تثلیث: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
(اصلاح پیوندها به صفحهٔ اصلی (رفع پیوند به تغییرمسیر))
 
سطر ۱: سطر ۱:
−
'''تثلیث''' (به لاتین: Trinitas) آموزهٔ بنیادین [[مسیحیت]] دربارهٔ خدا است که بر پایهٔ آن، خدای یگانه در سه «اَقنوم» یا سه شخص ــ پدر، پسر و [[روح القدس در مسیحیت|روح القدس]] ــ شناخته می‌شود؛ سه شخصی که در یک ذات واحد شریک‌اند و هیچ‌یک بر دیگری برتری ندارد.<ref>قانون ایمان نیقیه (۳۲۵م)؛ قانون ایمان قسطنطنیه (۳۸۱م).</ref> این آموزه در سدهٔ چهارم میلادی در شوراهای کلیسا صورت نهایی یافت و از آن پس معیار ایمان مسیحی شمرده شد.<ref>همان.</ref> [[قرآن]] با تعبیرهایی چون «نگویید سه‌گانه است» و «خدا سومِ سه است» از آن یاد کرده و آن را با [[توحید]] ناسازگار دانسته است.<ref>قرآن کریم، سورهٔ نساء، آیهٔ ۱۷۱؛ سورهٔ مائده، آیهٔ ۷۳.</ref> متکلمان مسلمان، شیعه و سنی، در نقد این آموزه رساله‌ها نوشته‌اند و آن را از مصادیق [[شرک]] شمرده‌اند.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ مائده، آیهٔ ۷۳؛ طباطبایی، المیزان، ذیل همان آیه.</ref>
+
'''«تَثلیث»''' (به لاتین: Trinitas) آموزهٔ بنیادین [[مسیحیت]] دربارهٔ [[خدا]] است که بر پایهٔ آن، خدای یگانه در سه «اَقنوم» یا سه شخص ـ پدر، پسر و [[روح القدس در مسیحیت|روح القدس]] ـ شناخته می‌شود؛ سه شخصی که در یک ذات واحد شریک‌اند و هیچ‌یک بر دیگری برتری ندارد.<ref>قانون ایمان نیقیه (۳۲۵م)؛ قانون ایمان قسطنطنیه (۳۸۱م).</ref> این آموزه در سدهٔ چهارم میلادی در شوراهای [[کلیسا]] صورت نهایی یافت و از آن پس معیار [[ایمان]] مسیحی شمرده شد.<ref>همان.</ref> [[قرآن]] با تعبیرهایی چون «نگویید سه‌گانه است» و «خدا سومِ سه است» از آن یاد کرده و آن را با [[توحید]] ناسازگار دانسته است.<ref>قرآن کریم، سورهٔ نساء، آیهٔ ۱۷۱؛ سورهٔ مائده، آیهٔ ۷۳.</ref> متکلمان [[مسلمان]]، در نقد این آموزه رساله‌ها نوشته‌اند و آن را از مصادیق [[شرک]] شمرده‌اند.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ مائده، آیهٔ ۷۳؛ طباطبایی، المیزان، ذیل همان آیه.</ref>
  
−
== مفهوم‌شناسی ==
+
==مفهوم‌شناسی==
−
=== واژه ===
+
===واژه===
−
«تثلیث» مصدر باب تفعیل از ریشهٔ «ث ل ث» و به معنای سه‌گانه کردن یا سه‌گانه دانستن است.<ref>ابن منظور، لسان العرب، ذیل مادهٔ «ثلث».</ref> در فارسی از آن به «سه‌گانه‌انگاری» نیز تعبیر می‌شود. قرآن خود این واژه را به کار نبرده، اما با تعبیر «ثَلاثَة» و ترکیب «ثالِثُ ثَلاثَة» به این باور اشاره کرده است.<ref>قرآن کریم، سورهٔ نساء، آیهٔ ۱۷۱؛ سورهٔ مائده، آیهٔ ۷۳.</ref>
+
«تثلیث» مصدر باب تفعیل از ریشهٔ «ث ل ث» و به معنای سه‌گانه کردن یا سه‌گانه دانستن است.<ref>ابن منظور، لسان العرب، ذیل مادهٔ «ثلث».</ref> در فارسی از آن به «سه‌گانه‌انگاری» نیز تعبیر می‌شود. [[قرآن]] خود این واژه را به کار نبرده، اما با تعبیر «ثَلاثَة»<ref>قرآن کریم، سورهٔ نساء، آیهٔ ۱۷۱.</ref> و ترکیب «ثالِثُ ثَلاثَة» به این باور اشاره کرده است.<ref>قرآن کریم، سورهٔ مائده، آیهٔ ۷۳.</ref>
  
