شیخ هاشم قزوینی: تفاوت بین نسخه‌ها
(ایجاد مقالهٔ تازه: شیخ هاشم قزوینی) |
(به‌روزرسانی مقاله با نسخهٔ نهایی و اصلاح ارجاع‌ها) |
||
| سطر ۶: | سطر ۶: | ||
|وفات = ۲۰ ربیع‌الثانی ۱۳۸۱ق / ۲۲ مهر ۱۳۳۹ش | |وفات = ۲۰ ربیع‌الثانی ۱۳۸۱ق / ۲۲ مهر ۱۳۳۹ش | ||
|مدفن = [[حرم امام رضا علیه السلام]]، رواق دارالضیافه، [[مشهد]] | |مدفن = [[حرم امام رضا علیه السلام]]، رواق دارالضیافه، [[مشهد]] | ||
| − | |اساتید = [[سید موسی زرآبادی قزوینی]]، ملا علی طارمی، آخوند ملا علی اکبر، کلباسی، فشارکی، [[سید حسین طباطبائی قمی]]، میرزا محمد آقازادهٔ خراسانی، [[میرزا مهدی اصفهانی]]، [[میرزا مهدی آشتیانی]] | + | |اساتید = [[سید موسی زرآبادی قزوینی]]، ملا علی طارمی، آخوند ملا علی اکبر، کلباسی، فشارکی، [[سید حسین طباطبائی قمی]]، میرزا محمد آقازادهٔ خراسانی، [[میرزا مهدی اصفهانی]]، [[میرزا مهدی آشتیانی]]، [[محمدحسین نائینی]]، آقاضیاء عراقی، [[سید ابوالحسن اصفهانی]] |
|شاگردان = [[سید علی حسینی خامنه ای|آیت‌الله خامنه‌ای]]، [[ابوالقاسم خزعلی]]، [[حسن‌علی مروارید]]، [[محمدتقی شریعتی]]، [[محمدرضا حکیمی]]، میرزا مهدی نوغانی، اسماعیل صالحی مازندرانی، کاظم مدیر شانه‌چی، عباس واعظ طبسی، میرزا جواد آقا تهرانی | |شاگردان = [[سید علی حسینی خامنه ای|آیت‌الله خامنه‌ای]]، [[ابوالقاسم خزعلی]]، [[حسن‌علی مروارید]]، [[محمدتقی شریعتی]]، [[محمدرضا حکیمی]]، میرزا مهدی نوغانی، اسماعیل صالحی مازندرانی، کاظم مدیر شانه‌چی، عباس واعظ طبسی، میرزا جواد آقا تهرانی | ||
|آثار = اثر تألیفی شناخته‌شده‌ای ندارد؛ کتاب‌هایش به کتابخانهٔ [[آستان قدس رضوی]] سپرده شد | |آثار = اثر تألیفی شناخته‌شده‌ای ندارد؛ کتاب‌هایش به کتابخانهٔ [[آستان قدس رضوی]] سپرده شد | ||
| سطر ۱۳: | سطر ۱۳: | ||
}} | }} | ||
| − | '''محمد هاشم قزوینی'''، مشهور به '''شیخ هاشم مدرس قزوینی''' (۱۲۷۰–۱۳۳۹ش)، فقیه و مدرس شیعهٔ ایرانی بود که نزدیک به چهل سال در [[حوزه | + | '''محمد هاشم قزوینی'''، مشهور به '''شیخ هاشم مدرس قزوینی''' (۱۲۷۰–۱۳۳۹ش)، فقیه و مدرس شیعهٔ ایرانی بود که نزدیک به چهل سال در [[حوزه علميه|حوزهٔ علمیهٔ]] [[مشهد]] درس گفت.<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، «زندگینامهٔ آیت‌الله حاج شیخ هاشم قزوینی»، مشکوة، ش۷۸.</ref> او مقدمات را در قزوین خواند و فلسفه را نزد [[سید موسی زرآبادی قزوینی]] آموخت، سپس در [[اصفهان]] و [[نجف]] تحصیل کرد و در مشهد از محضر [[سید حسین طباطبائی قمی]] و میرزا محمد آقازادهٔ خراسانی بهره برد و از آنان اجازهٔ [[اجتهاد]] گرفت.<ref>حکیمی، مکتب تفکیک، ص۲۳۰.</ref> او استاد [[سید علی حسینی خامنه ای|آیت‌الله خامنه‌ای]]، [[ابوالقاسم خزعلی]] و [[حسن‌علی مروارید]] بود و در واقعهٔ [[مسجد گوهرشاد]] دستگیر و تبعید شد.<ref>آستان قدس رضوی، «مشاهیر: شیخ هاشم قزوینی».</ref> در ۱۳۳۹ش درگذشت و در [[حرم امام رضا علیه السلام]] به خاک سپرده شد.<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref> |
==نام و لقب== | ==نام و لقب== | ||
