موالات: تفاوت بین نسخه‌ها
(ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه) |
جز (ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه) |
||
| سطر ۳: | سطر ۳: | ||
==معنا== | ==معنا== | ||
| − | واژهٔ «موالات» مصدر باب مفاعله از ریشهٔ «و-ل-ی» و در لغت به معنای پیوستگی و نزدیکی بی‌فاصله است. [[راغب اصفهانی]] می‌نویسد: «الْوَلَاءُ وَالتَّوَالِي أَنْ يَحْصُلَ شَيْئَانِ فَصَاعِدًا حُصُولًا لَيْسَ بَيْنَهُمَا مَا لَيْسَ مِنْهُمَا»؛ «ولاء و توالی آن است که دو چیز یا بیشتر چنان پیاپی باشند که میان آنها چیزی که از آن دو نیست، فاصله نشود».<ref>راغب اصفهانی، المفردات، مادهٔ | + | واژهٔ «موالات» مصدر باب مفاعله از ریشهٔ «و-ل-ی» و در لغت به معنای پیوستگی و نزدیکی بی‌فاصله است. [[راغب اصفهانی]] می‌نویسد: «الْوَلَاءُ وَالتَّوَالِي أَنْ يَحْصُلَ شَيْئَانِ فَصَاعِدًا حُصُولًا لَيْسَ بَيْنَهُمَا مَا لَيْسَ مِنْهُمَا»؛ «ولاء و توالی آن است که دو چیز یا بیشتر چنان پیاپی باشند که میان آنها چیزی که از آن دو نیست، فاصله نشود».<ref>راغب اصفهانی، المفردات، مادهٔ «ولی»، ج۱، ص۸۸۵ {{صحت آدرس}}.</ref> از همین ریشه، «ولی» به معنای دوست، یار و نیز سرپرست و سزاوارتر به تصرف به کار می‌رود. در کاربرد دینی، موالات دو مؤلفه دارد: محبت قلبی و التزام عملی به یاری و پیروی؛ در برابر آن، «تبری» به بیزاری از کفر و ستم گفته می‌شود. |
==موالات در قرآن== | ==موالات در قرآن== | ||
| سطر ۹: | سطر ۹: | ||
در آیهٔ ۵۵ سورهٔ مائده آمده است: {{متن قرآن|«إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ»}}؛ «همانا ولی شما تنها خدا و رسول او و مؤمنانی هستند که نماز را برپا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند».<ref>قرآن کریم، سورهٔ مائده، آیهٔ ۵۵.</ref> | در آیهٔ ۵۵ سورهٔ مائده آمده است: {{متن قرآن|«إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ»}}؛ «همانا ولی شما تنها خدا و رسول او و مؤمنانی هستند که نماز را برپا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند».<ref>قرآن کریم، سورهٔ مائده، آیهٔ ۵۵.</ref> | ||
| − | [[طبرسی]] در [[مجمع البیان (کتاب)|مجمع البیان]] ذیل این آیه، روایاتی را نقل می‌کند که مصداق «الذین آمنوا» (مؤمنان) را کسی می‌داند که در حال رکوع زکات داده است؛ بر پایهٔ این روایات، مفسران [[شیعه]] او را [[امام علی علیه السلام]] دانسته‌اند. در منابع اهل سنت این گزارش در کنار دیدگاهی که خطاب را عام می‌داند، آمده است.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ذیل آیهٔ ۵۵ سورهٔ | + | [[طبرسی]] در [[مجمع البیان (کتاب)|مجمع البیان]] ذیل این آیه، روایاتی را نقل می‌کند که مصداق «الذین آمنوا» (مؤمنان) را کسی می‌داند که در حال رکوع زکات داده است؛ بر پایهٔ این روایات، مفسران [[شیعه]] او را [[امام علی علیه السلام]] دانسته‌اند. در منابع اهل سنت این گزارش در کنار دیدگاهی که خطاب را عام می‌داند، آمده است.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ذیل آیهٔ ۵۵ سورهٔ مائده، ج۳، ص۳۲۵؛ طبری، جامع البیان، ذیل همان آیه، ج۶، ص۳۹۰ {{صحت آدرس}}؛ طباطبایی، المیزان، ذیل همان آیه، ج۶، ص۳؛ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ذیل همان آیه، ج۱۱ {{صحت آدرس}}.</ref> |
