سیاق

«سیاق» در اصطلاح، عبارت است از ساختار کلی که در مجموعه‌ای از کلمات، جملات و یا آیات سایه می‌افکند و بر معنای آن اثر می‌گذارد.

معنی سیاق

لغت «سیاق» از نظر ساختاری مصدر است، مانند سوق و مساق و به معنای راندن حیوان از پشت سر است؛ در مقابل «قیادت» كه کشیدن حیوان از جلو است. و سیاق الكلام روش یا اسلوب سخن یا نوشته است.

اما در اصطلاح، سیاق عبارت است از ساختار کلی که در مجموعه ای از کلمات، جملات و یا آیات سایه می‌افکند و بر معنای آن اثر می‌گذارد.

از منظر سید محمدباقر صدر، منظور از سیاق، هرگونه دلیل دیگری است که به الفاظ و عباراتی که می‌خواهیم آن را بفهمیم، پیوند خورده است، خواه از مقوله الفاظ باشد، مانند کلمات دیگری که با عبارت مورد نظر، یک سخن به هم پیوسته را تشکیل می‌دهند و خواه قرینه حالی باشند مانند اوضاع و احوالی که سخن در آن اوضاع و احوال مطرح شده است و در موضوع و مفاد لفظ مورد بحث، نوعی روشن گری دارد

به عنوان مثال عبارت "اذهب الی البحر" هنگامی که همراه با جمله "و استمع حدیثه باهتمام" گفته می‌شود، دارای ویژگی و خصوصیتی است که اگر به تنهایی بیان شود، فاقد آن است. به همین دلیل هرگاه جمله اول همراه با جمله دوم باشد، در واقع با همراه شدن قرینه پیوسته به کلام، عبارت به معنای مجازی بوده و به معنای آن است که به نزد مرد دانشمند برو. اما وقتی تنها استعمال گردد؛ معنای ظاهر و حقیقی آن است که به سوی دریا برو.

انواع سیاق

سیاق، خود انواع مختلفی دارد که مهمترین این انواع عبارتند از:

سیاق کلمات

گاهی پی هم آمدن کلمه‌ها در ضمن یک جمله، پدید آورنده سیاق است که به آن سیاق کلمات گفته می‌شود در زبان شناسی، به سیاق کلمات یا واژگان مجاور یک واژه، واژگان همنشین گفته می‌شود.

در این حالت واژه در طول کلام و در بافت زبانی خویش، به طور زنجیروار، با سایر واژگان در تماس بوده و در جملات مختلف، به دلیل همنشینی و مجاورت با سایر واژگان، معانی مختلفی را القا می‌کند.

قرینه بودن این نوع سیاق و تأثیر آن در تعیین و تحدید معنای واژه‌ها، از قویترین قراین سیاقی است، زیرا یک گوینده دانا در هیچ شرایطی از کلماتی که با آن جمله ای را می‌سازد، معانی نامتناسب را اراده نمی‌کند و از هر کلمه، معنایی را مدّنظر دارد که در ارتباط با معانی دیگر کلمات است.

مانند معنای کلمه «دین» در «مالِکِ یَوْمِ الدِّین» (سوره حمد/۴) که از سیاق کلمات آیه یا واژگان همنشین آن، روشن می‌شود که مقصود از این کلمه، جزا بوده؛ زیرا به یوم اضافه شده است. یا مفهوم «هدایت» در آیه «انَّهُمْ فِتْیَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَ زِدْناهُمْ هُدی» (سوره کهف/۱۳) به معنای ایمان است که در کشف این معنایابی گرچه شخصیت والای اصحاب کهف و موقعیت آن‌ها در میان افراد جامعه خویش دخیل است، اما بطور ویژه، این معنا بر اثر همنشینی با واژه "آمنوا" و "زِدْناهُمْ" در خود آیه، قابل استنباط است.

سیاق جملات

پشت سر هم آمدن جمله هائی که راجع به یک موضوع بیان می‌شود، سیاقی به وجود می‌آورد که به آن سیاق جمله‌ها گفته می‌شود. مقصود از قرینه بودن سیاق جمله‌ها، آن است که یک جمله از قرآن کریم، قرینه برای جمله ای دیگر در همان آیه قرار گیرد و در تعیین مقصود از جمله دیگر موثر واقع شود.

به عنوان نمونه، طبری در تفسیر عبارت «کانَتا رَتْقاً فَفَتَقْناهُما»، در آیه «أَوَلَمْ یَرَ الَّذِینَ کَفَرُواْ أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ کَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا وَ جَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ کلَّ شیْءٍ حیٍ أَفَلَا یُؤْمِنُون» (سوره انبیاء/۳۰) گفته که مقصود از این قسمت از آیه، آن است که در آسمان و زمین، گیاهی وجود نداشت. پس آسمان به باران و زمین به گیاهان باز و شکافته شد، به دلیل قسمت بعدی آیه که می‌فرماید: «وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ کُلَّ شَیْءٍ حَیٍّ».

سیاق آیات

منظور از سیاق آیه‌ها، چینش آیه‌های قرآن كریم در كنار یكدیگر است. این نوع سیاق به علت آیه محوری منحصر به قرآن است كه به صورت قرینه‌ای برای تفسیر آیه‌های پیش و بعد نقش مؤثری دارد.

منابع

• "نقش و کارکرد علم سیاق و دانش لغت در بازنگری آیات متشابه لفظی"، زهرا محققیان و اعظم پرچم، پژوهشهای زبانشناختی قرآن، دوره ۳، شماره ۱، فروردین ۱۳۹۳.
• سیاق و تفسیر آیات، محمد فاکر میبدی، قبسات، دوره ۱۳، شماره ۵۰، بهمن ۱۳۸۷.