−
=== اقنوم و ذات ===
+
===اقنوم و ذات===
−
در اصطلاح مسیحی، «اقنوم» (از سریانی: قنوما؛ یونانی: hypostasis) به معنای شخص یا واقعیتِ متمایز است، در برابر «ذات» یا «جوهر» که مشترک است.<ref>قانون ایمان نیقیه.</ref> بر پایهٔ این اصطلاح‌شناسی، پدر، پسر و روح‌القدس سه «شخص» و یک «ذات»اند؛ نه سه خدا و نه یک شخص در سه نقش. مسیحیان این آموزه را «توحید تثلیثی» می‌نامند و آن را با [[شرک]] متفاوت می‌دانند.<ref>قانون ایمان قسطنطنیه؛ انجیل متی، ۲۸:۱۹.</ref> در برابر، متکلمان مسلمان بر آن‌اند که تعدد «شخص» با وحدت ذات، در تحلیل عقلی به تعدد واجب‌الوجود یا به ترکیب در ذات می‌انجامد.<ref>طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ مائده، آیهٔ ۷۳.</ref>
+
در اصطلاح [[مسیحیت|مسیحی]]، «اقنوم» (از [[زبان سریانی|سریانی]]: قنوما؛ یونانی: hypostasis) به معنای شخص یا واقعیتِ متمایز است، در برابر «ذات» یا «جوهر» که مشترک است.<ref>قانون ایمان نیقیه.</ref> بر پایهٔ این اصطلاح‌شناسی، پدر، پسر و [[روح القدس در مسیحیت|روح القدس]] سه «شخص» و یک «ذات»اند؛ نه سه خدا و نه یک شخص در سه نقش. مسیحیان این آموزه را «توحید تثلیثی» می‌نامند و آن را با [[شرک]] متفاوت می‌دانند.<ref>قانون ایمان قسطنطنیه؛ انجیل متی، ۲۸:۱۹.</ref> در برابر، متکلمان مسلمان بر آن‌اند که تعدد «شخص» با وحدت ذات، در تحلیل عقلی به تعدد [[واجب الوجود|واجب‌الوجود]] یا به ترکیب در ذات می‌انجامد.<ref>طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ مائده، آیهٔ ۷۳.</ref>
  
−
== پیشینه در مسیحیت ==
+
==پیشینه در مسیحیت==
−
آموزهٔ تثلیث در عهد جدید ریشه دارد. در [[انجیل|انجیل متی]]، [[حضرت عیسی علیه السلام|عیسی]] (علیه‌السلام) پیروان خود را به «نام پدر و پسر و روح‌القدس» تعمید می‌دهد، و در انجیل یوحنا، «کلمه» از ازل نزد خدا دانسته شده است.<ref>انجیل متی، ۲۸:۱۹؛ انجیل یوحنا، ۱:۱.</ref> صورت‌بندی دقیق عقیدتی آن، حاصل مناقشات سدهٔ چهارم است. آریوس، کشیش اسکندریه، معتقد بود پسر مخلوق و حادث است؛ کلیسا در [[کلیسا|شورای نیقیه]] (۳۲۵م) این دیدگاه را رد کرد و در شورای قسطنطنیه (۳۸۱م) الوهیت روح‌القدس را نیز تثبیت نمود.<ref>قانون ایمان نیقیه؛ قانون ایمان قسطنطنیه.</ref> از آن پس، این دو قانون، مرجع مشترک کلیساهای شرقی و غربی در بیان تثلیث شد.<ref>همان.</ref>
+
آموزهٔ تثلیث در عهد جدید ریشه دارد. مطابق [[انجیل|انجیل متی]]، [[حضرت عیسی علیه السلام|حضرت عیسی]] (علیه‌السلام) پیروان خود را به «نام پدر و پسر و روح‌القدس» تعمید می‌دهد، و در [[انجیل یوحنا]]، «کلمه» از ازل نزد خدا دانسته شده است.<ref>انجیل متی، ۲۸:۱۹؛ انجیل یوحنا، ۱:۱.</ref> صورت‌بندی دقیق عقیدتی آن، حاصل مناقشات سدهٔ چهارم است. آریوس، [[کشیش]] اسکندریه، معتقد بود پسر مخلوق و حادث است؛ [[کلیسا]] در [[کلیسا|شورای نیقیه]] (۳۲۵ م) این دیدگاه را رد کرد و در شورای قسطنطنیه (۳۸۱ م) الوهیت [[روح القدس در مسیحیت|روح القدس]] را نیز تثبیت نمود.<ref>قانون ایمان نیقیه؛ قانون ایمان قسطنطنیه.</ref> از آن پس، این دو قانون، مرجع مشترک کلیساهای شرقی و غربی در بیان تثلیث شد.<ref>همان.</ref>
  