| − | اختلاف اصلی در معنای «ولی» است. [[امامیه|متکلمان امامیه]] آن را به «سزاوارتر به تصرف» و سرپرستی تفسیر می‌کنند و از آن، امامت امام علی علیه السلام را نتیجه می‌گیرند. در برابر، بسیاری از مفسران اهل سنت «ولی» را به دوستی و نصرت معنا کرده و دلالت آیه بر امامت را نپذیرفته‌اند.<ref>طباطبایی، المیزان، ذیل آیهٔ ۵۵ سورهٔ | + | اختلاف اصلی در معنای «ولی» است. [[امامیه|متکلمان امامیه]] آن را به «سزاوارتر به تصرف» و سرپرستی تفسیر می‌کنند و از آن، امامت امام علی علیه السلام را نتیجه می‌گیرند. در برابر، بسیاری از مفسران اهل سنت «ولی» را به دوستی و نصرت معنا کرده و دلالت آیه بر امامت را نپذیرفته‌اند.<ref>طباطبایی، المیزان، ذیل آیهٔ ۵۵ سورهٔ مائده، ج۶، ص۳؛ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ذیل همان آیه، ج۱۱ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==موالات مؤمنان== | ==موالات مؤمنان== | ||
| سطر ۱۷: | سطر ۱۷: | ||
قرآن مؤمنان را دوست و ولی یکدیگر می‌خواند: {{متن قرآن|«وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ»}}؛ «مردان و زنان مؤمن دوستان یکدیگرند؛ به کار شایسته فرمان می‌دهند و از کار ناپسند باز می‌دارند». و در جای دیگر: {{متن قرآن|«إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ»}}؛ «همانا مؤمنان برادران یکدیگرند».<ref>قرآن کریم، سورهٔ توبه، آیهٔ ۷۱؛ سورهٔ حجرات، آیهٔ ۱۰.</ref> | قرآن مؤمنان را دوست و ولی یکدیگر می‌خواند: {{متن قرآن|«وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ»}}؛ «مردان و زنان مؤمن دوستان یکدیگرند؛ به کار شایسته فرمان می‌دهند و از کار ناپسند باز می‌دارند». و در جای دیگر: {{متن قرآن|«إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ»}}؛ «همانا مؤمنان برادران یکدیگرند».<ref>قرآن کریم، سورهٔ توبه، آیهٔ ۷۱؛ سورهٔ حجرات، آیهٔ ۱۰.</ref> | ||
| − | پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود: {{متن حدیث|«لَا يُؤْمِنُ أَحَدُكُمْ حَتَّى يُحِبَّ لِأَخِيهِ مَا يُحِبُّ لِنَفْسِهِ»}}؛ «هیچ‌یک از شما [به ایمان کامل] ایمان نمی‌آورد تا آنچه برای خود می‌پسندد برای برادرش بپسندد».<ref>بخاری، صحیح، کتاب | + | پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود: {{متن حدیث|«لَا يُؤْمِنُ أَحَدُكُمْ حَتَّى يُحِبَّ لِأَخِيهِ مَا يُحِبُّ لِنَفْسِهِ»}}؛ «هیچ‌یک از شما [به ایمان کامل] ایمان نمی‌آورد تا آنچه برای خود می‌پسندد برای برادرش بپسندد».<ref>بخاری، صحیح، کتاب الإیمان، باب من الإیمان أن یحب لأخیه ما یحب لنفسه، ج۱، ص۱۴ {{صحت آدرس}}؛ مسلم، صحیح، کتاب الإیمان، باب الدلیل علی أن من خصال الإیمان أن یحب لأخیه ما یحب لنفسه، ج۱، ص۵۰ {{صحت آدرس}}.</ref> |