| − | نام او | + | نام او در منابع «محمد هاشم» و «هاشم» آمده است؛ «مدرس قزوینی» و «حاج شیخ هاشم» نیز لقب‌های اوست.<ref>پایگاه حوزه‌نت، «محمد هاشم قزوینی»؛ حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref> نسبت «قزوینی» به زادگاه او بازمی‌گردد. پدرش مهدی نام داشت و خانواده‌اش در روستای قلعهٔ هاشم‌خان کشاورزی می‌کردند.<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref> |
==ولادت و خاندان== | ==ولادت و خاندان== | ||
| − | او در ۱۲۷۰ش (۲۰ خرداد) در قلعهٔ هاشم‌خان، از روستاهای پیرامون قزوین که امروز «شهرک مدرس» خوانده می‌شود، در خانواده‌ای کشاورز زاده شد.<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸؛ حکیمی، مکتب تفکیک، ص۲۳۰.</ref> | + | او در ۱۲۷۰ش (۲۰ خرداد) در قلعهٔ هاشم‌خان، از روستاهای پیرامون قزوین که امروز «شهرک مدرس» خوانده می‌شود، در خانواده‌ای کشاورز زاده شد.<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸؛ حکیمی، مکتب تفکیک، ص۲۳۰.</ref> تحصیل را از نوجوانی آغاز کرد.<ref>پایگاه حوزه‌نت، «محمد هاشم قزوینی».</ref> در ۱۳۳۹ش، در شصت‌ونه سالگی درگذشت.<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref> |
==تحصیل و استادان== | ==تحصیل و استادان== | ||
مقدمات و ادبیات را در قزوین خواند و سطوح فقه و اصول را نزد ملا علی طارمی و آخوند ملا علی اکبر، از فقیهان آن شهر، آموخت.<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref> در همان‌جا فلسفهٔ اشراق و مشاء را نزد [[سید موسی زرآبادی قزوینی]] فراگرفت و سپس شش سال در [[اصفهان]] نزد کلباسی و فشارکی تحصیل کرد.<ref>حکیمی، مکتب تفکیک، ص۲۳۰.</ref> | مقدمات و ادبیات را در قزوین خواند و سطوح فقه و اصول را نزد ملا علی طارمی و آخوند ملا علی اکبر، از فقیهان آن شهر، آموخت.<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref> در همان‌جا فلسفهٔ اشراق و مشاء را نزد [[سید موسی زرآبادی قزوینی]] فراگرفت و سپس شش سال در [[اصفهان]] نزد کلباسی و فشارکی تحصیل کرد.<ref>حکیمی، مکتب تفکیک، ص۲۳۰.</ref> | ||
| − | دربارهٔ سفر او به [[نجف]] گزارش‌ها یکسان نیست. شریف رازی در «گنجینه دانشمندان» نوشته است که او چند سال در نجف از محضر [[محمدحسین نائینی|میرزای نائینی]]، آقاضیاء عراقی و [[سید ابوالحسن اصفهانی]] بهره برد.<ref>شریف رازی، گنجینه دانشمندان، ج۷، ص۱۵۵ (به نقل از حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸).</ref> در برابر، زندگینامه‌ای که بر پایهٔ کتاب «مکتب تفکیک» نوشته شده، تنها از «بازگشت او از عراق» یاد می‌کند و مسیر تحصیلش را قزوین، اصفهان و مشهد می‌داند.<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref> | + | دربارهٔ سفر او به [[نجف]] گزارش‌ها یکسان نیست. شریف رازی در «گنجینه دانشمندان» نوشته است که او چند سال در نجف از محضر [[میرزا محمدحسین نائینی|میرزای نائینی]]، آقاضیاء عراقی و [[سید ابوالحسن اصفهانی]] بهره برد.<ref>شریف رازی، گنجینه دانشمندان، ج۷، ص۱۵۵ (به نقل از حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸).</ref> در برابر، زندگینامه‌ای که بر پایهٔ کتاب «مکتب تفکیک» نوشته شده، تنها از «بازگشت او از عراق» یاد می‌کند و مسیر تحصیلش را قزوین، اصفهان و مشهد می‌داند.<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref> |
