حی علی خیر العمل

حی علی خیر العمل، به معنای «بشتاب به سوی بهترین کار»، از جمله‌های اذان و اقامه در فقه امامیه است که در نمازهای پنجگانه، دو بار پس از «حی علی الفلاح» گفته می‌شود. فقیهان شیعه آن را از فصول اذان می‌شمارند و مستند آن را روایاتی می‌دانند که اذانِ آموخته‌شده در معراج و اذانِ بلال، مؤذن پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله، را دربردارندهٔ این جمله می‌شمارند. در اذان رایج اهل سنت این جمله گفته نمی‌شود و بیشتر عالمانشان آن را در اذان ثابت‌شده ندانسته یا منسوخ شمرده‌اند، هرچند شماری از منابع کهن خودشان گزارش کرده‌اند که بلال و برخی صحابه آن را می‌گفته‌اند.

معنای عبارت

متن این جمله چنین است: «حَيَّ عَلَى خَيْرِ الْعَمَلِ»؛ «بشتاب به سوی بهترین کار». «حَیَّ» در این ترکیب به معنای «بیا» و «بشتاب» است. فقیهان شیعه، «خیر العمل» را بر نماز تطبیق کرده‌اند و این تطبیق را با جایگاه نماز در قرآن و روایات هماهنگ دانسته‌اند.

قرآن نیز به شتاب گرفتن به سوی نماز جمعه در هنگام بانگ آن فرمان داده است: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِن يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَىٰ ذِكْرِ اللَّهِ»؛ «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، هنگامی که برای نماز روز جمعه بانگ زده شود، به سوی یاد خدا بشتابید». مفسران از این آیه، شتاب گرفتن به نماز را به هنگام بانگ آن برداشت کرده‌اند. در روایات نیز نماز در وقتش بهترین کار شمرده شده است؛ پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در پاسخ به پرسش از محبوب‌ترین کارها فرمود: «الصَّلَاةُ عَلَى وَقْتِهَا»؛ «نماز در وقتش».

جایگاه در اذان و اقامه

در فقه امامیه، اذان هجده جمله و اقامه هفده جمله دارد و «حی علی خیر العمل» در هر دو، دو بار و پس از «حی علی الفلاح» گفته می‌شود. جای آن در اذان پیش از تکبیرهای پایانی و در اقامه پیش از «قد قامت الصلاة» است. به باور مشهور فقیهان، این جمله از فصول اذان است، نه از افزوده‌های مستحبی؛ از همین رو، اذان بدون آن را کامل نمی‌دانند.

پیشینهٔ تاریخی

بر پایهٔ روایات شیعه، اذان در شب معراج به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله آموخته شد. امام باقر علیه‌السلام در روایتی که شیخ طوسی در تهذیب الأحکام آورده، می‌فرماید: «حَيَّ عَلَى خَيْرِ الْعَمَلِ، حَيَّ عَلَى خَيْرِ الْعَمَلِ ... فَأَمَرَ بِهَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ بِلَالًا، فَلَمْ يَزَلْ يُؤَذِّنُ بِهَا حَتَّى قَبَضَ اللَّهُ رَسُولَهُ»؛ «بشتاب به سوی بهترین کار، بشتاب به سوی بهترین کار ... پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله بلال را به گفتن آن فرمان داد و او تا زمانی که خدا پیامبرش را قبض روح کرد، همچنان با آن اذان می‌گفت». همین ترتیب در روایت عبدالله بن سنان از امام صادق علیه‌السلام نیز آمده است.

در گزارشی که شیخ صدوق در من لایحضره الفقیه آورده، امام علی علیه‌السلام هرگاه «ابن النباح» را می‌دید که در اذانش این جمله می‌گفت، می‌فرمود: «مَرْحَبًا بِالْقَائِلِينَ عَدْلًا، وَبِالصَّلَاةِ مَرْحَبًا وَأَهْلًا»؛ «خوش آمد بر گویندگانی که به عدل سخن گفتند، و بر نماز خوش آمد و آفرین».

پس از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله، این جمله در اذان شماری از صحابه و تابعان ماندگار شد. منابع کهن اهل سنت گزارش کرده‌اند که بلال و عبدالله بن عمر آن را در اذان می‌گفته‌اند و از زید بن ارقم و ابوامامه بن سهل نیز نقل شده است.

برداشتن این جمله از اذان در گزارش‌های تاریخی به دوران خلیفهٔ دوم، عمر بن خطاب، نسبت داده شده است. در نقلی که در برخی منابع کلامی اهل سنت آمده، عمر بن خطاب می‌گوید: «ثَلَاثٌ كُنَّ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَا أَنْهَى عَنْهُنَّ وَأُحَرِّمُهُنَّ: مُتْعَةُ النِّسَاءِ، وَمُتْعَةُ الْحَجِّ، وَحَيَّ عَلَى خَيْرِ الْعَمَلِ»؛ «سه چیز در روزگار پیامبر خدا بود و من از آنها نهی می‌کنم و حرامشان می‌دانم: ازدواج موقت، حج تمتع، و "حی علی خیر العمل"». در برابر این گزارش‌ها، برخی منابع اهل سنت آغاز اذان را به رؤیای عبدالله بن زید بن عبد ربه و تأیید پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله نسبت داده‌اند.