| − | [[شیخ کلینی|کلینی]] در [[الکافی (کتاب)|الکافی]] از [[امام صادق علیه السلام]] روایت کرده است: {{متن حدیث|«مَنْ أَصْبَحَ لَا يَهْتَمُّ بِأُمُورِ الْمُسْلِمِينَ فَلَيْسَ مِنْهُمْ»}}؛ «هر کس صبح کند و به کارهای مسلمانان اهتمام نورزد، از آنان نیست».<ref>کلینی، الکافی، کتاب الإیمان و الکفر، | + | [[شیخ کلینی|کلینی]] در [[الکافی (کتاب)|الکافی]] از [[امام صادق علیه السلام]] روایت کرده است: {{متن حدیث|«مَنْ أَصْبَحَ لَا يَهْتَمُّ بِأُمُورِ الْمُسْلِمِينَ فَلَيْسَ مِنْهُمْ»}}؛ «هر کس صبح کند و به کارهای مسلمانان اهتمام نورزد، از آنان نیست».<ref>کلینی، الکافی، کتاب الإیمان و الکفر، باب الاهتمام بأمور المسلمین، ج۲، ص۱۶۳.</ref> موالات مؤمنان تنها احساسی قلبی نیست؛ یاری مظلوم و رسیدگی به نیاز مؤمن را نیز در بر می‌گیرد. |
==موالات با اهل بیت== | ==موالات با اهل بیت== | ||
| − | قرآن، مودت خویشان پیامبر صلی الله علیه وآله را پاداش رسالت می‌شمارد: {{متن قرآن|«قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى»}}؛ «بگو برای این [رسالت] از شما پاداشی نمی‌خواهم، مگر دوستی با خویشان».<ref>قرآن کریم، سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل همان | + | قرآن، مودت خویشان پیامبر صلی الله علیه وآله را پاداش رسالت می‌شمارد: {{متن قرآن|«قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى»}}؛ «بگو برای این [رسالت] از شما پاداشی نمی‌خواهم، مگر دوستی با خویشان».<ref>قرآن کریم، سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل همان آیه، ج۹، ص۴۳؛ طباطبایی، المیزان، ذیل همان آیه، ج۱۸، ص۴۲.</ref> بسیاری از مفسران شیعه «قربی» را خویشان پیامبر و مصداق کامل آن را [[اهل البیت]] علیهم السلام دانسته‌اند. |
| − | در [[واقعه غدیر]]، پیامبر صلی الله علیه وآله دربارهٔ امام علی علیه السلام فرمود: {{متن حدیث|«مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَهَذَا عَلِيٌّ مَوْلَاهُ»}}؛ «هر کس من مولای او هستم، این علی مولای اوست». امینی این حدیث را در [[الغدیر (کتاب)|الغدیر]] با طرق متعدد آورده و متواتر شمرده است.<ref>احمد بن حنبل، | + | در [[واقعه غدیر]]، پیامبر صلی الله علیه وآله دربارهٔ امام علی علیه السلام فرمود: {{متن حدیث|«مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَهَذَا عَلِيٌّ مَوْلَاهُ»}}؛ «هر کس من مولای او هستم، این علی مولای اوست». امینی این حدیث را در [[الغدیر (کتاب)|الغدیر]] با طرق متعدد آورده و متواتر شمرده است.<ref>احمد بن حنبل، المسند، مسند زید بن ارقم، ج۴، ص۳۷۲ {{صحت آدرس}}؛ امینی، الغدیر، ج۱، ص۲۹؛ مجلسی، بحار الأنوار، کتاب الإمامة، ج۳۷، ص۱۱۱.</ref> |
| − | متکلمان شیعه، «مولی» در این حدیث را به سرپرست و سزاوارتر به تصرف تفسیر می‌کنند و آن را در کنار آیهٔ ۵۵ دلیل بر امامت امام علی علیه السلام می‌شمارند.<ref>حلی، کشف المراد، مقصد | + | متکلمان شیعه، «مولی» در این حدیث را به سرپرست و سزاوارتر به تصرف تفسیر می‌کنند و آن را در کنار آیهٔ ۵۵ دلیل بر امامت امام علی علیه السلام می‌شمارند.<ref>حلی، کشف المراد، مقصد پنجم، ج۱، ص۳۶۲.</ref> در فهم شیعه، مودت اهل البیت علیهم السلام تنها محبت عاطفی نیست، بلکه پذیرش ولایت را نیز در بر می‌گیرد. |
==مرزهای موالات== | ==مرزهای موالات== | ||
| سطر ۳۳: | سطر ۳۳: | ||
