نامحرم

نامحرم اصطلاحی فقهی در برابر «محرم» است و به کسی گفته می‌شود که یکی از اسباب محرمیت — خویشاوندی نسبی، پیوند سببی یا رضاع — میان او و شخص وجود ندارد. این اصطلاح در کتاب النکاح، در بحث پوشش و نگاه، به کار می‌رود و احکامی چون حرمت نگاه، حرمت تماس بدنی، حرمت خلوت و وجوب حجاب را در پی دارد. مبنای اصلی این احکام، آیات سوره نور و سوره احزاب و روایات است. دامنهٔ این احکام در جزئیات میان فقیهان یکسان نیست؛ برای نمونه، در حکم نگاه به وجه و کفین اختلاف دیده می‌شود. شناخت آن برای فهم احکام خانواده و روابط اجتماعی ضروری است.

تعریف

واژهٔ «نامحرم» ترکیبی فارسی از «نا» و «محرم» است و در متون فقهی عربی با «اجنبی» و «اجنبیه» بیان می‌شود. مقصود، کسی است که میان او و شخص، هیچ‌یک از اسباب محرمیت وجود ندارد: خویشاوندی نسبی، پیوند سببی مانند پدرِ شوهر یا پسرِ شوهر، یا رضاع. در برابر، «محرم» کسی است که ازدواج با او به سبب یکی از این اسباب همیشه حرام است. بنابراین ملاک نامحرم بودن، نبودِ سبب محرمیت است، نه حلیت یا حرمت ازدواج در زمان حال. زنی که ازدواج با او به‌طور موقت حرام است — مانند خواهر همسر — محرم شمرده نمی‌شود و احکام نامحرم بر او جاری است.

ادلهٔ قرآنی

خداوند در آیهٔ ۳۰ سوره نور به مردان مؤمن دستور می‌دهد نگاه خود را فرو بندند:

«قُل لِّلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذَلِكَ أَزْكَى لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا يَصْنَعُونَ»؛ «به مردان مؤمن بگو چشم‌هایشان را فرو بندند و دامن خود را نگه دارند؛ این برای آنان پاکیزه‌تر است. بی‌گمان خداوند به آنچه انجام می‌دهند آگاه است.»

آیهٔ بعد همین حکم را برای زنان مؤمن تکرار می‌کند و حدود پوشش را روشن می‌سازد:

«وَقُل لِّلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ»؛ «و به زنان مؤمن بگو چشم‌هایشان را فرو بندند و دامن خود را نگه دارند و زینت خویش را آشکار نسازند، مگر آنچه از آن پیدا است؛ و باید روسری‌هایشان را بر گریبان‌هایشان بیفکنند.» سپس از آشکار ساختن زینت پنهان نهی می‌کند: «وَلَا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِن زِينَتِهِنَّ»؛ «و با پاهایشان نکوبند تا آنچه از زینت پنهان می‌دارند دانسته شود.» در ادامه، کسانی را برمی‌شمارد که آشکار کردن زینت در برابرشان جایز است: شوهر، پدر، پدر شوهر، پسر، پسر شوهر، برادر، پسر برادر، پسر خواهر، زنان مؤمن، بردگان و کسانی که شهوت جنسی ندارند.

مفسران در معنای «ما ظهر منها» اختلاف دارند. مشهور فقیهان و بسیاری از مفسران آن را به وجه و کفین تفسیر کرده‌اند؛ برخی دیگر آن را به جامه‌ها یا زینت‌های آشکار مانند سرمه و انگشتر بازگردانده‌اند. بر پایهٔ تفسیر نخست، پوشاندن مو و گردن و دیگر اعضای بدن واجب است و زن باید روسری خود را چنان بر گریبان بیفکند که گردنبند و بازو آشکار نماند.

آیهٔ ۵۹ سوره احزاب نیز به پوشش بیرونی زن در اجتماع ناظر است:

«يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُل لِّأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِن جَلَابِيبِهِنَّ ذَلِكَ أَدْنَى أَن يُعْرَفْنَ فَلَا يُؤْذَيْنَ»؛ «ای پیامبر! به همسران و دخترانت و زنان مؤمنان بگو جامه‌های بلند خود را بر خویش فرو افکنند؛ این نزدیک‌تر است به آنکه شناخته شوند و آزار نبینند.»

احکام نگاه

مشهور فقیهان امامیه نگاه کردن به بدن نامحرم را، جز وجه و کفین، حرام دانسته‌اند. حرمت نگاه در جایی که با قصد لذت یا بیم افتادن در گناه همراه باشد، اجماعی شمرده شده است. نگاه بدون لذت به مو و گردن و بازو نیز جایز نیست.

