref>یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، | + | عمر بن عبدالعزیز (۹۹ تا ۱۰۱ ق) در میان خلفای اموی جایگاهی ویژه دارد. به گزارش منابع، او دشنام به امام علی علیه‌السلام را از منبرها بازداشت، [[فدک]] را به فرزندان [[حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها|فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها]] بازگرداند و سخت‌گیری مالی بر موالی را کم کرد. بسیاری از عالمان اهل سنت او را خلیفهٔ عادل و برخی پنجمین خلیفهٔ راشد خوانده‌اند. برخی گزارش‌ها او را مسموم دانسته‌اند.<ref>یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۳۱۰-۳۲۰ {{صحت آدرس}}؛ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۹، ص۱۷۴-۱۹۳ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==سیاست دینی== | ==سیاست دینی== | ||
| − | حکومت اموی، به گزارش منابع، مشروعیت خود را با فشار بر مخالفان و هدایت تبلیغ دینی به سود خویش استوار می‌کرد. برخی منابع از [[جعل حدیث]] و نشر روایات در فضیلت خلفا و نکوهش مخالفان خبر داده‌اند و نقل فضایل اهل البیت را محدود شمرده‌اند. حجاج بر قاریان و محدثان مخالف سخت گرفت. در [[صحیح مسلم]] از سعد بن ابی وقاص نقل شده که معاویه از او خواست امام علی علیه‌السلام را دشنام دهد و او خودداری کرد. عمر بن عبدالعزیز کوشید این سیاست را تعدیل کند.<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، شرح خطبهٔ | + | حکومت اموی، به گزارش منابع، مشروعیت خود را با فشار بر مخالفان و هدایت تبلیغ دینی به سود خویش استوار می‌کرد. برخی منابع از [[جعل حدیث]] و نشر روایات در فضیلت خلفا و نکوهش مخالفان خبر داده‌اند و نقل فضایل اهل البیت را محدود شمرده‌اند. حجاج بر قاریان و محدثان مخالف سخت گرفت. در [[صحیح مسلم]] از سعد بن ابی وقاص نقل شده که معاویه از او خواست امام علی علیه‌السلام را دشنام دهد و او خودداری کرد. عمر بن عبدالعزیز کوشید این سیاست را تعدیل کند.<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۱، ص۱۴۰-۱۵۰، شرح خطبهٔ شقشقیه {{صحت آدرس}}؛ مسلم، صحیح، ج۴، ص۱۸۷۳، کتاب فضائل الصحابة {{صحت آدرس}}.</ref> |
==وضعیت شیعیان== | ==وضعیت شیعیان== | ||
| − | کوفه کانون اصلی [[شیعه|تشیع]] بود و در دورهٔ اموی چند جنبش با انگیزهٔ خونخواهی عاشورا یا اعتراض به ستم برخاست: [[قیام توابین]] در ۶۵ ق و [[قیام مختار]] در ۶۶ ق. در ۱۲۲ ق زید بن علی، فرزند [[امام سجاد علیه السلام|امام سجاد علیه‌السلام]]، در کوفه قیام کرد و به دست [[یوسف بن عمر ثقفی]] کشته شد و پیروانش [[زیدیه]] نام گرفتند. در همین دوره [[امام باقر علیه السلام|امام باقر علیه‌السلام]] و [[امام صادق علیه السلام|امام صادق علیه‌السلام]] با [[تقیه]] به نشر معارف پرداختند. عالمان شیعه برای پرهیز از همکاری با حکومت ستمگر به این آیه استناد کرده‌اند: {{متن قرآن|«وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ»}}؛ «و به کسانی که ستم کرده‌اند متمایل نشوید که آتش [دوزخ] به شما می‌رسد».