استطاعت (حج): تفاوت بین نسخه‌ها
(ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه) |
جز (ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه) |
||
| سطر ۳: | سطر ۳: | ||
==معنا و جایگاه== | ==معنا و جایگاه== | ||
| − | «استطاعت» از ریشهٔ «طوع» و به معنای توانایی و قدرت بر انجام کار است. در اصطلاح فقها، مجموعهٔ توانایی‌هایی است که سفر حج و انجام مناسک را برای مکلف ممکن می‌سازد: هزینهٔ سفر، سلامت بدن، امنیت راه و فرصت زمانی کافی.<ref>نجفی، جواهر الکلام، کتاب الحج، بحث | + | «استطاعت» از ریشهٔ «طوع» و به معنای توانایی و قدرت بر انجام کار است. در اصطلاح فقها، مجموعهٔ توانایی‌هایی است که سفر حج و انجام مناسک را برای مکلف ممکن می‌سازد: هزینهٔ سفر، سلامت بدن، امنیت راه و فرصت زمانی کافی.<ref>نجفی، جواهر الکلام، کتاب الحج، بحث استطاعت، ج۱۷، ص۲۲۹؛ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، کتاب الحج، شرائط وجوب حج، ج۴، ص۳۴۵.</ref> |
| − | وجوب حج در فقه امامیه به چهار شرط وابسته است: بلوغ، [[عقل]]، حریت و استطاعت؛ بر همین اساس، حج بر کودک، دیوانه و برده واجب نیست. این‌ها شرایط وجوب‌اند؛ تکلیف حج تنها زمانی بر مکلف قرار می‌گیرد که همهٔ آن‌ها جمع شوند. از سوی دیگر، استطاعت شرط صحت نیست؛ کسی که بدون توانایی مالی یا بدنی حج گزارد، عملش باطل نمی‌شود، هرچند حج واجب بر او تعلق نگرفته است.<ref>محقق حلی، شرائع الاسلام، کتاب | + | وجوب حج در فقه امامیه به چهار شرط وابسته است: بلوغ، [[عقل]]، حریت و استطاعت؛ بر همین اساس، حج بر کودک، دیوانه و برده واجب نیست. این‌ها شرایط وجوب‌اند؛ تکلیف حج تنها زمانی بر مکلف قرار می‌گیرد که همهٔ آن‌ها جمع شوند. از سوی دیگر، استطاعت شرط صحت نیست؛ کسی که بدون توانایی مالی یا بدنی حج گزارد، عملش باطل نمی‌شود، هرچند حج واجب بر او تعلق نگرفته است.<ref>محقق حلی، شرائع الاسلام، کتاب الحج، ج۱، ص۱۹۹؛ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، کتاب الحج، شرائط وجوب حج، ج۴، ص۳۴۵.</ref> |
==ادلهٔ وجوب== | ==ادلهٔ وجوب== | ||
| − | دلیل اصلی وجوب حج، آیهٔ ۹۷ سورهٔ آل عمران است. تعبیر {{متن قرآن|«مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا»}}؛ «هر کس که بتواند راهی به سوی آن بیابد» در این آیه، وجوب را به توانایی مکلف مقید کرده است. مفسران «سبیل» را به توانایی رسیدن به [[کعبه]] تفسیر کرده و در روایات، آن را به داشتن توشه و مرکب و توان جسمی بازگردانده‌اند؛ [[شیخ طوسی]] نیز در تفسیر خود همین معنا را برگزیده است.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ذیل آل عمران، آیهٔ | + | دلیل اصلی وجوب حج، آیهٔ ۹۷ سورهٔ آل عمران است. تعبیر {{متن قرآن|«مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا»}}؛ «هر کس که بتواند راهی به سوی آن بیابد» در این آیه، وجوب را به توانایی مکلف مقید کرده است. مفسران «سبیل» را به توانایی رسیدن به [[کعبه]] تفسیر کرده و در روایات، آن را به داشتن توشه و مرکب و توان جسمی بازگردانده‌اند؛ [[شیخ طوسی]] نیز در تفسیر خود همین معنا را برگزیده است.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ذیل آل عمران، آیهٔ ۹۷، ج۲، ص۷۹۹؛ طباطبایی، المیزان، ج۳، ص۳۵۵؛ طوسی، التبیان، ذیل آل عمران، آیهٔ ۹۷، ج۲، ص۵۳۶ {{صحت آدرس}}؛ کلینی، الکافی، کتاب الحج، ج۴، ص۲۶۶.</ref> |