دربارهٔ وجه و کفین، دیدگاه مشهور جواز است، به شرط آنکه نگاه از روی لذت و با بیم ریبه نباشد. برخی فقیهان با استناد به اطلاق آیه، در ترک نگاه احتیاط کرده‌اند. نگاه به محارم تا زمانی که با لذت همراه نباشد جایز است و با قصد لذت حرام می‌شود.

احکام پوشش

وجوب پوشش در برابر نامحرم، حکم دیگر این رابطه است. بر پایهٔ آیهٔ نور، زن باید زینت خود را از نامحرم بپوشاند و روسری را بر گریبان بیفکند. مشهور فقیهان امامیه پوشاندن همهٔ بدن، جز وجه و کفین، را واجب دانسته‌اند. آشکار کردن زینت‌های پنهان، مانند گردنبند، خلخال و بازوبند، در برابر نامحرم جایز نیست. در برابر محارم، حکم سبک‌تر است و پوشاندن عورت لازم است.

احکام لمس

تماس بدنی با نامحرم نیز از محرمات شمرده شده است. مشهور فقیهان این حرمت را مطلق دانسته و آن را به حال لذت محدود نکرده‌اند. دست دادن با نامحرم از مصادیق روشن این حکم است. در منابع اهل سنت گزارش شده که پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله در بیعت با زنان فرمود: «إِنِّي لَا أُصَافِحُ النِّسَاءَ»؛ «من با زنان دست نمی‌دهم». بر پایهٔ این گزارش، بیعت زنان با گفتار انجام می‌شد.

احکام خلوت

خلوت کردن مرد و زن نامحرم در جایی که کس دیگری حضور ندارد، از سوی مشهور فقیهان امامیه حرام شمرده شده است. مستند این حکم روایتی است که در منابع اهل سنت از پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله نقل شده است: «لَا يَخْلُوَنَّ رَجُلٌ بِامْرَأَةٍ إِلَّا كَانَ ثَالِثَهُمَا الشَّيْطَانُ»؛ «هیچ مردی با زنی خلوت نمی‌کند، مگر آنکه شیطان سومِ آن دو باشد». حضور شخص سوم یا قرار گرفتن در فضای عمومی، موضوع خلوت را از میان می‌برد.

موارد استثنا

از حکم کلی نگاه و پوشش، مواردی جدا شده است. نخست، محارم که آیهٔ نور آنان را برشمرده و آشکار کردن زینت در برابرشان جایز است. دوم، نگاه به زنی که مرد قصد ازدواج با او را دارد؛ این نگاه به شرط نبود لذت و ریبه جایز شمرده شده است. سوم، موارد ضرورت، مانند درمان، که بسیاری از فقیهان به اندازهٔ رفع ضرورت در آن جواز داده‌اند. کودکان نابالغ و مردان بی‌ارادهٔ جنسی نیز در آیهٔ نور از این استثناها شمرده شده‌اند.

دیدگاه اهل سنت

فقیهان اهل سنت نیز نگاه با لذت به نامحرم را حرام و پوشش بدن را واجب دانسته‌اند، اما در حد پوشش و حکم وجه و کفین اختلاف دارند. بسیاری از آنان وجه و کفین را از حکم پوشش بیرون دانسته و برخی پوشاندن وجه را در حضور نامحرمان لازم شمرده‌اند.

اختلاف فقیهان

این اختلاف‌ها به تفسیر «ما ظهر منها» و جمع میان ادله بازمی‌گردند. مشهور پوشاندن وجه و کفین را لازم نمی‌داند؛ برخی با توجه به اطلاق آیه، احتیاط را در پوشاندن آن‌ها دانسته‌اند. در نگاه نیز مشهور به جواز فتوا داده و برخی به احتیاط فتوا داده‌اند. این تفاوت‌ها سبب شده فتواهای فقیهان در رساله‌های عملی، در جزئیات پوشش و نگاه یکسان نباشد.

منابع

• ابن قدامه، عبدالله بن احمد؛ المغنی، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
• احمد بن حنبل؛ المسند، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
• حلی، جعفر بن حسن؛ شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، قم: مؤسسة اسماعیلیان، ۱۴۰۸ق.
• حلی، حسن بن یوسف؛ تذکرة الفقهاء، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۱۴ق.
• خمینی، سید روح‌الله؛ تحریر الوسیله، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۰۹ق؛ ج۲.
• طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق؛ ج۱۵.
• طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۰۸ق.
• قرآن کریم.
• نجفی، محمدحسن؛ جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، چاپ هفتم، بی‌تا؛ ج۲۹.
• نسائی، احمد بن شعیب؛ السنن، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.