<ref>طبری، تاریخ الطبری، | + | کوفه کانون اصلی [[شیعه|تشیع]] بود و در دورهٔ اموی چند جنبش با انگیزهٔ خونخواهی عاشورا یا اعتراض به ستم برخاست: [[قیام توابین]] در ۶۵ ق و [[قیام مختار]] در ۶۶ ق. در ۱۲۲ ق زید بن علی، فرزند [[امام سجاد علیه السلام|امام سجاد علیه‌السلام]]، در کوفه قیام کرد و به دست [[یوسف بن عمر ثقفی]] کشته شد و پیروانش [[زیدیه]] نام گرفتند. در همین دوره [[امام باقر علیه السلام|امام باقر علیه‌السلام]] و [[امام صادق علیه السلام|امام صادق علیه‌السلام]] با [[تقیه]] به نشر معارف پرداختند. عالمان شیعه برای پرهیز از همکاری با حکومت ستمگر به این آیه استناد کرده‌اند: {{متن قرآن|«وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ»}}؛ «و به کسانی که ستم کرده‌اند متمایل نشوید که آتش [دوزخ] به شما می‌رسد».<ref>طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۴۹۶-۶۲۶ و ج۶، ص۱۸۷-۵۵۵ {{صحت آدرس}}؛ قرآن کریم، سورهٔ هود، آیهٔ ۱۱۳؛ طباطبایی، المیزان، ج۱۱، ص۵۵.</ref> |
==سقوط== | ==سقوط== | ||
| − | جنبش دعوت عباسیان با تکیه بر نارضایتی خراسان گسترش یافت. ابومسلم خراسانی در ۱۲۹ ق در خراسان قیام کرد و در ۱۳۲ ق سپاه اموی در نبرد زاب شکست خورد. [[مروان بن محمد]] به [[مصر]] گریخت و همان سال کشته شد و عباسیان خلافت را گرفتند. به گزارش منابع، در پی این پیروزی بسیاری از امویان کشته شدند و شاخه‌ای از آنان در اندلس حکومتی مستقل ساخت.<ref>طبری، تاریخ الطبری، | + | جنبش دعوت عباسیان با تکیه بر نارضایتی خراسان گسترش یافت. ابومسلم خراسانی در ۱۲۹ ق در خراسان قیام کرد و در ۱۳۲ ق سپاه اموی در نبرد زاب شکست خورد. [[مروان بن محمد]] به [[مصر]] گریخت و همان سال کشته شد و عباسیان خلافت را گرفتند. به گزارش منابع، در پی این پیروزی بسیاری از امویان کشته شدند و شاخه‌ای از آنان در اندلس حکومتی مستقل ساخت.<ref>طبری، تاریخ الطبری، ج۷، ص۳۴۹-۴۱۲ {{صحت آدرس}}؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۵، ص۴۰۳ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==ارزیابی== | ==ارزیابی== | ||
| − | شیعیان این دوره را دورهٔ غصب امامت و ستم بر اهل البیت می‌شمارند و شهادت امام حسین علیه‌السلام و حمله به مدینه را از مصادیق آن می‌دانند. آنان به روایتی استناد می‌کنند که در مسند احمد و سنن ابوداود آمده است: {{متن حدیث|«خِلَافَةُ النُّبُوَّةِ ثَلَاثُونَ سُنَةً، ثُمَّ يُؤْتِي اللَّهُ الْمُلْكَ مَنْ يَشَاءُ»}}؛ «خلافت نبوت سی سال است، سپس خداوند پادشاهی را به هر که بخواهد می‌دهد». به باور آنان این روایت پایان خلافت نبوی را در ۴۱ ق نشان می‌دهد. عالمان اهل سنت بر عدالت صحابه و اجتهاد معاویه تأکید می‌کنند و حکومت او را از باب «ملک» می‌دانند؛ برخی از آنان کردار یزید را نکوهیده‌اند.<ref>احمد بن حنبل، | + | شیعیان این دوره را دورهٔ غصب امامت و ستم بر اهل البیت می‌شمارند و شهادت امام حسین علیه‌السلام و حمله به مدینه را از مصادیق آن می‌دانند. آنان به روایتی استناد می‌کنند که در مسند احمد و سنن ابوداود آمده است: {{متن حدیث|«خِلَافَةُ النُّبُوَّةِ ثَلَاثُونَ سُنَةً، ثُمَّ يُؤْتِي اللَّهُ الْمُلْكَ مَنْ يَشَاءُ»}}؛ «خلافت نبوت سی سال است، سپس خداوند پادشاهی را به هر که بخواهد می‌دهد». به باور آنان این روایت پایان خلافت نبوی را در ۴۱ ق نشان می‌دهد. عالمان اهل سنت بر عدالت صحابه و اجتهاد معاویه تأکید می‌کنند و حکومت او را از باب «ملک» می‌دانند؛ برخی از آنان کردار یزید را نکوهیده‌اند.<ref>احمد بن حنبل، المسند، ج۵، ص۲۲۰-۲۲۱ {{صحت آدرس}}؛ ابوداود، السنن، ج۴، ص۲۱۱، کتاب السنة {{صحت آدرس}}.</ref><ref>ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۸، ص۲۳۰-۲۸۰ {{صحت آدرس}}؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۱، ص۱۴۰-۱۵۰، شرح خطبهٔ شقشقیه {{صحت آدرس}}.</ref> |