| − | او در مشهد فقه را نزد [[سید حسین طباطبائی قمی]] و اصول را نزد میرزا محمد آقازادهٔ خراسانی، فرزند [[آخوند خراسانی]]، خواند و از همین دو استاد اجازهٔ اجتهاد گرفت. این اجازه با توقیع [[سید ابوالحسن اصفهانی]] تأیید شد.<ref>حکیمی، مکتب تفکیک، ص۲۳۰؛ حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref> پس از مهاجرت [[میرزا مهدی اصفهانی]] به مشهد در ۱۳۴۰ق، سال‌ها از محضر او اصول و معارف آموخت و تا پایان عمر استادش از او جدا نشد.<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref> در همین سال‌ها [[میرزا مهدی آشتیانی]] کتاب «مصباح الانس» را برای او و استادش تدریس کرد.<ref>همان.</ref> نامه‌ای از او به میرزا مهدی اصفهانی در ۱۳۶۲ق بر جای مانده که با عبارت «بِاَبِی اَنْتَ وَ اُمّی»؛ پدر و مادرم فدای تو | + | او در مشهد فقه را نزد [[سید حسین طباطبائی قمی]] و اصول را نزد میرزا محمد آقازادهٔ خراسانی، فرزند [[آخوند خراسانی]]، خواند و از همین دو استاد اجازهٔ اجتهاد گرفت. این اجازه با توقیع [[سید ابوالحسن اصفهانی]] تأیید شد.<ref>حکیمی، مکتب تفکیک، ص۲۳۰؛ حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref> پس از مهاجرت [[میرزا مهدی اصفهانی]] به مشهد در ۱۳۴۰ق، سال‌ها از محضر او اصول و معارف آموخت و تا پایان عمر استادش از او جدا نشد.<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref> در همین سال‌ها [[میرزا مهدی آشتیانی]] کتاب «مصباح الانس» را برای او و استادش تدریس کرد.<ref>همان.</ref> نامه‌ای از او به میرزا مهدی اصفهانی در ۱۳۶۲ق بر جای مانده که با این عبارت آغاز می‌شود: «بِاَبِی اَنْتَ وَ اُمّی»؛ پدر و مادرم فدای تو باد. او در این نامه آرزو می‌کند باقی عمرش در خدمت استاد بگذرد.<ref>حکیمی، مکتب تفکیک، ص۱۹۶ (به نقل از حاجی‌محمدی و نوروزی).</ref> |
==تدریس== | ==تدریس== | ||
| سطر ۳۵: | سطر ۳۵: | ||
==فعالیت سیاسی== | ==فعالیت سیاسی== | ||
| − | در سال ۱۳۱۴ش، عالمان مشهد در خانهٔ سید یونس اردبیلی گرد آمدند و تلگراف اعتراضی به رضاشاه دربارهٔ کشف حجاب و کلاه پهلوی فرستادند؛ شیخ هاشم از امضاکنندگان آن بود.<ref>پایگاه حوزه‌نت، «محمد هاشم قزوینی».</ref> پس از واقعهٔ مسجد گوهرشاد در | + | در سال ۱۳۱۴ش، عالمان مشهد در خانهٔ سید یونس اردبیلی گرد آمدند و تلگراف اعتراضی به رضاشاه دربارهٔ کشف حجاب و کلاه پهلوی فرستادند؛ شیخ هاشم از امضاکنندگان آن بود.<ref>پایگاه حوزه‌نت، «محمد هاشم قزوینی».</ref> پس از واقعهٔ مسجد گوهرشاد در ۱۳۱۴ش او را دستگیر کردند و دو ماه بازداشت و محاکمه کردند؛ سپس به قزوین تبعید شد و هفت سال اجازهٔ بازگشت به مشهد را نیافت.<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref> |