−
== تثلیث در قرآن ==
+
==تثلیث در قرآن==
−
[[قرآن]] در سه موضع به این آموزه پرداخته است. نخست در [[سوره نساء]]، پس از آنکه مسیح را «کلمهٔ خدا» و «روحی از او» می‌خواند، اهل کتاب را از سه‌گانه گفتن بازمی‌دارد: {{متن قرآن|«يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ وَلَا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ … وَلَا تَقُولُوا ثَلَاثَةٌ ۚ انتَهُوا خَيْرًا لَكُمْ ۚ إِنَّمَا اللَّهُ إِلَهٌ وَاحِدٌ ۚ سُبْحَانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ»}}؛ «ای اهل کتاب! در دین خود غلوّ نکنید و دربارهٔ خدا جز سخن حق نگویید… و نگویید [خدا] سه‌گانه است؛ دست بردارید که برای شما بهتر است. همانا خدا معبودی یگانه است؛ منزّه است از اینکه او را فرزندی باشد.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ نساء، آیهٔ ۱۷۱؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.</ref>
+
[[قرآن]] در سه موضع به آموزه «تثلیث» پرداخته است. نخست در [[سوره نساء]]، پس از آنکه [[حضرت عیسی علیه السلام|مسیح]] را «کلمهٔ خدا» و «روحی از او» می‌خواند، [[اهل کتاب]] را از سه‌گانه گفتن بازمی‌دارد: {{متن قرآن|«يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ وَلَا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ … وَلَا تَقُولُوا ثَلَاثَةٌ ۚ انتَهُوا خَيْرًا لَكُمْ ۚ إِنَّمَا اللَّهُ إِلَهٌ وَاحِدٌ ۚ سُبْحَانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ»}}؛ «ای اهل کتاب! در [[دین]] خود [[غلو|غلوّ]] نکنید و دربارهٔ [[خدا]] جز سخن حق نگویید… و نگویید [خدا] سه‌گانه است؛ دست بردارید که برای شما بهتر است. همانا خدا معبودی یگانه است؛ منزّه است از اینکه او را فرزندی باشد.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ نساء، آیهٔ ۱۷۱؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.</ref>
  
−
دوم، در [[سوره مائده]]، کسانی را که خدا را «سومِ سه» می‌دانند کافر می‌شمارد: {{متن قرآن|«لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ ۘ وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلَّا إِلَهٌ وَاحِدٌ»}}؛ «به‌یقین کسانی که گفتند خداوند سومِ سه [خدای] است کافر شدند؛ و هیچ معبودی جز معبود یگانه نیست.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ مائده، آیهٔ ۷۳؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.</ref> ادامهٔ آیه، کافران را به عذاب دردناک هشدار می‌دهد اگر از این گفتار دست برندارند.<ref>همان، ۷۳.</ref>
+
دوم، در [[سوره مائده]]، کسانی را که خدا را «سوّمِ سه» می‌دانند کافر می‌شمارد و کافران را اگر از این گفتار دست برندارند به [[عذاب]] دردناک هشدار می‌دهد: {{متن قرآن|«لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ ۘ وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلَّا إِلَهٌ وَاحِدٌ  ۚوَإِنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ»}}؛ «به‌یقین کسانی که گفتند خداوند سومِ سه [خدای] است کافر شدند؛ و هیچ معبودی جز معبود یگانه نیست. و اگر از آنچه می گویند بازنایستند، قطعاً به کسانی از آنان که [به سبب چنین اعتقادی] کافر شدند، عذابی دردناک خواهد رسید».<ref>قرآن کریم، سورهٔ مائده، آیهٔ ۷۳؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.</ref>  
  
−
سوم، آیهٔ ۱۱۶ همان سوره، از پرسش خدا از [[حضرت عیسی علیه السلام|عیسی]] (علیه‌السلام) سخن می‌گوید که آیا او مردم را به گرفتن خود و مادرش به‌عنوان دو معبود خوانده است: {{متن قرآن|«أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ ۖ قَالَ سُبْحَانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ»}}؛ «آیا تو به مردم گفتی که من و مادرم را دو معبود در برابر خدا بگیرید؟ گفت: پاک و منزّهی تو! مرا نسزد که چیزی را که حق من نیست بگویم.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ مائده، آیهٔ ۱۱۶؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.</ref> دربارهٔ اینکه این آیه به کدام گروه اشاره دارد، میان مفسران اختلاف است؛ برخی آن را ناظر به گروهی دانسته‌اند که [[حضرت مریم علیهاالسلام|مریم]] (سلام الله علیها) را نیز در شمار اقانیم می‌آوردند، و برخی آن را هشداری کلی به غلوّ در تعظیم عیسی و مریم شمرده‌اند.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ مائده، آیهٔ ۱۱۶؛ طباطبایی، المیزان، ذیل همان آیه.</ref>
+
سوم، در آیهٔ ۱۱۶ سوره مائده، از پرسش خدا از [[حضرت عیسی علیه السلام|عیسی]] (علیه‌السلام) سخن می‌گوید که آیا او مردم را به گرفتن خود و مادرش به‌عنوان دو معبود خوانده است؟: {{متن قرآن|«أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ ۖ قَالَ سُبْحَانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ»}}؛ «آیا تو به مردم گفتی که من و مادرم را دو معبود در برابر خدا بگیرید؟ گفت: پاک و منزّهی تو! مرا نسزد که چیزی را که حق من نیست بگویم.»<ref name=":0">قرآن کریم، سورهٔ مائده، آیهٔ ۱۱۶؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.</ref> دربارهٔ اینکه این آیه به کدام گروه اشاره دارد، میان مفسران اختلاف است؛ برخی آن را ناظر به گروهی دانسته‌اند که [[حضرت مریم علیهاالسلام|مریم]] (سلام الله علیها) را نیز در شمار اقانیم می‌آوردند، و برخی آن را هشداری کلی به غلوّ در تعظیم عیسی و مریم شمرده‌اند.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ مائده، آیهٔ ۱۱۶؛ طباطبایی، المیزان، ذیل همان آیه.</ref>
  