==پانویس== | ==پانویس== | ||
نسخهٔ کنونی تا ۱۲ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۳:۵۷
خلافت بنی‌امیه یا حکومت امویان، نخستین حکومت موروثی در تاریخ سیاسی اسلام است که از ۴۱ ق با به قدرت رسیدن معاویه آغاز شد و در ۱۳۲ ق با پیروزی عباسیان فروپاشید. امویان از خاندان بنی امیه، نخست از تیرهٔ ابوسفیان و سپس تیرهٔ مروان بن حکم، بر قلمروی گسترده از شام تا خراسان فرمان راندند و دمشق را پایتخت کردند. خلافت نیز در این دوره از انتخاب به وراثت دگرگون شد. شیعیان با استناد به نصوص امامت، این حکومت را غصب حق اهل البیت و دورهٔ فشار بر آنان می‌دانند؛ بیشتر عالمان اهل سنت آن را در چارچوب اجتهاد صحابه ارزیابی می‌کنند و از عمر بن عبدالعزیز به نیکی یاد می‌کنند.[۱]
محتویات
زمینه
پس از کشته شدن عثمان بن عفان در ۳۵ ق، مردم با امام علی علیه‌السلام بیعت کردند. معاویه، والی شام، بیعت را نپذیرفت و خونخواهی عثمان را انگیزهٔ رویارویی خواند. جنگ صفین در ۳۷ ق به حکمیت انجامید و گروهی از سپاهیان امام جدا شدند و خوارج خوانده شدند. امام علی علیه‌السلام در ۴۰ ق در کوفه شهادت یافت و امام حسن علیه‌السلام به خلافت رسید. معاویه سپاه خود را به عراق آورد و امام حسن علیه‌السلام، بر پایهٔ گزارش‌ها، برای پرهیز از خون‌ریزی با او صلح کرد و خلافت را در ۴۱ ق به وی سپرد.[۲]
بر پایهٔ گزارش‌های شیعه، صلح‌نامه شرط‌هایی داشت، از جمله بازگشت خلافت به امام حسن علیه‌السلام یا به شورای مسلمانان پس از معاویه و پایان دشنام به امام علی علیه‌السلام. منابع در متن شرط‌ها یکسان نیستند و پایبند نماندن معاویه را زمینهٔ میراثی شدن خلافت دانسته‌اند.[۳]
تأسیس
معاویه از ۴۱ تا ۶۰ ق فرمان راند. او پایتخت را به دمشق برد و حکومت را بر پیوند با سران قبایل شام و کارگزاران خویش استوار کرد. به گزارش منابع، دیوان خاتم و برید (پست) در دورهٔ او سامان گرفت و زیاد بن ابیه بر عراق گماشته شد. همان منابع او را سیاستمداری کارآزموده وصف کرده و از سخت‌گیری بر مخالفان و بیعت‌ستاندن برای جانشینی پسرش سخن گفته‌اند.[۴]
دودمان سفیانی
معاویه در ۶۰ ق در دمشق درگذشت و پسرش یزید جانشین او شد. بر پایهٔ گزارش‌ها، معاویه از ۵۶ ق برای ولایتعهدی پسرش بیعت می‌گرفت؛ این کار خلافت را موروثی کرد و با مخالفت کسانی چون امام حسین علیه‌السلام و عبدالله بن زبیر روبه‌رو شد. یزید تا ۶۴ ق حکومت کرد. در ۶۳ ق سپاه شام در واقعه حره به مدینه حمله کرد و در ۶۴ ق مکه محاصره شد و کعبه آسیب دید؛ جزئیات آنها در منابع یکسان نیست. پس از یزید، پسرش معاویة بن یزید چند ماه خلافت کرد و کنار رفت.[۵]
واقعهٔ کربلا
در ۶۱ ق، امام حسین علیه‌السلام که با یزید بیعت نکرده بود، به دعوت مردم کوفه از مکه به سوی عراق رفت. فرستادهٔ او مسلم بن عقیل در کوفه به دست عبیدالله بن زیاد کشته شد و خود او در دشت کربلا با خاندان و یارانش در روز عاشورا به شهادت رسید. این رخداد محور سوگواری شیعیان و از نقدهای تاریخی بر امویان شد. منابع دربارهٔ مسئول کشتار اختلاف دارند؛ برخی آن را به یزید و برخی به عاملان او در عراق نسبت می‌دهند و شماری از عالمان اهل سنت نیز آن را نکوهیده‌اند.[۶]
دودمان مروانی