| − | آیهٔ ۲۷ سورهٔ حج دو گونهٔ سفر را یاد کرده است: {{متن قرآن|«وَأَذِّن فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجَالًا وَعَلَىٰ كُلِّ ضَامِرٍ»}}؛ «و در میان مردم برای حج بانگ برزن تا پیاده و سواره بر هر شتر لاغری به سوی تو بیایند».<ref>قرآن کریم، سورهٔ حج، آیهٔ ۲۷؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ | + | آیهٔ ۲۷ سورهٔ حج دو گونهٔ سفر را یاد کرده است: {{متن قرآن|«وَأَذِّن فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجَالًا وَعَلَىٰ كُلِّ ضَامِرٍ»}}؛ «و در میان مردم برای حج بانگ برزن تا پیاده و سواره بر هر شتر لاغری به سوی تو بیایند».<ref>قرآن کریم، سورهٔ حج، آیهٔ ۲۷؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ حج، ج۷، ص۱۲۷.</ref> تعبیر «پیاده» و «سوار بر شتر لاغر» در آیه، هم سفر پیاده و هم سفر سواره را در حج پیش‌بینی کرده است؛ فقها توان جسمی و داشتن مرکب را از عناصر استطاعت شمرده‌اند. |
| − | وجوب حج در عمر یک بار است. در [[صحیح مسلم]] از پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله نقل شده که فرمود خداوند حج را بر مردم واجب کرده است؛ چون پرسیدند آیا هر سال؟ فرمود اگر آری می‌گفتم، واجب می‌شد و شما توان آن را نداشتید. در منابع شیعه نیز امامان علیهم‌السلام در تفسیر «سبیل» بر توانایی مالی و بدنی تأکید کرده‌اند. وجوب حج بر مستطیع در شمار ضروریات دین و مورد [[اجماع]] مسلمانان است.<ref>مسلم، صحیح، کتاب | + | وجوب حج در عمر یک بار است. در [[صحیح مسلم]] از پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله نقل شده که فرمود خداوند حج را بر مردم واجب کرده است؛ چون پرسیدند آیا هر سال؟ فرمود اگر آری می‌گفتم، واجب می‌شد و شما توان آن را نداشتید. در منابع شیعه نیز امامان علیهم‌السلام در تفسیر «سبیل» بر توانایی مالی و بدنی تأکید کرده‌اند. وجوب حج بر مستطیع در شمار ضروریات دین و مورد [[اجماع]] مسلمانان است.<ref>مسلم، صحیح، کتاب الحج، ج۲، ص۹۷۵ {{صحت آدرس}}؛ کلینی، الکافی، کتاب الحج، ج۴، ص۲۶۶؛ محقق حلی، المعتبر، کتاب الحج، ج۲، ص۷۴۵ {{صحت آدرس}}؛ طوسی، الخلاف، کتاب الحج، ج۲، ص۲۴۵ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==اقسام استطاعت== | ==اقسام استطاعت== | ||