موالات مؤمنان به معنای دوستی با هر کس و هر آیین نیست. قرآن در آیهٔ ۹ سورهٔ ممتحنه می‌فرماید: {{متن قرآن|«إِنَّمَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ قَاتَلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَأَخْرَجُوكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ وَظَاهَرُوا عَلَى إِخْرَاجِكُمْ أَنْ تَوَلَّوْهُمْ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ»}}؛ «خداوند شما را تنها از کسانی باز می‌دارد که در دین با شما جنگیدند و شما را از خانه‌هایتان بیرون راندند و بر بیرون راندن شما همدستی کردند؛ از اینکه با آنان دوستی کنید. و هر کس با آنان دوستی کند، آنان همان ستمکاران‌اند». آیهٔ پیش از آن، نیکی و عدالت نسبت به کسانی را که با مسلمانان نجنگیده‌اند مجاز می‌شمارد: {{متن قرآن|«لَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقَاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ»}}؛ «خداوند شما را از کسانی که در دین با شما نجنگیدند و شما را از خانه‌هایتان بیرون نراندند، از نیکی و عدالت با آنان باز نمی‌دارد». پس تبری بیزاری از کفر و ستم است، نه توهین به پیروان دیگر ادیان.<ref>قرآن کریم، سورهٔ ممتحنه، آیات ۸ و ۹.</ref> | موالات مؤمنان به معنای دوستی با هر کس و هر آیین نیست. قرآن در آیهٔ ۹ سورهٔ ممتحنه می‌فرماید: {{متن قرآن|«إِنَّمَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ قَاتَلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَأَخْرَجُوكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ وَظَاهَرُوا عَلَى إِخْرَاجِكُمْ أَنْ تَوَلَّوْهُمْ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ»}}؛ «خداوند شما را تنها از کسانی باز می‌دارد که در دین با شما جنگیدند و شما را از خانه‌هایتان بیرون راندند و بر بیرون راندن شما همدستی کردند؛ از اینکه با آنان دوستی کنید. و هر کس با آنان دوستی کند، آنان همان ستمکاران‌اند». آیهٔ پیش از آن، نیکی و عدالت نسبت به کسانی را که با مسلمانان نجنگیده‌اند مجاز می‌شمارد: {{متن قرآن|«لَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقَاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ»}}؛ «خداوند شما را از کسانی که در دین با شما نجنگیدند و شما را از خانه‌هایتان بیرون نراندند، از نیکی و عدالت با آنان باز نمی‌دارد». پس تبری بیزاری از کفر و ستم است، نه توهین به پیروان دیگر ادیان.<ref>قرآن کریم، سورهٔ ممتحنه، آیات ۸ و ۹.</ref> | ||
| − | در روایات، این مرزبندی با تعبیر «دوستی و دشمنی برای خدا» بیان شده است. امام صادق علیه السلام فرمود: {{متن حدیث|«مِنْ أَوْثَقِ عُرَى الْإِيمَانِ أَنْ تُحِبَّ فِي اللَّهِ وَتُبْغِضَ فِي اللَّهِ»}}؛ «از استوارترین دستاویزهای ایمان آن است که برای خدا دوستی ورزی و برای خدا دشمنی کنی».<ref>کلینی، الکافی، کتاب الإیمان و الکفر، باب الحب فی الله والبغض فی | + | در روایات، این مرزبندی با تعبیر «دوستی و دشمنی برای خدا» بیان شده است. امام صادق علیه السلام فرمود: {{متن حدیث|«مِنْ أَوْثَقِ عُرَى الْإِيمَانِ أَنْ تُحِبَّ فِي اللَّهِ وَتُبْغِضَ فِي اللَّهِ»}}؛ «از استوارترین دستاویزهای ایمان آن است که برای خدا دوستی ورزی و برای خدا دشمنی کنی».<ref>کلینی، الکافی، کتاب الإیمان و الکفر، باب الحب فی الله والبغض فی الله، ج۲، ص۱۲۶.</ref> |
==موالات در فقه== | ==موالات در فقه== | ||