پس از شهریور ۱۳۲۰ و سقوط رضاشاه، با توصیهٔ [[میرزا مهدی اصفهانی]] و درخواست گروهی از فضلا به مشهد بازگشت و تدریس را از سر گرفت.<ref>پایگاه حوزه‌نت، «محمد هاشم قزوینی».</ref> به گزارش خامنه‌ای، او تنها روحانی‌ای بود که به شهادت نواب صفوی واکنش نشان داد و در مجلس درس گفت: «مملکت ما کارش به جایی رسیده که فرزند پیغمبر را به جرم گفتن حقایق می‌کشند».<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref> او در جریان نهضت ملی نفت و انتخابات دورهٔ هفدهم مجلس نیز با عالمان مشهد هم‌داستان بود.<ref>پایگاه حوزه‌نت، «محمد هاشم قزوینی».</ref> | پس از شهریور ۱۳۲۰ و سقوط رضاشاه، با توصیهٔ [[میرزا مهدی اصفهانی]] و درخواست گروهی از فضلا به مشهد بازگشت و تدریس را از سر گرفت.<ref>پایگاه حوزه‌نت، «محمد هاشم قزوینی».</ref> به گزارش خامنه‌ای، او تنها روحانی‌ای بود که به شهادت نواب صفوی واکنش نشان داد و در مجلس درس گفت: «مملکت ما کارش به جایی رسیده که فرزند پیغمبر را به جرم گفتن حقایق می‌کشند».<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref> او در جریان نهضت ملی نفت و انتخابات دورهٔ هفدهم مجلس نیز با عالمان مشهد هم‌داستان بود.<ref>پایگاه حوزه‌نت، «محمد هاشم قزوینی».</ref> | ||
==آثار== | ==آثار== | ||
| − | زندگینامه‌ها اثر تألیفی برای او ثبت نکرده‌اند و بیشتر همت او صرف تدریس و تربیت طلبه شد.<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref> کتاب‌های شخصی او پس از درگذشتش | + | زندگینامه‌ها اثر تألیفی برای او ثبت نکرده‌اند و بیشتر همت او صرف تدریس و تربیت طلبه شد.<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref> کتاب‌های شخصی او پس از درگذشتش وقف کتابخانهٔ حرم رضوی شد.<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref> امروز مجموعهٔ او در [[آستان قدس رضوی]] با نام «کتابخانهٔ آیت‌الله حاج شیخ هاشم قزوینی» نگهداری می‌شود.<ref>آستان قدس رضوی، «مشاهیر: شیخ هاشم قزوینی».</ref> |
==وفات و مدفن== | ==وفات و مدفن== | ||
| سطر ۴۸: | سطر ۴۸: | ||
محمدرضا حکیمی او را «نمونهٔ برجستهٔ یک عالم دینی و یک روحانی اسلامی واقعی» خوانده است؛ «مردی خردمند، وارسته، متواضع، هوشیار، متعهد، شجاع، روشن‌بین و بیزار از عوام‌فریبی».<ref>حکیمی، مکتب تفکیک، ص۳۴۸.</ref> خامنه‌ای نیز او را «عالمی بسیار سنگین، متین، خوش‌بیان، اهل معنا و زاهد و بی‌اعتنا به دنیا» و در همان حال «بسیار روشنفکر» توصیف کرده است.<ref>پایگاه حوزه‌نت، «محمد هاشم قزوینی».</ref> | محمدرضا حکیمی او را «نمونهٔ برجستهٔ یک عالم دینی و یک روحانی اسلامی واقعی» خوانده است؛ «مردی خردمند، وارسته، متواضع، هوشیار، متعهد، شجاع، روشن‌بین و بیزار از عوام‌فریبی».<ref>حکیمی، مکتب تفکیک، ص۳۴۸.</ref> خامنه‌ای نیز او را «عالمی بسیار سنگین، متین، خوش‌بیان، اهل معنا و زاهد و بی‌اعتنا به دنیا» و در همان حال «بسیار روشنفکر» توصیف کرده است.<ref>پایگاه حوزه‌نت، «محمد هاشم قزوینی».</ref> | ||
