ودایع امامت

ودایع امامت در کلام امامیه امانت‌ها و مواریثی است که از پیامبر خدا صلی الله علیه وآله یا از امام پیشین به امام بعدی سپرده می‌شود: سلاح و متاع پیامبر، کتاب‌هایی مانند جامعه و جفر و مصحف حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها، و آثار پیامبران پیشین. این امانت‌ها در روایات، در کنار وصیت، نشانهٔ امام‌اند و آیهٔ «إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا»؛ «خداوند به شما فرمان می‌دهد که امانت‌ها را به صاحبانشان بازگردانید» بر آن‌ها تطبیق شده است. روایات امامیه، این ودایع را حجتی در برابر مدعیان امامت و راهی برای شناخت امام در هر عصر می‌شمارند و از این‌رو در کنار نص، جایگاهی مهم در منظومهٔ امامت دارند.

معنای لغوی و اصطلاحی

«وَدِیعَة» از ریشهٔ «وَدَعَ»، چیزی است که برای نگهداری به دیگری سپرده می‌شود. در کلام امامیه، ودایع امامت امانت‌های ویژهٔ این منصب است. در منابع حدیثی، این مجموعه با تعبیر «ما عند الأئمة» و «الأمانة» یاد شده است.

نشانهٔ امامت

امام صادق علیه‌السلام سه خصلت را نشانهٔ صاحب امامت دانسته است: «هُوَ أَوْلَى النَّاسِ بِالَّذِينَ قَبْلَهُ وَهُوَ وَصِيُّهُ، وَعِنْدَهُ سِلَاحُ رَسُولِ اللَّهِ وَوَصِيَّتُهُ وَذَلِكَ عِنْدِي لَا أُنَازِعُ فِيهِ»؛ «او سزاوارترین مردم به پیشوای پیش از خود و وصی اوست، و سلاح و وصیت پیامبر خدا نزد اوست، و آن نزد من است و در آن کشمکش نمی‌کنم». امام در ادامه با فعل «استودع» می‌گوید پدرش آنچه داشت به وی سپرد.

سلاح در این روایات جایگاهی نمادین دارد: «السِّلَاحُ فِينَا بِمَنْزِلَةِ التَّابُوتِ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ، تَكُونُ الْإِمَامَةُ مَعَ السِّلَاحِ حَيْثُمَا كَانَ»؛ «سلاح در میان ما همانند تابوت در بنی‌اسرائیل است؛ امامت هر جا که سلاح باشد، همان‌جاست». این تعبیرها سلاح را نشانهٔ امامت می‌شمارند، نه عامل آن؛ زیرا امامت در روایات عهدی الهی است که از امامی به امام دیگر می‌رسد. سلاح و وصیت ظاهر نیز حجت بر مدعی امامت شمرده شده و دانش امام از نشانه‌های او دانسته شده است.

مبنای قرآنی

مستند اصلی این تطبیق، آیهٔ ۵۸ سورهٔ نساء است؛ امام باقر علیه‌السلام مقصود آیه را امامان دانسته و «ادای امانت» را سپردن کتاب‌ها و علم و سلاح از هر امام به امام پس از او تفسیر کرده است. امام رضا علیه‌السلام فرموده است: «أَنْ يُؤَدِّيَ الْإِمَامُ الْأَمَانَةَ إِلَى مَنْ بَعْدِهِ، وَلَا يَخُصَّ بِهَا غَيْرَهُ وَلَا يَزْوِيَهَا عَنْهُ»؛ «که امام امانت را به جانشین خود بسپارد و آن را به دیگری اختصاص ندهد و از او دریغ ندارد».

مصادیق

سلاح و متاع پیامبر

بر پایهٔ روایت ابو بصیر، شمشیر و زره و نیزهٔ کوتاه و زین و استر خاکستری پیامبر در متاع او ماند و همه به امام علی علیه‌السلام رسید. ذوالفقار نیز همان شمشیر پیامبر دانسته شده که به گفتهٔ امام رضا علیه‌السلام جبرئیل آن را از آسمان فرود آورد.

کتاب‌ها

«جامعه» صحیفه‌ای به درازای هفتاد ذراع پیامبر است، با املای آن حضرت و نوشتهٔ امام علی علیه‌السلام؛ در آن هر حلال و حرامی و هر چه مردم به آن نیاز دارند، حتی خون‌بهای یک خراش، هست. «جفر» ظرفی از پوست است که دانش پیامبران و اوصیا در آن است و جفر سرخ ظرف سلاح پیامبر است.