در ۶۴ ق و پس از معاویة بن یزید، مروان بن حکم با پشتیبانی قبایل شام خلافت یافت و پسرش عبدالملک (۶۵ تا ۸۶ ق) حکومت را استوار کرد؛ او به دست حجاج عبدالله بن زبیر را در ۷۳ ق شکست داد، دیوان‌ها را به عربی گرداند و مسجد قبة الصخرة را در حدود ۷۲ ق ساخت. در دورهٔ ولید (۸۶ تا ۹۶ ق) فتوحات گسترش یافت و در ۹۲ ق اندلس گشوده شد. سپس سلیمان، عمر بن عبدالعزیز، یزید دوم و هشام به ترتیب حکومت کردند. آشفتگی جانشینی در ۱۲۵ و ۱۲۶ ق با کشته شدن ولید دوم و کوتاهی حکومت یزید سوم و ابراهیم همراه بود تا اینکه مروان بن محمد (۱۲۷ تا ۱۳۲ ق) قدرت را گرفت.[۷]
عمر بن عبدالعزیز
عمر بن عبدالعزیز (۹۹ تا ۱۰۱ ق) در میان خلفای اموی جایگاهی ویژه دارد. به گزارش منابع، او دشنام به امام علی علیه‌السلام را از منبرها بازداشت، فدک را به فرزندان فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها بازگرداند و سخت‌گیری مالی بر موالی را کم کرد. بسیاری از عالمان اهل سنت او را خلیفهٔ عادل و برخی پنجمین خلیفهٔ راشد خوانده‌اند. برخی گزارش‌ها او را مسموم دانسته‌اند.[۸]
سیاست دینی
حکومت اموی، به گزارش منابع، مشروعیت خود را با فشار بر مخالفان و هدایت تبلیغ دینی به سود خویش استوار می‌کرد. برخی منابع از جعل حدیث و نشر روایات در فضیلت خلفا و نکوهش مخالفان خبر داده‌اند و نقل فضایل اهل البیت را محدود شمرده‌اند. حجاج بر قاریان و محدثان مخالف سخت گرفت. در صحیح مسلم از سعد بن ابی وقاص نقل شده که معاویه از او خواست امام علی علیه‌السلام را دشنام دهد و او خودداری کرد. عمر بن عبدالعزیز کوشید این سیاست را تعدیل کند.[۹]
وضعیت شیعیان
کوفه کانون اصلی تشیع بود و در دورهٔ اموی چند جنبش با انگیزهٔ خونخواهی عاشورا یا اعتراض به ستم برخاست: قیام توابین در ۶۵ ق و قیام مختار در ۶۶ ق. در ۱۲۲ ق زید بن علی، فرزند امام سجاد علیه‌السلام، در کوفه قیام کرد و به دست یوسف بن عمر ثقفی کشته شد و پیروانش زیدیه نام گرفتند. در همین دوره امام باقر علیه‌السلام و امام صادق علیه‌السلام با تقیه به نشر معارف پرداختند. عالمان شیعه برای پرهیز از همکاری با حکومت ستمگر به این آیه استناد کرده‌اند: «وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ»؛ «و به کسانی که ستم کرده‌اند متمایل نشوید که آتش [دوزخ] به شما می‌رسد».[۱۰]
سقوط
جنبش دعوت عباسیان با تکیه بر نارضایتی خراسان گسترش یافت. ابومسلم خراسانی در ۱۲۹ ق در خراسان قیام کرد و در ۱۳۲ ق سپاه اموی در نبرد زاب شکست خورد. مروان بن محمد به مصر گریخت و همان سال کشته شد و عباسیان خلافت را گرفتند. به گزارش منابع، در پی این پیروزی بسیاری از امویان کشته شدند و شاخه‌ای از آنان در اندلس حکومتی مستقل ساخت.[۱۱]
ارزیابی
شیعیان این دوره را دورهٔ غصب امامت و ستم بر اهل البیت می‌شمارند و شهادت امام حسین علیه‌السلام و حمله به مدینه را از مصادیق آن می‌دانند. آنان به روایتی استناد می‌کنند که در مسند احمد و سنن ابوداود آمده است: «خِلَافَةُ النُّبُوَّةِ ثَلَاثُونَ سُنَةً، ثُمَّ يُؤْتِي اللَّهُ الْمُلْكَ مَنْ يَشَاءُ»؛ «خلافت نبوت سی سال است، سپس خداوند پادشاهی را به هر که بخواهد می‌دهد». به باور آنان این روایت پایان خلافت نبوی را در ۴۱ ق نشان می‌دهد. عالمان اهل سنت بر عدالت صحابه و اجتهاد معاویه تأکید می‌کنند و حکومت او را از باب «ملک» می‌دانند؛ برخی از آنان کردار یزید را نکوهیده‌اند.[۱۲][۱۳]
پانویس