| − | فقهای امامیه استطاعت را به چهار قسم تقسیم کرده‌اند: مالی، بدنی، طریقی و زمانی. این اقسام باید همه با هم جمع شوند و وجوب حج تنها با تحقق همهٔ آن‌ها پدید می‌آید.<ref>نجفی، جواهر الکلام، کتاب الحج، بحث | + | فقهای امامیه استطاعت را به چهار قسم تقسیم کرده‌اند: مالی، بدنی، طریقی و زمانی. این اقسام باید همه با هم جمع شوند و وجوب حج تنها با تحقق همهٔ آن‌ها پدید می‌آید.<ref>نجفی، جواهر الکلام، کتاب الحج، بحث استطاعت، ج۱۷، ص۲۲۹؛ امام خمینی، تحریر الوسیله، کتاب الحج، ج۱، ص۳۵۰ {{صحت آدرس}}.</ref> |
===مالی=== | ===مالی=== | ||
| − | استطاعت مالی یعنی اینکه مکلف توشه و مرکب و هزینهٔ رفت و برگشت را داشته باشد، به‌گونه‌ای که این هزینه او را به تنگدستی نیندازد و نفقهٔ کسانی که نفقه‌شان بر او واجب است تا بازگشت تأمین شود. بسیاری از فقها شرط کرده‌اند که پس از بازگشت نیز معیشت او در حد کفایت باقی بماند؛ برخی این شرط را نپذیرفته‌اند. قرآن نیز در آستانهٔ مناسک حج، مؤمنان را به برداشتن توشه فراخوانده است: {{متن قرآن|«وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى»}}؛ «و توشه برگیرید که بهترین توشه پرهیزگاری است».<ref>قرآن کریم، سورهٔ بقره، آیهٔ ۱۹۷؛ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، کتاب | + | استطاعت مالی یعنی اینکه مکلف توشه و مرکب و هزینهٔ رفت و برگشت را داشته باشد، به‌گونه‌ای که این هزینه او را به تنگدستی نیندازد و نفقهٔ کسانی که نفقه‌شان بر او واجب است تا بازگشت تأمین شود. بسیاری از فقها شرط کرده‌اند که پس از بازگشت نیز معیشت او در حد کفایت باقی بماند؛ برخی این شرط را نپذیرفته‌اند. قرآن نیز در آستانهٔ مناسک حج، مؤمنان را به برداشتن توشه فراخوانده است: {{متن قرآن|«وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى»}}؛ «و توشه برگیرید که بهترین توشه پرهیزگاری است».<ref>قرآن کریم، سورهٔ بقره، آیهٔ ۱۹۷؛ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، کتاب الحج، ج۴، ص۳۴۵؛ نجفی، جواهر الکلام، کتاب الحج، ج۱۷، ص۲۴۹.</ref> |
===بدنی=== | ===بدنی=== | ||
| − | استطاعت بدنی به سلامت بدن و توان تحمل سفر و انجام مناسک بازمی‌گردد. اگر بیماری، پیری یا ناتوانی جسمی، سفر را با مشقت غیرقابل تحمل همراه کند، استطاعت بدنی محقق نیست و حج واجب ساقط می‌شود؛ هرچند در این حال، اگر مکلف توانایی مالی داشته باشد، تکلیف نیابت مطرح می‌شود. معیار تشخیص مشقت را عرف و حال خود مکلف تعیین می‌کند و فقها در این باره به قاعدهٔ نفی حرج استناد کرده‌اند.<ref>طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، کتاب الحج، شرائط وجوب | + | استطاعت بدنی به سلامت بدن و توان تحمل سفر و انجام مناسک بازمی‌گردد. اگر بیماری، پیری یا ناتوانی جسمی، سفر را با مشقت غیرقابل تحمل همراه کند، استطاعت بدنی محقق نیست و حج واجب ساقط می‌شود؛ هرچند در این حال، اگر مکلف توانایی مالی داشته باشد، تکلیف نیابت مطرح می‌شود. معیار تشخیص مشقت را عرف و حال خود مکلف تعیین می‌کند و فقها در این باره به قاعدهٔ نفی حرج استناد کرده‌اند.<ref>طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، کتاب الحج، شرائط وجوب حج، ج۴، ص۳۴۵؛ امام خمینی، تحریر الوسیله، کتاب الحج، ج۱، ص۳۵۰ {{صحت آدرس}}.</ref> |