| − | در [[فقه]]، «موالات» به پیوستگی و پیاپی بودن افعال گفته می‌شود. به باور مشهور فقهای شیعه، در [[وضو]] غسل‌ها و مسح‌ها باید پیاپی انجام شوند؛ اگر فاصله به حدی برسد که رطوبت عضو پیشین خشک شود، وضو باطل است. در [[نماز]] نیز پیوستگی اجزا لازم است و فاصلهٔ بسیار طولانی مبطل شمرده شده است.<ref>نجفی، جواهر الکلام، کتاب الطهارة، بحث | + | در [[فقه]]، «موالات» به پیوستگی و پیاپی بودن افعال گفته می‌شود. به باور مشهور فقهای شیعه، در [[وضو]] غسل‌ها و مسح‌ها باید پیاپی انجام شوند؛ اگر فاصله به حدی برسد که رطوبت عضو پیشین خشک شود، وضو باطل است. در [[نماز]] نیز پیوستگی اجزا لازم است و فاصلهٔ بسیار طولانی مبطل شمرده شده است.<ref>نجفی، جواهر الکلام، کتاب الطهارة، بحث الوضوء، ج۲، ص۲۶۵؛ کتاب الصلاة {{صحت آدرس}}.</ref> |
==دیدگاه اهل سنت== | ==دیدگاه اهل سنت== | ||
| − | عالمان اهل سنت نیز دوستی با مؤمنان و بیزاری از کفر را می‌پذیرند و حدیث محبت برای برادر دینی، که گذشت، در [[صحیح بخاری (کتاب)|صحیح بخاری]] و [[صحیح مسلم (کتاب)|صحیح مسلم]] نقل شده است. اختلاف آنان با شیعه بیشتر در تفسیر «ولی» در آیهٔ ۵۵ و «مولی» در حدیث غدیر است. در خوانش سلفی، این آموزه «الولاء و البراء» (دوستی و بیزاری) نامیده می‌شود. برخی عالمان سلفی، مانند [[ابن تیمیه]]، دلالت این دو را بر امامت نپذیرفته و «مولی» را به محبت و نصرت تفسیر کرده‌اند.<ref>بخاری، صحیح، کتاب | + | عالمان اهل سنت نیز دوستی با مؤمنان و بیزاری از کفر را می‌پذیرند و حدیث محبت برای برادر دینی، که گذشت، در [[صحیح بخاری (کتاب)|صحیح بخاری]] و [[صحیح مسلم (کتاب)|صحیح مسلم]] نقل شده است. اختلاف آنان با شیعه بیشتر در تفسیر «ولی» در آیهٔ ۵۵ و «مولی» در حدیث غدیر است. در خوانش سلفی، این آموزه «الولاء و البراء» (دوستی و بیزاری) نامیده می‌شود. برخی عالمان سلفی، مانند [[ابن تیمیه]]، دلالت این دو را بر امامت نپذیرفته و «مولی» را به محبت و نصرت تفسیر کرده‌اند.<ref>بخاری، صحیح، کتاب الإیمان، ج۱، ص۱۴ {{صحت آدرس}}؛ مسلم، صحیح، کتاب الإیمان، ج۱، ص۵۰ {{صحت آدرس}}؛ ابن تیمیه، منهاج السنة النبویة، ج۷، ص۳۵۵ {{صحت آدرس}}؛ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ج۱۱ {{صحت آدرس}}؛ حلی، کشف المراد، مقصد پنجم، ج۱، ص۳۶۲.</ref> متکلمان شیعه در پاسخ، «مولی» را با قرائن لفظی و روایی به سرپرستی تفسیر می‌کنند. |
==پانویس== | ==پانویس== | ||
نسخهٔ کنونی تا ۱۲ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۵:۱۴
موالات در اصطلاح دینی به دوستی، پیوند و سرپرستی‌پذیری مؤمنان نسبت به خدا، پیامبر صلی الله علیه وآله، امامان علیهم السلام و یکدیگر گفته می‌شود و در برابر «تبری»، یعنی بیزاری از دشمنان دین، قرار می‌گیرد. این واژه از ریشهٔ «و-ل-ی» است و در قرآن با مشتقات «ولی» و «اولیاء» آمده است. موالات دو سطح دارد: موالات با اولیای الهی که در آموزهٔ امامت و ولایت ریشه دارد، و موالات میان مؤمنان که در اخلاق اجتماعی و احکام اسلامی بازتاب یافته است. در روایات، دوستی برای خدا و دشمنی برای خدا از استوارترین پایه‌های ایمان شمرده شده است. در فقه نیز «موالات» اصطلاحی مستقل است و به پیوستگی افعال در عباداتی مانند وضو و نماز اشاره دارد.