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۱۶۰-۱۶۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ مسعودی، مروج الذهب، ج۳، ص۱۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۴، ص۵۲۳-۵۳۵ و ج۵، ص۵-۱۶۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۱۷۰-۱۸۰ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ مفید، الإرشاد، ج۲، ص۹-۱۱؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۱، ص۱۴۰-۱۵۰، شرح خطبهٔ شقشقیه (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ مسعودی، مروج الذهب، ج۳، ص۱۱-۲۵، خلافت معاویه (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۱۸۸-۱۹۵ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۳۰۱-۴۹۶ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۴، ص۱۱۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۴۰۰-۴۳۰ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ مفید، الإرشاد، ج۲، ص۸۵-۱۱۹.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۶، ص۱۸۷-۵۵۵ و ج۷، ص۱۸۰-۴۱۲ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ مسعودی، مروج الذهب، ج۳، ص۱۸۹-۲۱۰ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۳۱۰-۳۲۰ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۹، ص۱۷۴-۱۹۳ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۱، ص۱۴۰-۱۵۰، شرح خطبهٔ شقشقیه (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ مسلم، صحیح، ج۴، ص۱۸۷۳، کتاب فضائل الصحابة (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۴۹۶-۶۲۶ و ج۶، ص۱۸۷-۵۵۵ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ قرآن کریم، سورهٔ هود، آیهٔ ۱۱۳؛ طباطبایی، المیزان، ج۱۱، ص۵۵.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۷، ص۳۴۹-۴۱۲ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۵، ص۴۰۳ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ احمد بن حنبل، المسند، ج۵، ص۲۲۰-۲۲۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ ابوداود، السنن، ج۴، ص۲۱۱، کتاب السنة (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۸، ص۲۳۰-۲۸۰ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۱، ص۱۴۰-۱۵۰، شرح خطبهٔ شقشقیه (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
منابع
- قرآن کریم.
- ابن اثیر، علی؛ الکامل فی التاریخ، بیروت: دار صادر، ۱۳۸۵ق.
- ابن ابی الحدید، عبدالحمید؛ شرح نهج البلاغه، قم: مکتبة آیة الله المرعشی، ۱۴۰۴ق.
- ابن کثیر، اسماعیل؛ البدایة و النهایة، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۷ق.
- ابوداود، سلیمان؛ السنن، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
- احمد بن حنبل؛ المسند، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
- طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق.
- طبری، محمد؛ تاریخ الطبری، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا.
- مسعودی، علی؛ مروج الذهب و معادن الجوهر، بیروت: دار الأندلس، ۱۳۸۵ق.
- مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
- مفید، محمد؛ الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم: مؤسسة آل البیت، ۱۴۱۳ق؛ ج۲.
- یعقوبی، احمد؛ تاریخ الیعقوبی، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