| − | به گزارش یکی از شاگردانش، او در دورانی که بیشتر مراجع اهل کتاب را نجس می‌دانستند، به طهارت اهل کتاب فتوا داد و بر آن بود که «متنجّس، منجّس نیست».<ref>پایگاه حوزه‌نت، «محمد هاشم قزوینی».</ref> به گفتهٔ خامنه‌ای، او در ماه رمضان در زادگاهش منبر می‌رفت و با همان دستمزد سال را می‌گذراند و از کسی وجوهات نمی‌گرفت.<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref> شاگردانش خوش‌بیانی، تسلط بر مبانی و سعهٔ صدر او را ستوده‌اند؛ چنان که مدیر شانه‌چی گفته است «در بیان درس، استاد بود بر مسائل و مبانی تسلط کامل داشت».<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref> شفیعی کدکنی نیز گفته است که او «علاوه بر فقه و اصول، عملاً به ما آموخت که از تنگ‌نظری‌های قرون وسطایی به در آییم و در دانش‌اندوزی مرزهای تعصب را بشکنیم».<ref>حکیمی، مکتب تفکیک، ص۲۳۲ | + | به گزارش یکی از شاگردانش، او در دورانی که بیشتر مراجع اهل کتاب را نجس می‌دانستند، به طهارت اهل کتاب فتوا داد و بر آن بود که «متنجّس، منجّس نیست».<ref>پایگاه حوزه‌نت، «محمد هاشم قزوینی».</ref> به گفتهٔ خامنه‌ای، او در ماه رمضان در زادگاهش منبر می‌رفت و با همان دستمزد سال را می‌گذراند و از کسی وجوهات نمی‌گرفت.<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref> شاگردانش خوش‌بیانی، تسلط بر مبانی و سعهٔ صدر او را ستوده‌اند؛ چنان که مدیر شانه‌چی گفته است «در بیان درس، استاد بود بر مسائل و مبانی تسلط کامل داشت».<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref> شفیعی کدکنی نیز گفته است که او «علاوه بر فقه و اصول، عملاً به ما آموخت که از تنگ‌نظری‌های قرون وسطایی به در آییم و در دانش‌اندوزی مرزهای تعصب را بشکنیم».<ref>حکیمی، مکتب تفکیک، ص۲۳۲.</ref> |
==پانویس== | ==پانویس== | ||
نسخهٔ کنونی تا ۱۰ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۶:۳۹
| نام کامل | محمد هاشم قزوینی |
| زادروز | ۱۲۷۰ش (۲۰ خرداد) |
| زادگاه | قلعهٔ هاشم‌خان، پیرامون قزوین |
| وفات | ۲۰ ربیع‌الثانی ۱۳۸۱ق / ۲۲ مهر ۱۳۳۹ش |
| مدفن | حرم امام رضا علیه السلام، رواق دارالضیافه، مشهد |
|
| |
| اساتید |
سید موسی زرآبادی قزوینی، ملا علی طارمی، آخوند ملا علی اکبر، کلباسی، فشارکی، سید حسین طباطبائی قمی، میرزا محمد آقازادهٔ خراسانی، میرزا مهدی اصفهانی، میرزا مهدی آشتیانی، محمدحسین نائینی، آقاضیاء عراقی، سید ابوالحسن اصفهانی |
| شاگردان |
آیت‌الله خامنه‌ای، ابوالقاسم خزعلی، حسن‌علی مروارید، محمدتقی شریعتی، محمدرضا حکیمی، میرزا مهدی نوغانی، اسماعیل صالحی مازندرانی، کاظم مدیر شانه‌چی، عباس واعظ طبسی، میرزا جواد آقا تهرانی |
| آثار |
اثر تألیفی شناخته‌شده‌ای ندارد؛ کتاب‌هایش به کتابخانهٔ آستان قدس رضوی سپرده شد |
| شناخته‌شده برای |
مدرس سطوح عالی و خارج اصول در حوزهٔ علمیهٔ مشهد و پرورش‌دهندهٔ گروهی از عالمان معاصر؛ از تبعیدیان واقعهٔ مسجد گوهرشاد |
محمد هاشم قزوینی، مشهور به شیخ هاشم مدرس قزوینی (۱۲۷۰–۱۳۳۹ش)، فقیه و مدرس شیعهٔ ایرانی بود که نزدیک به چهل سال در حوزهٔ علمیهٔ مشهد درس گفت.[۱] او مقدمات را در قزوین خواند و فلسفه را نزد سید موسی زرآبادی قزوینی آموخت، سپس در اصفهان و نجف تحصیل کرد و در مشهد از محضر سید حسین طباطبائی قمی و میرزا محمد آقازادهٔ خراسانی بهره برد و از آنان اجازهٔ اجتهاد گرفت.[۲] او استاد آیت‌الله خامنه‌ای، ابوالقاسم خزعلی و حسن‌علی مروارید بود و در واقعهٔ مسجد گوهرشاد دستگیر و تبعید شد.[۳] در ۱۳۳۹ش درگذشت و در حرم امام رضا علیه السلام به خاک سپرده شد.[۴]