===طریقی=== | ===طریقی=== | ||
| − | استطاعت طریقی یعنی راه حج باز و امن باشد. اگر راه بسته یا ناامن باشد، یا بیم آسیب به جان، مال یا آبروی مکلف برود، حج واجب نمی‌شود و تکلیف به سالی که راه امن گردد واگذار می‌شود. معیار امنیت، ترس عقلایی است، نه گمان بی‌پایه؛ از این‌رو خطرهای احتمالی که عقلا به آن‌ها اعتنا نمی‌کنند، مانع استطاعت نیست.<ref>نجفی، جواهر الکلام، کتاب | + | استطاعت طریقی یعنی راه حج باز و امن باشد. اگر راه بسته یا ناامن باشد، یا بیم آسیب به جان، مال یا آبروی مکلف برود، حج واجب نمی‌شود و تکلیف به سالی که راه امن گردد واگذار می‌شود. معیار امنیت، ترس عقلایی است، نه گمان بی‌پایه؛ از این‌رو خطرهای احتمالی که عقلا به آن‌ها اعتنا نمی‌کنند، مانع استطاعت نیست.<ref>نجفی، جواهر الکلام، کتاب الحج، ج۱۷، ص۲۹۰؛ محقق حلی، شرائع الاسلام، کتاب الحج، ج۱، ص۱۹۹.</ref> |
===زمانی=== | ===زمانی=== | ||
| − | استطاعت زمانی یعنی اینکه مکلف فرصت کافی برای سفر، انجام مناسک در وقت مقرر و بازگشت داشته باشد. کسی که وقت او تنها به اندازهٔ بخشی از مناسک در ماه‌های حج کفایت می‌کند، مستطیع نیست. این شرط در [[حج تمتع]] که با [[عمره]] همراه است، اهمیت بیشتری دارد، زیرا دو عمل باید در یک سفر و در وقت معین انجام شود.<ref>طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، کتاب | + | استطاعت زمانی یعنی اینکه مکلف فرصت کافی برای سفر، انجام مناسک در وقت مقرر و بازگشت داشته باشد. کسی که وقت او تنها به اندازهٔ بخشی از مناسک در ماه‌های حج کفایت می‌کند، مستطیع نیست. این شرط در [[حج تمتع]] که با [[عمره]] همراه است، اهمیت بیشتری دارد، زیرا دو عمل باید در یک سفر و در وقت معین انجام شود.<ref>طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، کتاب الحج، ج۴، ص۳۴۵؛ حر عاملی، وسائل الشیعه، ابواب وجوب الحج و شرائطه، ج۱۱، ص۳۳.</ref> |
==استطاعت بذلی== | ==استطاعت بذلی== | ||
| − | اگر کسی هزینهٔ سفر حج دیگری را بپردازد، در اینکه صرف این بذل، حج را بر او واجب می‌کند یا نه، اختلاف است. بسیاری از فقها آن را موجب وجوب نمی‌دانند و استطاعت را به توانایی مالی مستقل یا مالکیت توشه و مرکب مشروط می‌کنند؛ برخی نیز بذلِ کافی را مصداق «سبیل» شمرده و به وجوب قائل شده‌اند. در هر حال، اگر مبذول‌عنه حج گزارد، حج او صحیح است.<ref>نجفی، جواهر الکلام، کتاب الحج، بحث | + | اگر کسی هزینهٔ سفر حج دیگری را بپردازد، در اینکه صرف این بذل، حج را بر او واجب می‌کند یا نه، اختلاف است. بسیاری از فقها آن را موجب وجوب نمی‌دانند و استطاعت را به توانایی مالی مستقل یا مالکیت توشه و مرکب مشروط می‌کنند؛ برخی نیز بذلِ کافی را مصداق «سبیل» شمرده و به وجوب قائل شده‌اند. در هر حال، اگر مبذول‌عنه حج گزارد، حج او صحیح است.<ref>نجفی، جواهر الکلام، کتاب الحج، بحث استطاعت، ج۱۷، ص۲۶۲؛ امام خمینی، تحریر الوسیله، کتاب الحج، ج۱، ص۳۵۰ {{صحت آدرس}}؛ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، کتاب الحج، ج۴، ص۳۴۵.</ref> |