ادلهٔ امامیه

عالمان شیعه برای جزئیت این جمله به روایات یادشده، سیرهٔ مسلمانان و اجماع استناد می‌کنند. سید مرتضی در الانتصار آن را از مختصات امامیه می‌شمارد: «مِمَّا انْفَرَدَتْ بِهِ الْإِمَامِيَّةُ أَنْ تَقُولَ فِي الْأَذَانِ وَالْإِقَامَةِ بَعْدَ قَوْلِ: حَيَّ عَلَى الْفَلَاحِ: حَيَّ عَلَى خَيْرِ الْعَمَلِ»؛ یعنی امامیه در اذان و اقامه، پس از «حی علی الفلاح»، «حی علی خیر العمل» می‌گویند. او دلیل آن را اجماع فرقهٔ برحق می‌داند.

اشکال رایج آن است که در مجموعه‌های حدیثی اهل سنت، این جمله در اذان نیامده است. پاسخ فقیهان شیعه آن است که نیامدن یک جمله در یک سند، دلیل بر نبودن آن نیست؛ به‌ویژه که منابع کهن اهل سنت، عمل بلال و شماری از صحابه به آن را ثبت کرده‌اند. به باور آنان، ترک این جمله در سدهٔ نخست بر پایهٔ اجتهاد خلیفه بوده و حجت شرعی شمرده نمی‌شود.

دیدگاه اهل سنت

در فقه اهل سنت، اذان با تکبیرها، شهادتین، «حی علی الصلاة» و «حی علی الفلاح» گفته می‌شود و «حی علی خیر العمل» در آن جای ندارد. بیشتر عالمان اهل سنت بر آن‌اند که این جمله در اذان نبوی ثابت نشده یا در دورهٔ نخست نسخ شده است؛ برخی از آنان نیز گفتن آن به دست شماری از صحابه را اجتهاد شخصی دانسته‌اند، نه سنت نبوی. این اختلاف، فقهی و تاریخی است و هر دو طرف به روایات خود استناد می‌کنند؛ منابع اهل سنت نیز گزارش‌های یادشده را دربارهٔ بلال و چند صحابی ثبت کرده‌اند.

شهادت ثالثه

در اذان شیعیان، پس از شهادت به رسالت، «أَشْهَدُ أَنَّ عَلِيًّا وَلِيُّ اللَّهِ» نیز گفته می‌شود؛ «گواهی می‌دهم که علی علیه‌السلام ولی خداست». به باور مشهور فقیهان امامیه، این جمله از فصول اذان و اقامه نیست و آن را به قصد قربت و به عنوان اظهار ولایت می‌گویند. شیعه برای «حی علی خیر العمل» روایات اذان نبوی را شاهد می‌آورد، اما دربارهٔ «شهادت ثالثه» چنین ادعایی ندارد و آن را از شعائر ایمان می‌شمارد. عالمان اهل سنت نیز این جمله را جزو اذان نمی‌دانند و برخی از آنان آن را افزوده‌ای در اذان شمرده‌اند؛ در برابر، شیعیان آن را اظهار عقیدهٔ دینی می‌دانند.

منابع

• قرآن کریم.
• ابن ابی شیبة، عبدالله؛ المصنف، تحقیق کمال یوسف الحوت، ریاض: مکتبة الرشد، ۱۴۰۹ق.
• ابن حجر عسقلانی، احمد؛ فتح الباری شرح صحیح البخاری، بیروت: دار المعرفة، ۱۳۷۹ق.
• ابن هشام، عبدالملک؛ السیرة النبویة، تحقیق مصطفی السقا و ابراهیم الأبیاری و عبدالحفیظ الشلبی، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا.
• بخاری، محمد؛ صحیح البخاری، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۱ق.
• بیهقی، احمد؛ السنن الکبری، حیدرآباد دکن: مجلس دائرة المعارف النظامیة، ۱۳۴۴ق.
• تفتازانی، مسعود؛ شرح المقاصد، تحقیق عبدالرحمن عمیرة، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۹ق.
• حر عاملی، محمد؛ وسائل الشیعه، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۹ق.
• حلی، جعفر بن حسن؛ شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، قم: مؤسسة اسماعیلیان، ۱۴۰۸ق.
• طوسی، محمد؛ الإستبصار فی ما اختلف من الأخبار، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۶۳ش.
• طوسی، محمد؛ تهذیب الأحکام، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۶۵ش.
• صدوق، محمد بن علی؛ من لایحضره الفقیه، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق.
• مرتضی، سید علی بن حسین؛ الانتصار، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۵ق.
• نجفی، محمدحسن؛ جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ق.
• نووی، یحیی؛ المجموع شرح المهذب، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.