محتویات
معنا
واژهٔ «موالات» مصدر باب مفاعله از ریشهٔ «و-ل-ی» و در لغت به معنای پیوستگی و نزدیکی بی‌فاصله است. راغب اصفهانی می‌نویسد: «الْوَلَاءُ وَالتَّوَالِي أَنْ يَحْصُلَ شَيْئَانِ فَصَاعِدًا حُصُولًا لَيْسَ بَيْنَهُمَا مَا لَيْسَ مِنْهُمَا»؛ «ولاء و توالی آن است که دو چیز یا بیشتر چنان پیاپی باشند که میان آنها چیزی که از آن دو نیست، فاصله نشود».[۱] از همین ریشه، «ولی» به معنای دوست، یار و نیز سرپرست و سزاوارتر به تصرف به کار می‌رود. در کاربرد دینی، موالات دو مؤلفه دارد: محبت قلبی و التزام عملی به یاری و پیروی؛ در برابر آن، «تبری» به بیزاری از کفر و ستم گفته می‌شود.
موالات در قرآن
در آیهٔ ۵۵ سورهٔ مائده آمده است: «إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ»؛ «همانا ولی شما تنها خدا و رسول او و مؤمنانی هستند که نماز را برپا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند».[۲]
طبرسی در مجمع البیان ذیل این آیه، روایاتی را نقل می‌کند که مصداق «الذین آمنوا» (مؤمنان) را کسی می‌داند که در حال رکوع زکات داده است؛ بر پایهٔ این روایات، مفسران شیعه او را امام علی علیه السلام دانسته‌اند. در منابع اهل سنت این گزارش در کنار دیدگاهی که خطاب را عام می‌داند، آمده است.[۳]
اختلاف اصلی در معنای «ولی» است. متکلمان امامیه آن را به «سزاوارتر به تصرف» و سرپرستی تفسیر می‌کنند و از آن، امامت امام علی علیه السلام را نتیجه می‌گیرند. در برابر، بسیاری از مفسران اهل سنت «ولی» را به دوستی و نصرت معنا کرده و دلالت آیه بر امامت را نپذیرفته‌اند.[۴]
موالات مؤمنان
قرآن مؤمنان را دوست و ولی یکدیگر می‌خواند: «وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ»؛ «مردان و زنان مؤمن دوستان یکدیگرند؛ به کار شایسته فرمان می‌دهند و از کار ناپسند باز می‌دارند». و در جای دیگر: «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ»؛ «همانا مؤمنان برادران یکدیگرند».[۵]
پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود: «لَا يُؤْمِنُ أَحَدُكُمْ حَتَّى يُحِبَّ لِأَخِيهِ مَا يُحِبُّ لِنَفْسِهِ»؛ «هیچ‌یک از شما [به ایمان کامل] ایمان نمی‌آورد تا آنچه برای خود می‌پسندد برای برادرش بپسندد».[۶]
کلینی در الکافی از امام صادق علیه السلام روایت کرده است: «مَنْ أَصْبَحَ لَا يَهْتَمُّ بِأُمُورِ الْمُسْلِمِينَ فَلَيْسَ مِنْهُمْ»؛ «هر کس صبح کند و به کارهای مسلمانان اهتمام نورزد، از آنان نیست».[۷] موالات مؤمنان تنها احساسی قلبی نیست؛ یاری مظلوم و رسیدگی به نیاز مؤمن را نیز در بر می‌گیرد.
موالات با اهل بیت
قرآن، مودت خویشان پیامبر صلی الله علیه وآله را پاداش رسالت می‌شمارد: «قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى»؛ «بگو برای این [رسالت] از شما پاداشی نمی‌خواهم، مگر دوستی با خویشان».[۸] بسیاری از مفسران شیعه «قربی» را خویشان پیامبر و مصداق کامل آن را اهل البیت علیهم السلام دانسته‌اند.