==نیابت== | ==نیابت== | ||
| − | کسی که توانایی مالی دارد اما به سبب پیری یا بیماری علاج‌ناپذیر نمی‌تواند به [[مکه]] رود، باید نایب بگیرد. همچنین اگر مستطیع بمیرد و حج واجب را نگزارد، بر پایهٔ نظر مشهور، هزینهٔ حج او باید از ترکه ادا شود. نایب باید حج را از جانب منوب‌عنه به جا آورد و در حج مستحبی نیز نیابت جایز است.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعه، ابواب النیابة فی | + | کسی که توانایی مالی دارد اما به سبب پیری یا بیماری علاج‌ناپذیر نمی‌تواند به [[مکه]] رود، باید نایب بگیرد. همچنین اگر مستطیع بمیرد و حج واجب را نگزارد، بر پایهٔ نظر مشهور، هزینهٔ حج او باید از ترکه ادا شود. نایب باید حج را از جانب منوب‌عنه به جا آورد و در حج مستحبی نیز نیابت جایز است.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعه، ابواب النیابة فی الحج، ج۱۱، ص۱۶۳؛ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، کتاب الحج، ج۴، ص۳۴۵؛ نجفی، جواهر الکلام، کتاب الحج، ج۱۷، ص۲۸۱.</ref> |
==فوریت== | ==فوریت== | ||
| − | مشهور فقهای امامیه وجوب حج را فوری می‌دانند؛ یعنی مستطیع باید در نخستین سالی که توانایی می‌یابد حج گزارد و تأخیر آن بدون عذر گناه است. در برابر، گروهی وجوب را موسّع شمرده و تأخیر را تا زمانی که استطاعت باقی است جایز دانسته‌اند. تکرار حج پس از حج واجب مستحب است.<ref>نجفی، جواهر الکلام، کتاب | + | مشهور فقهای امامیه وجوب حج را فوری می‌دانند؛ یعنی مستطیع باید در نخستین سالی که توانایی می‌یابد حج گزارد و تأخیر آن بدون عذر گناه است. در برابر، گروهی وجوب را موسّع شمرده و تأخیر را تا زمانی که استطاعت باقی است جایز دانسته‌اند. تکرار حج پس از حج واجب مستحب است.<ref>نجفی، جواهر الکلام، کتاب الحج، ج۱۷، ص۲۲۴؛ طوسی، الخلاف، کتاب الحج، ج۲، ص۲۴۵ {{صحت آدرس}}؛ حر عاملی، وسائل الشیعه، ابواب وجوب الحج و شرائطه، ج۱۱، ص۲۵.</ref> |
==پانویس== | ==پانویس== | ||
نسخهٔ کنونی تا ۱۲ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۲:۵۷
استطاعت (حج) اصطلاحی در فقه امامیه به معنای توانایی مالی، بدنی، راهی و زمانی مکلف برای انجام حج است. وجوب حج بر مسلمان بالغ و عاقل، مشروط به این توانایی است و قرآن کریم نیز در آیهٔ ۹۷ سورهٔ آل عمران آن را قید وجوب قرار داده است: «وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا»؛ «و برای خدا بر مردم [وظیفهٔ] حج خانه است، هر کس که بتواند راهی به سوی آن بیابد».[۱] فقهای امامیه این توانایی را در چهار محور مالی، بدنی، امنیت راه و فرصت زمانی بررسی کرده و برای هر یک ضوابطی جداگانه آورده‌اند؛ حکم بذل هزینه از سوی دیگری و شرایط نیابت نیز در همین باب بحث می‌شود.