محتویات
نام و لقب
نام او در منابع «محمد هاشم» و «هاشم» آمده است؛ «مدرس قزوینی» و «حاج شیخ هاشم» نیز لقب‌های اوست.[۵] نسبت «قزوینی» به زادگاه او بازمی‌گردد. پدرش مهدی نام داشت و خانواده‌اش در روستای قلعهٔ هاشم‌خان کشاورزی می‌کردند.[۶]
ولادت و خاندان
او در ۱۲۷۰ش (۲۰ خرداد) در قلعهٔ هاشم‌خان، از روستاهای پیرامون قزوین که امروز «شهرک مدرس» خوانده می‌شود، در خانواده‌ای کشاورز زاده شد.[۷] تحصیل را از نوجوانی آغاز کرد.[۸] در ۱۳۳۹ش، در شصت‌ونه سالگی درگذشت.[۹]
تحصیل و استادان
مقدمات و ادبیات را در قزوین خواند و سطوح فقه و اصول را نزد ملا علی طارمی و آخوند ملا علی اکبر، از فقیهان آن شهر، آموخت.[۱۰] در همان‌جا فلسفهٔ اشراق و مشاء را نزد سید موسی زرآبادی قزوینی فراگرفت و سپس شش سال در اصفهان نزد کلباسی و فشارکی تحصیل کرد.[۱۱]
دربارهٔ سفر او به نجف گزارش‌ها یکسان نیست. شریف رازی در «گنجینه دانشمندان» نوشته است که او چند سال در نجف از محضر میرزای نائینی، آقاضیاء عراقی و سید ابوالحسن اصفهانی بهره برد.[۱۲] در برابر، زندگینامه‌ای که بر پایهٔ کتاب «مکتب تفکیک» نوشته شده، تنها از «بازگشت او از عراق» یاد می‌کند و مسیر تحصیلش را قزوین، اصفهان و مشهد می‌داند.[۱۳]
او در مشهد فقه را نزد سید حسین طباطبائی قمی و اصول را نزد میرزا محمد آقازادهٔ خراسانی، فرزند آخوند خراسانی، خواند و از همین دو استاد اجازهٔ اجتهاد گرفت. این اجازه با توقیع سید ابوالحسن اصفهانی تأیید شد.[۱۴] پس از مهاجرت میرزا مهدی اصفهانی به مشهد در ۱۳۴۰ق، سال‌ها از محضر او اصول و معارف آموخت و تا پایان عمر استادش از او جدا نشد.[۱۵] در همین سال‌ها میرزا مهدی آشتیانی کتاب «مصباح الانس» را برای او و استادش تدریس کرد.[۱۶] نامه‌ای از او به میرزا مهدی اصفهانی در ۱۳۶۲ق بر جای مانده که با این عبارت آغاز می‌شود: «بِاَبِی اَنْتَ وَ اُمّی»؛ پدر و مادرم فدای تو باد. او در این نامه آرزو می‌کند باقی عمرش در خدمت استاد بگذرد.[۱۷]
تدریس
شیخ هاشم در مدرسهٔ فاضل‌خان و مدرسهٔ نواب مشهد، رسائل، مکاسب، کفایه و خارج اصول تدریس می‌کرد.[۱۸] به گفتهٔ آیت‌الله خامنه‌ای که خود از شاگردان او بود، «حلقات درس او از لحاظ کم و کیف بی‌نظیر» بود.[۱۹] خامنه‌ای همچنین گفته است: «ایشان مرد ملا و جامع و خوش‌بیان بودند؛ به طوری که من در نجف و در قم که اغلب درس‌های آنجا را رفتم، کسی به خوش‌بیانی ایشان ندیدم».[۲۰] مدیر شانه‌چی و چند تن از طلاب، پس از بازگشت او به مشهد، از وی خواستند درس سطوح عالی را از سر بگیرد و او پذیرفت؛ سپس به اصرار آنان درس خارج اصول را نیز آغاز کرد.[۲۱] او در حرم امام رضا (علیه‌السلام) نیز اقامهٔ جماعت می‌کرد.[۲۲]
شاگردان