−
در برابر این آیات، قرآن در [[سوره آل عمران]] راه مشترک اهل کتاب را توحید خالص می‌شناساند: {{متن قرآن|«قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا»}}؛ «بگو: ای اهل کتاب! بیایید بر سخنی که میان ما و شما یکسان است گرد آییم: اینکه جز خدا را نپرستیم و چیزی را شریک او نسازیم.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ آل عمران، آیهٔ ۶۴؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.</ref>
+
همچنین قرآن در [[سوره آل عمران]]، راه مشترک [[اهل کتاب]] و مسلمانان را [[توحید]] خالص می‌شناساند: {{متن قرآن|«قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا»}}؛ «بگو: ای اهل کتاب! بیایید بر سخنی که میان ما و شما یکسان است گرد آییم: اینکه جز خدا را نپرستیم و چیزی را شریک او نسازیم.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ آل عمران، آیهٔ ۶۴؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.</ref>
  
−
== نقد کلامی ==
+
==نقد تثلیث==
−
نقد مسلمانان بر تثلیث، بیشتر بر دو مقدمه استوار است. نخست، برهان عقلی: اگر پدر، پسر و روح‌القدس هر سه ازلی و واجب‌الوجود باشند، سه واجب‌الوجود لازم می‌آید که با توحید ناسازگار است؛ و اگر تنها یکی واجب باشد و دو دیگر ممکن، دیگر «تثلیث» نیست.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ مائده، آیهٔ ۷۳؛ طباطبایی، المیزان، ذیل همان آیه.</ref> دوم، برهان قرآنی: قرآن [[حضرت عیسی علیه السلام|مسیح]] (علیه‌السلام) را بنده و فرستادهٔ [[الله|خدا]] می‌خواند و الوهیت او را رد می‌کند.<ref>قرآن کریم، سورهٔ مائده، آیهٔ ۷۵.</ref>
+
مسلمانان «تثلیث» را با [[توحید]] ناسازگار می‌دانند و آن را در شمار [[شرک]] به [[خدا]] جای می‌دهند؛ زیرا به باور آنان، هرگونه شریک قائل شدن برای خدا ـ حتی در مقام ذات ـ از حقیقت توحید بیرون است.<ref>طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ نساء، آیهٔ ۱۷۱.</ref> در برابر، مسیحیان این آموزه را نه شرک، بلکه بیان توحید می‌دانند و بر آن‌اند که سه اقنوم، سه «خدا» نیستند.<ref>قانون ایمان نیقیه؛ قانون ایمان قسطنطنیه.</ref>  
  
−
در سنت [[شیعه]]، مناظره‌های [[امام رضا علیه السلام|امام رضا]] (علیه‌السلام) با عالمان ادیان، از مهم‌ترین مصادر نقد تثلیث است. در یکی از این مناظره‌ها، که در مرو و با حضور مأمون برگزار شد، جاثلیق (اسقف بزرگ) دربارهٔ پدر و پسر و روح‌القدس سخن گفت و امام با استناد به ناتوانی مسیح از آفریدن و برانگیختن مردگان، الوهیت او را نقد کرد.<ref>صدوق، عیون أخبار الرضا، باب مناظرة الإمام الرضا (علیه السلام) مع الجاثلیق؛ طبرسی، الاحتجاج، احتجاج الإمام الرضا (علیه السلام) علی الجاثلیق.</ref> این مناظره در [[الاحتجاج (کتاب)|الاحتجاج]] طبرسی و عیون أخبار الرضا گزارش شده است.<ref>همان.</ref> افزون بر آن، سنت «ردیه‌نویسی» بر مسیحیت در جهان اسلام سابقه‌ای دیرینه دارد و آثاری مانند «الفصل» ابن حزم و رسالهٔ «الردّ علی النصاری» جاحظ در همین زمینه نوشته شده است.<ref>ابن حزم، الفصل فی الملل والأهواء والنحل، بخش الملل؛ جاحظ، رسالة فی الردّ علی النصاری.</ref>
+
نقد مسلمانان بر تثلیث، بیشتر بر دو مقدمه استوار است:
  