محتویات
معنا و جایگاه
«استطاعت» از ریشهٔ «طوع» و به معنای توانایی و قدرت بر انجام کار است. در اصطلاح فقها، مجموعهٔ توانایی‌هایی است که سفر حج و انجام مناسک را برای مکلف ممکن می‌سازد: هزینهٔ سفر، سلامت بدن، امنیت راه و فرصت زمانی کافی.[۲]
وجوب حج در فقه امامیه به چهار شرط وابسته است: بلوغ، عقل، حریت و استطاعت؛ بر همین اساس، حج بر کودک، دیوانه و برده واجب نیست. این‌ها شرایط وجوب‌اند؛ تکلیف حج تنها زمانی بر مکلف قرار می‌گیرد که همهٔ آن‌ها جمع شوند. از سوی دیگر، استطاعت شرط صحت نیست؛ کسی که بدون توانایی مالی یا بدنی حج گزارد، عملش باطل نمی‌شود، هرچند حج واجب بر او تعلق نگرفته است.[۳]
ادلهٔ وجوب
دلیل اصلی وجوب حج، آیهٔ ۹۷ سورهٔ آل عمران است. تعبیر «مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا»؛ «هر کس که بتواند راهی به سوی آن بیابد» در این آیه، وجوب را به توانایی مکلف مقید کرده است. مفسران «سبیل» را به توانایی رسیدن به کعبه تفسیر کرده و در روایات، آن را به داشتن توشه و مرکب و توان جسمی بازگردانده‌اند؛ شیخ طوسی نیز در تفسیر خود همین معنا را برگزیده است.[۴]
آیهٔ ۲۷ سورهٔ حج دو گونهٔ سفر را یاد کرده است: «وَأَذِّن فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجَالًا وَعَلَىٰ كُلِّ ضَامِرٍ»؛ «و در میان مردم برای حج بانگ برزن تا پیاده و سواره بر هر شتر لاغری به سوی تو بیایند».[۵] تعبیر «پیاده» و «سوار بر شتر لاغر» در آیه، هم سفر پیاده و هم سفر سواره را در حج پیش‌بینی کرده است؛ فقها توان جسمی و داشتن مرکب را از عناصر استطاعت شمرده‌اند.
وجوب حج در عمر یک بار است. در صحیح مسلم از پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله نقل شده که فرمود خداوند حج را بر مردم واجب کرده است؛ چون پرسیدند آیا هر سال؟ فرمود اگر آری می‌گفتم، واجب می‌شد و شما توان آن را نداشتید. در منابع شیعه نیز امامان علیهم‌السلام در تفسیر «سبیل» بر توانایی مالی و بدنی تأکید کرده‌اند. وجوب حج بر مستطیع در شمار ضروریات دین و مورد اجماع مسلمانان است.[۶]
اقسام استطاعت
فقهای امامیه استطاعت را به چهار قسم تقسیم کرده‌اند: مالی، بدنی، طریقی و زمانی. این اقسام باید همه با هم جمع شوند و وجوب حج تنها با تحقق همهٔ آن‌ها پدید می‌آید.[۷]
مالی
استطاعت مالی یعنی اینکه مکلف توشه و مرکب و هزینهٔ رفت و برگشت را داشته باشد، به‌گونه‌ای که این هزینه او را به تنگدستی نیندازد و نفقهٔ کسانی که نفقه‌شان بر او واجب است تا بازگشت تأمین شود. بسیاری از فقها شرط کرده‌اند که پس از بازگشت نیز معیشت او در حد کفایت باقی بماند؛ برخی این شرط را نپذیرفته‌اند. قرآن نیز در آستانهٔ مناسک حج، مؤمنان را به برداشتن توشه فراخوانده است: «وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى»؛ «و توشه برگیرید که بهترین توشه پرهیزگاری است».[۸]
بدنی