دربارهٔ مصحف حضرت فاطمه، امام صادق علیه‌السلام فرموده است: «مُصْحَفٌ فِيهِ مِثْلُ قُرْآنِكُمْ هَذَا ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، وَاللَّهِ مَا فِيهِ مِنْ قُرْآنِكُمْ حَرْفٌ وَاحِدٌ»؛ «مصحفی که به اندازهٔ سه برابر قرآن شماست و به خدا سوگند یک حرف از قرآن شما در آن نیست» و در روایتی دیگر، محتوای آن گزارش رویدادهای آینده دانسته شده است. همان حضرت در احتجاجی نیز وصیت حضرت فاطمه را در همین مصحف دانسته و آن را در کنار سلاح پیامبر نشانهٔ حقانیت اهل بیت شمرده و به این آیه استناد کرده است: «ائْتُونِي بِكِتَابٍ مِنْ قَبْلِ هَذَا أَوْ أَثَارَةٍ مِنْ عِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ»؛ «اگر راست می‌گویید، کتابی پیش از این یا بازمانده‌ای از دانش بیاورید».

آثار پیامبران

آثار پیامبران پیشین نیز در این مجموعه جای دارند؛ به گفتهٔ امام صادق علیه‌السلام، الواح و عصای موسی نزد ایشان است و ایشان وارثان پیامبران‌اند.

انتقال از امامی به امام دیگر

ودایع از امام به امام می‌رسد و در شرایط دشوار، گاه به امانت سپرده می‌شده است. به گزارش امام صادق علیه‌السلام، علم و سلاح پیامبر پس از رحلتش به امام علی علیه‌السلام و سپس به امام حسن علیه‌السلام و امام حسین علیه‌السلام رسید و چون بیم دست‌یافتن دشمن می‌رفت، آن امانت نزد ام سلمه سپرده شد و بعدها امام سجاد علیه‌السلام آن را بازستاند. امام نمی‌میرد تا بداند پس از او چه کسی امام است و به او وصیت کند.

در دعای عرفه

واژهٔ «وَدَائِع» در آغاز دعای عرفه امام حسین علیه‌السلام نیز آمده است؛ آن حضرت خدا را چنین می‌ستاید:

متن عربی

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَيْسَ لِقَضَائِهِ دَافِعٌ، وَلَا لِعَطَائِهِ مَانِعٌ، وَلَا كَصُنْعِهِ صُنْعُ صَانِعٍ، وَهُوَ الْجَوَادُ الْوَاسِعُ، لَا تَخْفَى عَلَيْهِ الطَّلَائِعُ، وَلَا تَضِيعُ عِنْدَهُ الْوَدَائِعُ.

ترجمهٔ فارسی

ستایش خداوندی راست که برای حکم او بازدارنده‌ای نیست و برای بخشش او مانعی، و ساختهٔ هیچ سازنده‌ای همانند ساختهٔ او نیست؛ و او بخشندهٔ فراخ‌دست است؛ پیش‌آمدها بر او پوشیده نمی‌ماند و امانت‌ها نزد او تباه نمی‌شود.

«ودائع» در این فراز معنای لغوی امانت‌هاست، نه اصطلاحی؛ همین کاربرد، معنای پایهٔ واژه را روشن می‌کند. دعا در فرازهای توحیدی، شناخت خدا را بیرون از زنجیرهٔ نشانه‌ها می‌داند:

متن عربی

كَيْفَ يُسْتَدَلُّ عَلَيْكَ بِمَا هُوَ فِي وُجُودِهِ مُفْتَقِرٌ إِلَيْكَ؟ مَتَى غِبْتَ حَتَّى تَحْتَاجَ إِلَى دَلِيلٍ يَدُلُّ عَلَيْكَ؟ عَمِيَتْ عَيْنٌ لَا تَرَاكَ عَلَيْهَا رَقِيبًا.

ترجمهٔ فارسی

چگونه با چیزی بر تو استدلال شود که خود در هستی‌اش به تو نیازمند است؟ کی پنهان شده‌ای که به راهنمایی دلیلی نیاز داشته باشی؟ کور باد چشمی که تو را نگهبان بر خود نبیند.

متن کامل دعا در اقبال الأعمال سید بن طاووس و سپس در بحار الأنوار علامه مجلسی آمده است؛ آنچه نقل شد، گزیده‌ای از فرازهای مشهور است.

منابع

• ابن منظور، محمد بن مکرم؛ لسان العرب، بیروت: دار الفکر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق؛ مادهٔ «ودع».
• سید بن طاووس، علی بن موسی؛ اقبال الأعمال، تحقیق جواد القیومی الأصفهانی، قم: مکتب الإعلام الإسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۶ق؛ اعمال روز عرفه.
• قرآن کریم.
• کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تصحیح علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق؛ ج۱.
• مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، چاپ سوم، ۱۴۰۳ق؛ ج۹۸.