به گفتهٔ واعظ‌زاده خراسانی، شاید بیش از هزار طلبه از درس او بهره بردند.[۲۳] از میان شاگردان او می‌توان از آیت‌الله خامنه‌ای، ابوالقاسم خزعلی، حسن‌علی مروارید، محمدتقی شریعتی، محمدرضا حکیمی، میرزا مهدی نوغانی، اسماعیل صالحی مازندرانی، کاظم مدیر شانه‌چی، عباس واعظ طبسی و میرزا جواد آقا تهرانی نام برد.[۲۴]
فعالیت سیاسی
در سال ۱۳۱۴ش، عالمان مشهد در خانهٔ سید یونس اردبیلی گرد آمدند و تلگراف اعتراضی به رضاشاه دربارهٔ کشف حجاب و کلاه پهلوی فرستادند؛ شیخ هاشم از امضاکنندگان آن بود.[۲۵] پس از واقعهٔ مسجد گوهرشاد در ۱۳۱۴ش او را دستگیر کردند و دو ماه بازداشت و محاکمه کردند؛ سپس به قزوین تبعید شد و هفت سال اجازهٔ بازگشت به مشهد را نیافت.[۲۶]
پس از شهریور ۱۳۲۰ و سقوط رضاشاه، با توصیهٔ میرزا مهدی اصفهانی و درخواست گروهی از فضلا به مشهد بازگشت و تدریس را از سر گرفت.[۲۷] به گزارش خامنه‌ای، او تنها روحانی‌ای بود که به شهادت نواب صفوی واکنش نشان داد و در مجلس درس گفت: «مملکت ما کارش به جایی رسیده که فرزند پیغمبر را به جرم گفتن حقایق می‌کشند».[۲۸] او در جریان نهضت ملی نفت و انتخابات دورهٔ هفدهم مجلس نیز با عالمان مشهد هم‌داستان بود.[۲۹]
آثار
زندگینامه‌ها اثر تألیفی برای او ثبت نکرده‌اند و بیشتر همت او صرف تدریس و تربیت طلبه شد.[۳۰] کتاب‌های شخصی او پس از درگذشتش وقف کتابخانهٔ حرم رضوی شد.[۳۱] امروز مجموعهٔ او در آستان قدس رضوی با نام «کتابخانهٔ آیت‌الله حاج شیخ هاشم قزوینی» نگهداری می‌شود.[۳۲]
وفات و مدفن
تاریخ درگذشت او را ۲۰ ربیع‌الثانی ۱۳۸۱ق و ۲۲ مهر ۱۳۳۹ش نوشته‌اند؛ برخی گزارش‌ها همین روز را ۲۳ یا ۲۴ مهر دانسته‌اند.[۳۳] پیکرش را در ابتدای ورودی حرم امام رضا علیه السلام از سوی صحن آزادی، در راهروی رواق دارالضیافه و نزدیک کفشداری شمارهٔ ۷ به خاک سپردند.[۳۴] او تا واپسین روزهای زندگی تدریس را رها نکرد.[۳۵] شفیعی کدکنی، از شاگردانش، در سوگ او قصیده‌ای سرود که با این بیت آغاز می‌شود: «امروز، بامداد هراسان بود / گیسوی آفتاب پریشان بود».[۳۶]
جایگاه و ارزیابی
محمدرضا حکیمی او را «نمونهٔ برجستهٔ یک عالم دینی و یک روحانی اسلامی واقعی» خوانده است؛ «مردی خردمند، وارسته، متواضع، هوشیار، متعهد، شجاع، روشن‌بین و بیزار از عوام‌فریبی».[۳۷] خامنه‌ای نیز او را «عالمی بسیار سنگین، متین، خوش‌بیان، اهل معنا و زاهد و بی‌اعتنا به دنیا» و در همان حال «بسیار روشنفکر» توصیف کرده است.[۳۸]
به گزارش یکی از شاگردانش، او در دورانی که بیشتر مراجع اهل کتاب را نجس می‌دانستند، به طهارت اهل کتاب فتوا داد و بر آن بود که «متنجّس، منجّس نیست».[۳۹] به گفتهٔ خامنه‌ای، او در ماه رمضان در زادگاهش منبر می‌رفت و با همان دستمزد سال را می‌گذراند و از کسی وجوهات نمی‌گرفت.[۴۰] شاگردانش خوش‌بیانی، تسلط بر مبانی و سعهٔ صدر او را ستوده‌اند؛ چنان که مدیر شانه‌چی گفته است «در بیان درس، استاد بود بر مسائل و مبانی تسلط کامل داشت».[۴۱] شفیعی کدکنی نیز گفته است که او «علاوه بر فقه و اصول، عملاً به ما آموخت که از تنگ‌نظری‌های قرون وسطایی به در آییم و در دانش‌اندوزی مرزهای تعصب را بشکنیم».[۴۲]
پانویس
- ↑ حاجی‌محمدی و نوروزی، «زندگینامهٔ آیت‌الله حاج شیخ هاشم قزوینی»، مشکوة، ش۷۸.