استطاعت بدنی به سلامت بدن و توان تحمل سفر و انجام مناسک بازمی‌گردد. اگر بیماری، پیری یا ناتوانی جسمی، سفر را با مشقت غیرقابل تحمل همراه کند، استطاعت بدنی محقق نیست و حج واجب ساقط می‌شود؛ هرچند در این حال، اگر مکلف توانایی مالی داشته باشد، تکلیف نیابت مطرح می‌شود. معیار تشخیص مشقت را عرف و حال خود مکلف تعیین می‌کند و فقها در این باره به قاعدهٔ نفی حرج استناد کرده‌اند.[۹]
طریقی
استطاعت طریقی یعنی راه حج باز و امن باشد. اگر راه بسته یا ناامن باشد، یا بیم آسیب به جان، مال یا آبروی مکلف برود، حج واجب نمی‌شود و تکلیف به سالی که راه امن گردد واگذار می‌شود. معیار امنیت، ترس عقلایی است، نه گمان بی‌پایه؛ از این‌رو خطرهای احتمالی که عقلا به آن‌ها اعتنا نمی‌کنند، مانع استطاعت نیست.[۱۰]
زمانی
استطاعت زمانی یعنی اینکه مکلف فرصت کافی برای سفر، انجام مناسک در وقت مقرر و بازگشت داشته باشد. کسی که وقت او تنها به اندازهٔ بخشی از مناسک در ماه‌های حج کفایت می‌کند، مستطیع نیست. این شرط در حج تمتع که با عمره همراه است، اهمیت بیشتری دارد، زیرا دو عمل باید در یک سفر و در وقت معین انجام شود.[۱۱]
استطاعت بذلی
اگر کسی هزینهٔ سفر حج دیگری را بپردازد، در اینکه صرف این بذل، حج را بر او واجب می‌کند یا نه، اختلاف است. بسیاری از فقها آن را موجب وجوب نمی‌دانند و استطاعت را به توانایی مالی مستقل یا مالکیت توشه و مرکب مشروط می‌کنند؛ برخی نیز بذلِ کافی را مصداق «سبیل» شمرده و به وجوب قائل شده‌اند. در هر حال، اگر مبذول‌عنه حج گزارد، حج او صحیح است.[۱۲]
نیابت
کسی که توانایی مالی دارد اما به سبب پیری یا بیماری علاج‌ناپذیر نمی‌تواند به مکه رود، باید نایب بگیرد. همچنین اگر مستطیع بمیرد و حج واجب را نگزارد، بر پایهٔ نظر مشهور، هزینهٔ حج او باید از ترکه ادا شود. نایب باید حج را از جانب منوب‌عنه به جا آورد و در حج مستحبی نیز نیابت جایز است.[۱۳]
فوریت
مشهور فقهای امامیه وجوب حج را فوری می‌دانند؛ یعنی مستطیع باید در نخستین سالی که توانایی می‌یابد حج گزارد و تأخیر آن بدون عذر گناه است. در برابر، گروهی وجوب را موسّع شمرده و تأخیر را تا زمانی که استطاعت باقی است جایز دانسته‌اند. تکرار حج پس از حج واجب مستحب است.[۱۴]
پانویس
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ آل عمران، آیهٔ ۹۷.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، کتاب الحج، بحث استطاعت، ج۱۷، ص۲۲۹؛ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، کتاب الحج، شرائط وجوب حج، ج۴، ص۳۴۵.
- ↑ محقق حلی، شرائع الاسلام، کتاب الحج، ج۱، ص۱۹۹؛ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، کتاب الحج، شرائط وجوب حج، ج۴، ص۳۴۵.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ذیل آل عمران، آیهٔ ۹۷، ج۲، ص۷۹۹؛ طباطبایی، المیزان، ج۳، ص۳۵۵؛ طوسی، التبیان، ذیل آل عمران، آیهٔ ۹۷، ج۲، ص۵۳۶ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ کلینی، الکافی، کتاب الحج، ج۴، ص۲۶۶.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ حج، آیهٔ ۲۷؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ حج، ج۷، ص۱۲۷.