−
== نسبت با توحید ==
+
* نخست، [[برهان]] عقلی: اگر پدر، پسر و روح‌القدس هر سه ازلی و [[واجب الوجود|واجب‌الوجود]] باشند، سه واجب‌الوجود لازم می‌آید که با [[توحید]] ناسازگار است؛ و اگر تنها یکی واجب باشد و دو دیگر ممکن، دیگر «تثلیث» نیست.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ مائده، آیهٔ ۷۳؛ طباطبایی، المیزان، ذیل همان آیه.</ref>  
−
مسلمانان تثلیث را با توحید ناسازگار می‌دانند و آن را در شمار شرک به خدا جای می‌دهند؛ زیرا به باور آنان، هرگونه شریک قائل شدن برای خدا ــ حتی در مقام ذات ــ از حقیقت توحید بیرون است.<ref>طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ نساء، آیهٔ ۱۷۱.</ref> در برابر، مسیحیان این آموزه را نه شرک، بلکه بیان توحید می‌دانند و بر آن‌اند که سه اقنوم، سه «خدا» نیستند.<ref>قانون ایمان نیقیه؛ قانون ایمان قسطنطنیه.</ref> ازاین‌رو، منازعهٔ [[علم کلام|کلامی]] بر سر «معنای وحدت» است، نه بر سر شمار خدایان. قرآن نیز در آیهٔ ۷۳ سورهٔ مائده، پس از رد «سومِ سه» بودن، همان توحید را با تعبیر «وَ مَا مِنْ إِلَهٍ إِلَّا إِلَهٌ وَاحِدٌ» تأکید می‌کند.<ref>قرآن کریم، سورهٔ مائده، آیهٔ ۷۳.</ref>
+
* دوم، برهان نقلی: [[قرآن|قرآن کریم]]، [[حضرت عیسی علیه السلام|حضرت مسیح]] (علیه‌السلام) را بنده و فرستادهٔ [[الله|خدا]] می‌خواند و الوهیت او را رد می‌کند: «{{متن قرآن|«أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ ۖ قَالَ سُبْحَانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ»}}<ref name=":0" /> و نیز می فرماید: مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ...».<ref>قرآن کریم، سورهٔ مائده، آیهٔ ۷۵.</ref>  
  
−
نکتهٔ مهم آن است که در قرآن، خطاب این آیات به «[[اهل کتاب]]» با لحن نرم و همراه با دعوت به «کلمهٔ سواء» است؛ ازاین‌رو مفسران شیعه، این آیات را دعوت به توحید و پرهیز از غلوّ دانسته‌اند، نه دعوت به ستیز با مسیحیان.<ref>قرآن کریم، سورهٔ آل عمران، آیهٔ ۶۴؛ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ آل عمران، آیهٔ ۶۴.</ref>
+
در سنت [[شیعه]]، مناظره‌های [[امام رضا علیه السلام|امام رضا]] (علیه‌السلام) با عالمان ادیان، از مهم‌ترین مصادر نقد تثلیث است. در یکی از این مناظره‌ها، که در مرو و با حضور [[مأمون|مأمون عباسی]] برگزار شد، جاثلیق (اسقف بزرگ) دربارهٔ پدر و پسر و [[روح القدس|روح‌القدس]] سخن گفت و امام با استناد به ناتوانی مسیح از آفریدن و برانگیختن مردگان، الوهیت او را انکار کرد.<ref>صدوق، عیون أخبار الرضا، باب مناظرة الإمام الرضا (علیه السلام) مع الجاثلیق؛ طبرسی، الاحتجاج، احتجاج الإمام الرضا (علیه السلام) علی الجاثلیق.</ref> این مناظره در «[[الاحتجاج (کتاب)|الاحتجاج]]» و «[[عیون اخبارالرضا (کتاب)|عیون أخبار الرضا]]» گزارش شده است.<ref>همان.</ref>  
  
−
== پانویس ==
+
افزون بر آن، سنت «[[ردّیه|ردّیه‌نویسی]]» بر [[مسیحیت]]، در جهان [[اسلام]] سابقه‌ای دیرینه دارد و آثاری مانند «الفصل فی الملل و الاهواء و النّحل» [[ابن حزم اندلسی|ابن حزم]] و رسالهٔ «الردّ علی النصاری» [[جاحظ]] در همین زمینه نوشته شده است.<ref>ابن حزم، الفصل فی الملل والأهواء والنحل، بخش الملل؛ جاحظ، رسالة فی الردّ علی النصاری.</ref>
 +
 
 +
==پانویس==
 
{{پانویس}}
 
{{پانویس}}
  
−
== منابع ==
+
==منابع==
−
* قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
+
 