در واقعه غدیر، پیامبر صلی الله علیه وآله دربارهٔ امام علی علیه السلام فرمود: «مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَهَذَا عَلِيٌّ مَوْلَاهُ»؛ «هر کس من مولای او هستم، این علی مولای اوست». امینی این حدیث را در الغدیر با طرق متعدد آورده و متواتر شمرده است.[۹]
متکلمان شیعه، «مولی» در این حدیث را به سرپرست و سزاوارتر به تصرف تفسیر می‌کنند و آن را در کنار آیهٔ ۵۵ دلیل بر امامت امام علی علیه السلام می‌شمارند.[۱۰] در فهم شیعه، مودت اهل البیت علیهم السلام تنها محبت عاطفی نیست، بلکه پذیرش ولایت را نیز در بر می‌گیرد.
مرزهای موالات
موالات مؤمنان به معنای دوستی با هر کس و هر آیین نیست. قرآن در آیهٔ ۹ سورهٔ ممتحنه می‌فرماید: «إِنَّمَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ قَاتَلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَأَخْرَجُوكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ وَظَاهَرُوا عَلَى إِخْرَاجِكُمْ أَنْ تَوَلَّوْهُمْ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ»؛ «خداوند شما را تنها از کسانی باز می‌دارد که در دین با شما جنگیدند و شما را از خانه‌هایتان بیرون راندند و بر بیرون راندن شما همدستی کردند؛ از اینکه با آنان دوستی کنید. و هر کس با آنان دوستی کند، آنان همان ستمکاران‌اند». آیهٔ پیش از آن، نیکی و عدالت نسبت به کسانی را که با مسلمانان نجنگیده‌اند مجاز می‌شمارد: «لَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقَاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ»؛ «خداوند شما را از کسانی که در دین با شما نجنگیدند و شما را از خانه‌هایتان بیرون نراندند، از نیکی و عدالت با آنان باز نمی‌دارد». پس تبری بیزاری از کفر و ستم است، نه توهین به پیروان دیگر ادیان.[۱۱]
در روایات، این مرزبندی با تعبیر «دوستی و دشمنی برای خدا» بیان شده است. امام صادق علیه السلام فرمود: «مِنْ أَوْثَقِ عُرَى الْإِيمَانِ أَنْ تُحِبَّ فِي اللَّهِ وَتُبْغِضَ فِي اللَّهِ»؛ «از استوارترین دستاویزهای ایمان آن است که برای خدا دوستی ورزی و برای خدا دشمنی کنی».[۱۲]
موالات در فقه
در فقه، «موالات» به پیوستگی و پیاپی بودن افعال گفته می‌شود. به باور مشهور فقهای شیعه، در وضو غسل‌ها و مسح‌ها باید پیاپی انجام شوند؛ اگر فاصله به حدی برسد که رطوبت عضو پیشین خشک شود، وضو باطل است. در نماز نیز پیوستگی اجزا لازم است و فاصلهٔ بسیار طولانی مبطل شمرده شده است.[۱۳]
دیدگاه اهل سنت
عالمان اهل سنت نیز دوستی با مؤمنان و بیزاری از کفر را می‌پذیرند و حدیث محبت برای برادر دینی، که گذشت، در صحیح بخاری و صحیح مسلم نقل شده است. اختلاف آنان با شیعه بیشتر در تفسیر «ولی» در آیهٔ ۵۵ و «مولی» در حدیث غدیر است. در خوانش سلفی، این آموزه «الولاء و البراء» (دوستی و بیزاری) نامیده می‌شود. برخی عالمان سلفی، مانند ابن تیمیه، دلالت این دو را بر امامت نپذیرفته و «مولی» را به محبت و نصرت تفسیر کرده‌اند.[۱۴] متکلمان شیعه در پاسخ، «مولی» را با قرائن لفظی و روایی به سرپرستی تفسیر می‌کنند.
پانویس
- ↑ راغب اصفهانی، المفردات، مادهٔ «ولی»، ج۱، ص۸۸۵ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ مائده، آیهٔ ۵۵.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ذیل آیهٔ ۵۵ سورهٔ مائده، ج۳، ص۳۲۵؛ طبری، جامع البیان، ذیل همان آیه، ج۶، ص۳۹۰ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ طباطبایی، المیزان، ذیل همان آیه، ج۶، ص۳؛ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ذیل همان آیه، ج۱۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ طباطبایی، المیزان، ذیل آیهٔ ۵۵ سورهٔ مائده، ج۶، ص۳؛ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ذیل همان آیه، ج۱۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ توبه، آیهٔ ۷۱؛ سورهٔ حجرات، آیهٔ ۱۰.