- ↑ مسلم، صحیح، کتاب الحج، ج۲، ص۹۷۵ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ کلینی، الکافی، کتاب الحج، ج۴، ص۲۶۶؛ محقق حلی، المعتبر، کتاب الحج، ج۲، ص۷۴۵ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ طوسی، الخلاف، کتاب الحج، ج۲، ص۲۴۵ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، کتاب الحج، بحث استطاعت، ج۱۷، ص۲۲۹؛ امام خمینی، تحریر الوسیله، کتاب الحج، ج۱، ص۳۵۰ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ بقره، آیهٔ ۱۹۷؛ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، کتاب الحج، ج۴، ص۳۴۵؛ نجفی، جواهر الکلام، کتاب الحج، ج۱۷، ص۲۴۹.
- ↑ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، کتاب الحج، شرائط وجوب حج، ج۴، ص۳۴۵؛ امام خمینی، تحریر الوسیله، کتاب الحج، ج۱، ص۳۵۰ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، کتاب الحج، ج۱۷، ص۲۹۰؛ محقق حلی، شرائع الاسلام، کتاب الحج، ج۱، ص۱۹۹.
- ↑ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، کتاب الحج، ج۴، ص۳۴۵؛ حر عاملی، وسائل الشیعه، ابواب وجوب الحج و شرائطه، ج۱۱، ص۳۳.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، کتاب الحج، بحث استطاعت، ج۱۷، ص۲۶۲؛ امام خمینی، تحریر الوسیله، کتاب الحج، ج۱، ص۳۵۰ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، کتاب الحج، ج۴، ص۳۴۵.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعه، ابواب النیابة فی الحج، ج۱۱، ص۱۶۳؛ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، کتاب الحج، ج۴، ص۳۴۵؛ نجفی، جواهر الکلام، کتاب الحج، ج۱۷، ص۲۸۱.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، کتاب الحج، ج۱۷، ص۲۲۴؛ طوسی، الخلاف، کتاب الحج، ج۲، ص۲۴۵ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ حر عاملی، وسائل الشیعه، ابواب وجوب الحج و شرائطه، ج۱۱، ص۲۵.
منابع
- قرآن کریم.
- امام خمینی، سید روح‌الله؛ تحریر الوسیله، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، بی‌تا؛ کتاب الحج.
- حر عاملی، محمد بن حسن؛ وسائل الشیعه، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۹ق؛ ج۱۱.
- طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۳ق؛ ج۳.
- طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم؛ العروة الوثقی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۹ق؛ کتاب الحج.
- طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۰۶ق.
- طوسی، محمد بن حسن؛ التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
- طوسی، محمد بن حسن؛ الخلاف، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۰۷ق؛ کتاب الحج.
- کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق؛ ج۴.
- محقق حلی، جعفر بن حسن؛ المعتبر فی شرح المختصر، قم: مؤسسة سید الشهداء العلمیة، ۱۳۶۴ش؛ کتاب الحج.
- محقق حلی، جعفر بن حسن؛ شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، قم: مؤسسة اسماعیلیان، ۱۴۰۹ق؛ کتاب الحج.
- مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، بیروت: دار الفکر، بی‌تا؛ کتاب الحج.
- نجفی، محمدحسن؛ جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ق؛ کتاب الحج.
| فقه | ||
| کلیات: | تاریخ فقه، ابواب فقه، احکام، اجتهاد، منابع اجتهاد در فقه شیعه، تقلید، اصول فقه، قواعد فقهی | |
| منابع: | عروة الوثقى، شرایع الاسلام، علل الشرائع، لمعه، جواهرالكلام، المكاسب المحرمه، مدارک الاحکام و ... | |
| ↓ رده ها ↓ | ||
| فقه: | فقیهان، منابع فقهی، اصطلاحات فقهی، آیات الاحکام، منابع اجتهاد در فقه شیعه، قواعد فقه | |
| اصول فقه: | اصول فقه، اصولیون، منابع اصول فقه، اصطلاحات اصول فقه | |
| احکام: | احکام، احکام عبادی، احکام اقتصادی، احکام خانواده، احکام روابط اجتماعی، احکام قضایی و جزایی، احکام اطعمه و اشربه، اصطلاحات احكام | |