−
* کتاب مقدس، عهد جدید (انجیل متی؛ انجیل یوحنا).
+
*قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
−
* قانون ایمان نیقیه (۳۲۵م) و قانون ایمان قسطنطنیه (۳۸۱م).
+
*کتاب مقدس، عهد جدید (انجیل متی؛ انجیل یوحنا).
−
* ابن حزم، علی بن احمد؛ ''الفصل فی الملل والأهواء والنحل''، قاهره: مکتبة الخانجی، بی‌تا.
+
*قانون ایمان نیقیه (۳۲۵م) و قانون ایمان قسطنطنیه (۳۸۱م).
−
* ابن منظور، محمد بن مکرم؛ ''لسان العرب''، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
+
*ابن حزم، علی بن احمد؛ ''الفصل فی الملل والأهواء والنحل''، قاهره: مکتبة الخانجی، بی‌تا.
−
* جاحظ، عمرو بن بحر؛ ''رسالة فی الردّ علی النصاری''، در ''رسائل الجاحظ''، قاهره: مکتبة الخانجی، ۱۳۸۴ق.
+
*ابن منظور، محمد بن مکرم؛ ''لسان العرب''، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
−
* صدوق، محمد بن علی؛ ''عیون أخبار الرضا''، تهران: جهان، ۱۳۷۸ق.
+
*جاحظ، عمرو بن بحر؛ ''رسالة فی الردّ علی النصاری''، در ''رسائل الجاحظ''، قاهره: مکتبة الخانجی، ۱۳۸۴ق.
−
* طباطبایی، سید محمدحسین؛ ''المیزان فی تفسیر القرآن''، قم: منشورات اسماعیلیان، بی‌تا.
+
*صدوق، محمد بن علی؛ ''عیون أخبار الرضا''، تهران: جهان، ۱۳۷۸ق.
−
* طبرسی، فضل بن حسن؛ ''مجمع البیان فی تفسیر القرآن''، تهران: ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
+
*طباطبایی، سید محمدحسین؛ ''المیزان فی تفسیر القرآن''، قم: منشورات اسماعیلیان، بی‌تا.
−
* طبرسی، احمد بن علی؛ ''الاحتجاج''، مشهد: مرتضی، ۱۴۰۳ق.
+
*طبرسی، فضل بن حسن؛ ''مجمع البیان فی تفسیر القرآن''، تهران: ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
 +
*طبرسی، احمد بن علی؛ ''الاحتجاج''، مشهد: مرتضی، ۱۴۰۳ق.
  
 
{{اعتقادات}}
 
{{اعتقادات}}
  
 
[[رده:مسیحیت]]
 
[[رده:مسیحیت]]
−
[[رده:ادیان و فرق]]
+
[[رده:توحید]]
 
[[رده:کلام]]
 
[[رده:کلام]]
−
[[رده:توحید]]
 
 
[[رده:اصطلاحات کلامی]]
 
[[رده:اصطلاحات کلامی]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۴ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۴:۵۳

«تَثلیث» (به لاتین: Trinitas) آموزهٔ بنیادین مسیحیت دربارهٔ خدا است که بر پایهٔ آن، خدای یگانه در سه «اَقنوم» یا سه شخص ـ پدر، پسر و روح القدس ـ شناخته می‌شود؛ سه شخصی که در یک ذات واحد شریک‌اند و هیچ‌یک بر دیگری برتری ندارد.[۱] این آموزه در سدهٔ چهارم میلادی در شوراهای کلیسا صورت نهایی یافت و از آن پس معیار ایمان مسیحی شمرده شد.[۲] قرآن با تعبیرهایی چون «نگویید سه‌گانه است» و «خدا سومِ سه است» از آن یاد کرده و آن را با توحید ناسازگار دانسته است.[۳] متکلمان مسلمان، در نقد این آموزه رساله‌ها نوشته‌اند و آن را از مصادیق شرک شمرده‌اند.[۴]

مفهوم‌شناسی

واژه

«تثلیث» مصدر باب تفعیل از ریشهٔ «ث ل ث» و به معنای سه‌گانه کردن یا سه‌گانه دانستن است.[۵] در فارسی از آن به «سه‌گانه‌انگاری» نیز تعبیر می‌شود. قرآن خود این واژه را به کار نبرده، اما با تعبیر «ثَلاثَة»[۶] و ترکیب «ثالِثُ ثَلاثَة» به این باور اشاره کرده است.[۷]

اقنوم و ذات

در اصطلاح مسیحی، «اقنوم» (از سریانی: قنوما؛ یونانی: hypostasis) به معنای شخص یا واقعیتِ متمایز است، در برابر «ذات» یا «جوهر» که مشترک است.[۸] بر پایهٔ این اصطلاح‌شناسی، پدر، پسر و روح القدس سه «شخص» و یک «ذات»اند؛ نه سه خدا و نه یک شخص در سه نقش. مسیحیان این آموزه را «توحید تثلیثی» می‌نامند و آن را با شرک متفاوت می‌دانند.[۹] در برابر، متکلمان مسلمان بر آن‌اند که تعدد «شخص» با وحدت ذات، در تحلیل عقلی به تعدد واجب‌الوجود یا به ترکیب در ذات می‌انجامد.[۱۰]

پیشینه در مسیحیت

آموزهٔ تثلیث در عهد جدید ریشه دارد. مطابق انجیل متی، حضرت عیسی (علیه‌السلام) پیروان خود را به «نام پدر و پسر و روح‌القدس» تعمید می‌دهد، و در انجیل یوحنا، «کلمه» از ازل نزد خدا دانسته شده است.[۱۱] صورت‌بندی دقیق عقیدتی آن، حاصل مناقشات سدهٔ چهارم است. آریوس، کشیش اسکندریه، معتقد بود پسر مخلوق و حادث است؛ کلیسا در شورای نیقیه (۳۲۵ م) این دیدگاه را رد کرد و در شورای قسطنطنیه (۳۸۱ م) الوهیت روح القدس را نیز تثبیت نمود.[۱۲] از آن پس، این دو قانون، مرجع مشترک کلیساهای شرقی و غربی در بیان تثلیث شد.[۱۳]