- ↑ بخاری، صحیح، کتاب الإیمان، باب من الإیمان أن یحب لأخیه ما یحب لنفسه، ج۱، ص۱۴ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ مسلم، صحیح، کتاب الإیمان، باب الدلیل علی أن من خصال الإیمان أن یحب لأخیه ما یحب لنفسه، ج۱، ص۵۰ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ کلینی، الکافی، کتاب الإیمان و الکفر، باب الاهتمام بأمور المسلمین، ج۲، ص۱۶۳.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل همان آیه، ج۹، ص۴۳؛ طباطبایی، المیزان، ذیل همان آیه، ج۱۸، ص۴۲.
- ↑ احمد بن حنبل، المسند، مسند زید بن ارقم، ج۴، ص۳۷۲ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ امینی، الغدیر، ج۱، ص۲۹؛ مجلسی، بحار الأنوار، کتاب الإمامة، ج۳۷، ص۱۱۱.
- ↑ حلی، کشف المراد، مقصد پنجم، ج۱، ص۳۶۲.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ ممتحنه، آیات ۸ و ۹.
- ↑ کلینی، الکافی، کتاب الإیمان و الکفر، باب الحب فی الله والبغض فی الله، ج۲، ص۱۲۶.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، کتاب الطهارة، بحث الوضوء، ج۲، ص۲۶۵؛ کتاب الصلاة (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ بخاری، صحیح، کتاب الإیمان، ج۱، ص۱۴ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ مسلم، صحیح، کتاب الإیمان، ج۱، ص۵۰ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ ابن تیمیه، منهاج السنة النبویة، ج۷، ص۳۵۵ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ج۱۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ حلی، کشف المراد، مقصد پنجم، ج۱، ص۳۶۲.
منابع
- قرآن کریم.
- ابن تیمیه، احمد؛ منهاج السنة النبویة، تحقیق محمد رشاد سالم، ریاض: جامعة الإمام محمد بن سعود الإسلامیة، ۱۴۰۶ق.
- احمد بن حنبل؛ المسند، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
- امینی، عبدالحسین؛ الغدیر فی الکتاب والسنة والأدب، بیروت: دار الکتاب العربی، ۱۳۸۷ق؛ ج۱.
- بخاری، محمد؛ صحیح البخاری، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۱ق.
- حلی، حسن بن یوسف؛ کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد؛ المفردات فی غریب القرآن، تحقیق صفوان عدنان داودی، دمشق: دار القلم، ۱۴۱۲ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق.
- طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران: ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
- طبری، محمد بن جریر؛ جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۰۰ق.
- فخر رازی، محمد بن عمر؛ مفاتیح الغیب، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تحقیق علی اکبر غفاری، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق؛ ج۲.
- مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
- نجفی، محمدحسن؛ جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ق.
| اعتقادات شیعه | |
| توحید | توحید ذاتی * توحید صفاتی * توحید افعالی * توحید در عبادت * بداء * اسماء و صفات الهی |
| عدل | قضا و قدر * اختیار * امر بین الامرین |
| نبوت | عصمت پیامبران * خاتمیت * وحی * اعجاز * عدم تحریف قرآن |
| امامت |
باورها: ضرورت وجود امام * عصمت امامان * اهل بیت * چهارده معصوم * ولایت تكوینی * علم غیب امامان * غیبت امام زمان (عج) * انتظار * رجعت * توسل * شفاعت * آخر الزمان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله * امام علی(ع) * امام حسن(ع) * امام حسین(ع) * امام سجاد(ع) * امام باقر(ع) * امام صادق(ع) * امام کاظم(ع) * امام رضا(ع) * امام جواد(ع) * امام هادی(ع) * امام عسکری(ع) * امام مهدی(عج) |
| معاد | برزخ * معاد جسمانی * حشر * صراط * میزان * بهشت * جهنم |