- ↑ حکیمی، مکتب تفکیک، ص۲۳۰.
- ↑ آستان قدس رضوی، «مشاهیر: شیخ هاشم قزوینی».
- ↑ حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.
- ↑ پایگاه حوزه‌نت، «محمد هاشم قزوینی»؛ حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.
- ↑ حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.
- ↑ حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸؛ حکیمی، مکتب تفکیک، ص۲۳۰.
- ↑ پایگاه حوزه‌نت، «محمد هاشم قزوینی».
- ↑ حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.
- ↑ حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.
- ↑ حکیمی، مکتب تفکیک، ص۲۳۰.
- ↑ شریف رازی، گنجینه دانشمندان، ج۷، ص۱۵۵ (به نقل از حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸).
- ↑ حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.
- ↑ حکیمی، مکتب تفکیک، ص۲۳۰؛ حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.
- ↑ حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.
- ↑ همان.
- ↑ حکیمی، مکتب تفکیک، ص۱۹۶ (به نقل از حاجی‌محمدی و نوروزی).
- ↑ آستان قدس رضوی، «مشاهیر: شیخ هاشم قزوینی».
- ↑ پایگاه حوزه‌نت، «محمد هاشم قزوینی».
- ↑ حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.
- ↑ حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.
- ↑ حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸ (نقل از تاریخ علمای خراسان، ص۱۵).
- ↑ حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.
- ↑ آستان قدس رضوی، «مشاهیر: شیخ هاشم قزوینی»؛ حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.
- ↑ پایگاه حوزه‌نت، «محمد هاشم قزوینی».
- ↑ حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.
- ↑ پایگاه حوزه‌نت، «محمد هاشم قزوینی».
- ↑ حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.
- ↑ پایگاه حوزه‌نت، «محمد هاشم قزوینی».
- ↑ حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.
- ↑ حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.
- ↑ آستان قدس رضوی، «مشاهیر: شیخ هاشم قزوینی».
- ↑ حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸؛ پایگاه حوزه‌نت، «محمد هاشم قزوینی».
- ↑ آستان قدس رضوی، «مشاهیر: شیخ هاشم قزوینی».
- ↑ حکیمی، مکتب تفکیک، ص۳۴۸.
- ↑ حکیمی، مکتب تفکیک، ص۲۳۳.
- ↑ حکیمی، مکتب تفکیک، ص۳۴۸.
- ↑ پایگاه حوزه‌نت، «محمد هاشم قزوینی».
- ↑ پایگاه حوزه‌نت، «محمد هاشم قزوینی».
- ↑ حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.
- ↑ حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.
- ↑ حکیمی، مکتب تفکیک، ص۲۳۲.
منابع
- آستان قدس رضوی؛ «مشاهیر: شیخ هاشم قزوینی»، پایگاه حرم مطهر رضوی، نشانی: haram.razavi.ir/content/3469، دسترسی: ۱۹ آبان ۱۴۰۵.
- پایگاه حوزه‌نت؛ «محمد هاشم قزوینی»، دانشنامهٔ علما و مفاخر (hawzah.net/fa/Mostabser/View/63550)، دسترسی: ۱۹ آبان ۱۴۰۵.
- حاجی‌محمدی، اکبر و فرشید نوروزی؛ «زندگینامهٔ آیت‌الله حاج شیخ هاشم قزوینی»، مجلهٔ مشکوة، شمارهٔ ۷۸.
- حکیمی، محمدرضا؛ مکتب تفکیک، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۷۳ش؛ ص۲۳۰-۲۳۳ و ۳۴۸-۳۵۰.
- شریف رازی، محمد؛ گنجینه دانشمندان؛ ج۷، ص۱۵۵ (به نقل از حاجی‌محمدی و نوروزی).