تثلیث در قرآن

قرآن در سه موضع به آموزه «تثلیث» پرداخته است. نخست در سوره نساء، پس از آنکه مسیح را «کلمهٔ خدا» و «روحی از او» می‌خواند، اهل کتاب را از سه‌گانه گفتن بازمی‌دارد: «يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ وَلَا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ … وَلَا تَقُولُوا ثَلَاثَةٌ ۚ انتَهُوا خَيْرًا لَكُمْ ۚ إِنَّمَا اللَّهُ إِلَهٌ وَاحِدٌ ۚ سُبْحَانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ»؛ «ای اهل کتاب! در دین خود غلوّ نکنید و دربارهٔ خدا جز سخن حق نگویید… و نگویید [خدا] سه‌گانه است؛ دست بردارید که برای شما بهتر است. همانا خدا معبودی یگانه است؛ منزّه است از اینکه او را فرزندی باشد.»[۱۴]

دوم، در سوره مائده، کسانی را که خدا را «سوّمِ سه» می‌دانند کافر می‌شمارد و کافران را اگر از این گفتار دست برندارند به عذاب دردناک هشدار می‌دهد: «لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ ۘ وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلَّا إِلَهٌ وَاحِدٌ ۚوَإِنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ»؛ «به‌یقین کسانی که گفتند خداوند سومِ سه [خدای] است کافر شدند؛ و هیچ معبودی جز معبود یگانه نیست. و اگر از آنچه می گویند بازنایستند، قطعاً به کسانی از آنان که [به سبب چنین اعتقادی] کافر شدند، عذابی دردناک خواهد رسید».[۱۵]

سوم، در آیهٔ ۱۱۶ سوره مائده، از پرسش خدا از عیسی (علیه‌السلام) سخن می‌گوید که آیا او مردم را به گرفتن خود و مادرش به‌عنوان دو معبود خوانده است؟: «أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ ۖ قَالَ سُبْحَانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ»؛ «آیا تو به مردم گفتی که من و مادرم را دو معبود در برابر خدا بگیرید؟ گفت: پاک و منزّهی تو! مرا نسزد که چیزی را که حق من نیست بگویم.»[۱۶] دربارهٔ اینکه این آیه به کدام گروه اشاره دارد، میان مفسران اختلاف است؛ برخی آن را ناظر به گروهی دانسته‌اند که مریم (سلام الله علیها) را نیز در شمار اقانیم می‌آوردند، و برخی آن را هشداری کلی به غلوّ در تعظیم عیسی و مریم شمرده‌اند.[۱۷]

همچنین قرآن در سوره آل عمران، راه مشترک اهل کتاب و مسلمانان را توحید خالص می‌شناساند: «قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا»؛ «بگو: ای اهل کتاب! بیایید بر سخنی که میان ما و شما یکسان است گرد آییم: اینکه جز خدا را نپرستیم و چیزی را شریک او نسازیم.»[۱۸]

نقد تثلیث

مسلمانان «تثلیث» را با توحید ناسازگار می‌دانند و آن را در شمار شرک به خدا جای می‌دهند؛ زیرا به باور آنان، هرگونه شریک قائل شدن برای خدا ـ حتی در مقام ذات ـ از حقیقت توحید بیرون است.[۱۹] در برابر، مسیحیان این آموزه را نه شرک، بلکه بیان توحید می‌دانند و بر آن‌اند که سه اقنوم، سه «خدا» نیستند.[۲۰]

نقد مسلمانان بر تثلیث، بیشتر بر دو مقدمه استوار است:

  • نخست، برهان عقلی: اگر پدر، پسر و روح‌القدس هر سه ازلی و واجب‌الوجود باشند، سه واجب‌الوجود لازم می‌آید که با توحید ناسازگار است؛ و اگر تنها یکی واجب باشد و دو دیگر ممکن، دیگر «تثلیث» نیست.[۲۱]
  • دوم، برهان نقلی: قرآن کریم، حضرت مسیح (علیه‌السلام) را بنده و فرستادهٔ خدا می‌خواند و الوهیت او را رد می‌کند: ««أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ ۖ قَالَ سُبْحَانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ»[۱۶] و نیز می فرماید: مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ...».[۲۲]

در سنت شیعه، مناظره‌های امام رضا (علیه‌السلام) با عالمان ادیان، از مهم‌ترین مصادر نقد تثلیث است. در یکی از این مناظره‌ها، که در مرو و با حضور مأمون عباسی برگزار شد، جاثلیق (اسقف بزرگ) دربارهٔ پدر و پسر و روح‌القدس سخن گفت و امام با استناد به ناتوانی مسیح از آفریدن و برانگیختن مردگان، الوهیت او را انکار کرد.[۲۳] این مناظره در «الاحتجاج» و «عیون أخبار الرضا» گزارش شده است.[۲۴]

افزون بر آن، سنت «ردّیه‌نویسی» بر مسیحیت، در جهان اسلام سابقه‌ای دیرینه دارد و آثاری مانند «الفصل فی الملل و الاهواء و النّحل» ابن حزم و رسالهٔ «الردّ علی النصاری» جاحظ در همین زمینه نوشته شده است.[۲۵]

پانویس

  1. ↑ قانون ایمان نیقیه (۳۲۵م)؛ قانون ایمان قسطنطنیه (۳۸۱م).
  2. ↑ همان.
  3. ↑ قرآن کریم، سورهٔ نساء، آیهٔ ۱۷۱؛ سورهٔ مائده، آیهٔ ۷۳.
  4. ↑ طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ مائده، آیهٔ ۷۳؛ طباطبایی، المیزان، ذیل همان آیه.
  5. ↑ ابن منظور، لسان العرب، ذیل مادهٔ «ثلث».
  6. ↑ قرآن کریم، سورهٔ نساء، آیهٔ ۱۷۱.
  7. ↑ قرآن کریم، سورهٔ مائده، آیهٔ ۷۳.
  8. ↑ قانون ایمان نیقیه.
  9. ↑ قانون ایمان قسطنطنیه؛ انجیل متی، ۲۸:۱۹.
  10. ↑ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ مائده، آیهٔ ۷۳.
  11. ↑ انجیل متی، ۲۸:۱۹؛ انجیل یوحنا، ۱:۱.
  12. ↑ قانون ایمان نیقیه؛ قانون ایمان قسطنطنیه.
  13. ↑ همان.
  14. ↑ قرآن کریم، سورهٔ نساء، آیهٔ ۱۷۱؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
  15. ↑ قرآن کریم، سورهٔ مائده، آیهٔ ۷۳؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
  16. ↑ ۱۶٫۰ ۱۶٫۱ قرآن کریم، سورهٔ مائده، آیهٔ ۱۱۶؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
  17. ↑ طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ مائده، آیهٔ ۱۱۶؛ طباطبایی، المیزان، ذیل همان آیه.
  18. ↑ قرآن کریم، سورهٔ آل عمران، آیهٔ ۶۴؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.
  19. ↑ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ نساء، آیهٔ ۱۷۱.
  20. ↑ قانون ایمان نیقیه؛ قانون ایمان قسطنطنیه.
  21. ↑ طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ مائده، آیهٔ ۷۳؛ طباطبایی، المیزان، ذیل همان آیه.
  22. ↑ قرآن کریم، سورهٔ مائده، آیهٔ ۷۵.
  23. ↑ صدوق، عیون أخبار الرضا، باب مناظرة الإمام الرضا (علیه السلام) مع الجاثلیق؛ طبرسی، الاحتجاج، احتجاج الإمام الرضا (علیه السلام) علی الجاثلیق.
  24. ↑ همان.
  25. ↑ ابن حزم، الفصل فی الملل والأهواء والنحل، بخش الملل؛ جاحظ، رسالة فی الردّ علی النصاری.


منابع

  • قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
  • کتاب مقدس، عهد جدید (انجیل متی؛ انجیل یوحنا).
  • قانون ایمان نیقیه (۳۲۵م) و قانون ایمان قسطنطنیه (۳۸۱م).
  • ابن حزم، علی بن احمد؛ الفصل فی الملل والأهواء والنحل، قاهره: مکتبة الخانجی، بی‌تا.
  • ابن منظور، محمد بن مکرم؛ لسان العرب، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
  • جاحظ، عمرو بن بحر؛ رسالة فی الردّ علی النصاری، در رسائل الجاحظ، قاهره: مکتبة الخانجی، ۱۳۸۴ق.
  • صدوق، محمد بن علی؛ عیون أخبار الرضا، تهران: جهان، ۱۳۷۸ق.
  • طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، قم: منشورات اسماعیلیان، بی‌تا.
  • طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران: ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
  • طبرسی، احمد بن علی؛ الاحتجاج، مشهد: مرتضی، ۱۴۰۳ق.
‌اعتقادات شیعه
توحید توحید ذاتی * توحید صفاتی * توحید افعالی * توحید در عبادت * بداء * اسماء و صفات الهی
عدل قضا و قدر * اختیار * امر بین الامرین
نبوت عصمت پیامبران * خاتمیت * وحی * اعجاز * عدم تحریف قرآن
امامت

باورها:

ضرورت وجود امام * عصمت امامان * اهل بیت * چهارده معصوم * ولایت تكوینی * علم غیب امامان * غیبت امام زمان (عج) * انتظار * رجعت * توسل * شفاعت * آخر الزمان

ائمه علیهم السلام:

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله * امام علی(ع) * امام حسن(ع) * امام حسین(ع) * امام سجاد(ع) * امام باقر(ع) * امام صادق(ع) * امام کاظم(ع) * امام رضا(ع) * امام جواد(ع) * امام هادی(ع) * امام عسکری(ع) * امام مهدی(عج)

معاد برزخ * معاد جسمانی * حشر * صراط * میزان * بهشت * جهنم
برگرفته از «https://wiki.ahlolbait.com/index.php?title=تثلیث&oldid=170745»
آپارات موسسه اهل البیت علیهم السلام کانال عکس نوشته قرآن و حدیث در اینستاگرام تلگرام قرآن و حدیث کانال قرآن و حدیث در ایتا