شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید (کتاب): تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
 
(۷ نسخه‌ٔ میانی ویرایش شده توسط ۵ کاربر نشان داده نشده)
سطر ۱: سطر ۱:
−
كليدواژه ها: نهج البلاغه، شرح نهج البلاغه، ابن ابي الحديد، امام علی عليه السلام، معتزله.
+
{{خوب}}
−
 
+
{{مشخصات کتاب
−
شرح نهج البلاغه از ابن ابی الحدید معتزلی یکی از شروح معروف نهج البلاغه است. برخورداري مؤلف از ذوق ادبي و آگاهي گسترده او از وقايع تاريخي عصر صدور خطبه ها و سخنان [[امام علی]] عليه السلام از ويژگيهاي بارز اين شرح است. این شرح در بیست مجلد به چاپ رسیده است.
+
|عنوان= شرح نهج البلاغه (ابن ابی الحدید)
 +
|تصویر=[[پرونده:Nahjolbalagheh2.jpg|230px]]
 +
|نویسنده=ابن ابی الحدید
 +
|موضوع=شرح نهج البلاغه
 +
|زبان=عربی
 +
|تعداد جلد=۲۰
 +
|عنوان افزوده1=
 +
|افزوده1=
 +
|عنوان افزوده2=
 +
|افزوده2=
 +
|لینک=[http://lib.ahlolbait.com/parvan/resource/42777/ متن شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید]
 +
}}
 +
'''«شرح نهج‌البلاغه»''' تألیف [[ابن ابی الحدید|ابن ابی‌الحدید معتزلی]] (م، ۶۵۶ ق)، یکی از شروح معروف کتاب شریف «[[نهج البلاغة|نهج‌البلاغه]]» در بیست جلد است. برخورداری مؤلف از ذوق ادبی و آگاهی گسترده او از وقایع تاریخی عصر صدور سخنان [[امام علی]] علیه‌السلام، از ویژگی‌های بارز این شرح است. شرح ابن ابى‌الحدید، دائرةالمعارفى از علوم [[علم کلام|کلام]]، [[فقه]]، [[اخلاق]]، ادب، [[تاریخ]] و انساب عرب می‌باشد.
  
 
==مؤلف==
 
==مؤلف==
  
−
عزالدين ابوحامد عبدالحميد بن هبه الله بن محمد بن حسين مدائني، مشهور به ابن ابي الحديد دانشمند، شاعر، اديب، فقيه شافعي و اصولي معتزلي در روز اول [[ذی الحجه]] سال 586ه‍ در شهر مدائن در خانواده اي اهل علم و دانش ديده به جهان گشود. جوانيش را در زادگاهش با تحصيل علوم سپري نمود و در جواني به [[بغداد]] رفت و در‌ آن شهر در محضر علما و بزرگان مشهور بغداد كه بيشتر آنها شافعي مذهب بودند، به قرائت كتب و اندوختن دانش پرداخت.
+
عزالدین ابوحامد عبدالحمید مدائنی مشهور به [[ابن ابی الحدید]]، شاعر، ادیب، [[فقیه]] متکلم نامدار مسلمان، در سال ۵۸۶ هجری در شهر [[مداین|مدائن]] دیده به جهان گشود. در جوانی به [[بغداد]] رفت و به اندوختن دانش پرداخت و به آراء [[معتزله]] بغداد و [[بصره]] گرایش پیدا نمود. وی در اصول [[معتزله|معتزلی]] و در فروع [[شافعی]] بود و گفته شده است که مشربی میان [[اهل سنت|تسنن]] و [[تشیع]] برگزیده بود.
  
−
او در اين دوران به آراء معتزله بصره و بغداد گرايش پيدا نمود، تا جايي كه در مذهب معتزله از اهل نظر شد. در ادبيات نيز از محضر اساتيدي چون ابوالبقاء عکبري و ابوالخير مصدق بن شبيب واسطي استفاده كرد. وي به دليل نزديكي عقيدتي با ابن علقمي (656ق/1258م) وزير اديب و دانشمند مستعصم ـ آخرين خليفه عباسي ـ در شمار كاتبان ديوان دارالخلافه درآمد.<ref>البدايه والنهايه، اسماعيل بن كثير الدمشقي، بيروت: دارالاحياء التراث العربي، 1408، ج13، ص199ـ200.</ref>
+
ابن ابی الحدید به دلیل نزدیکی عقیدتی با [[ابن علقمی]] (م، ۶۵۶ ق) وزیر ادیب و دانشمند [[مستعصم]] ـ آخرین خلیفه [[حکومت بنی عباس|عباسی]] ـ در شمار کاتبان [[دیوان (تشکیلات اداری)|دیوان]] دارالخلافه درآمد.<ref>البدایه والنهایه، اسماعیل بن کثیر الدمشقی، بیروت: دارالاحیاء التراث العربی، ۱۴۰۸، ج۱۳، ص۱۹۹ـ۲۰۰.</ref> او در مدتی که در دربار عباسی خدمت می کرد، چند منصب گرفت. تا این که به سرپرستی کتابخانه های بغداد منصوب شد. 
  
−
او در مدتي كه در دربار عباسي خدمت مي كرد، چند منصب گرفت. تا اين كه به سرپرستي كتابخانه هاي بغداد منصوب شد. ابن ابي الحديد در شعر طبعي رسا داشت و در انواع مضامين شعر مي گفت. ولي مناجات و اشعار عرفاني او مشهورتر است. اطلاعات او درباره تاريخ صدر اسلام نيز گسترده بود. اين ويژگي او از شرح نهج البلاغه اش نيز به خوبي پيداست. وي در اصول معتزلي و در فروع شافعي بود و گفته شده است كه مشربي ميان تسنن و تشيع برگزيده بود. در مباحث عقيدتي خود در شرح نهج البلاغه به موافقت با جاحظ تصريح دارد. (شرح نهج البلاغه: ج1، ص185 و 186) به همين لحاظ او را معتزلي جاحظي نيز دانسته اند. ابن ابي الحديد آثار متعددي دارد كه برخي از آثار وي عبارت است از: شرح نهج البلاغه، الفلك الدائر علي المثل السائر، المستنصريات (اين كتاب مجموعه اي از اشعار است)، العبقري الحسان.
+
ابن ابی الحدید آثار متعددی دارد که برخی از آنها عبارتند از: '''شرح نهج البلاغه'''، الفلک الدائر علی المثل السائر، المستنصریات (مجموعه ای از اشعار)، العبقری الحسان، السبع العلویات، دیوان شعر.
  
−
وي سرانجام پس از آن كه به وساطت خواجه نصيرالدين طوسي از اسارت مغولان رهايي يافت بر اساس آنچه ذهبي نقل مي كند در پنجم [[جمادی الثانی]] سال 656 ه‍ـ.ق به ديار باقي شتافت.
+
ابن ابی الحدید سرانجام پس از آن که به وساطت [[خواجه نصیرالدین طوسی]] از اسارت مغولان رهایی یافت، بر اساس آنچه ذهبی نقل می کند، در پنجم [[جمادی الثانی]] سال ۶۵۶ ه‍ـ.ق به دیار باقی شتافت.
  
−
===مذهب ابن ابي الحديد===
+
==معرفی کتاب==
  
−
ابن ابي الحديد، از جمله دانشمنداني است كه هر يك از دو گروه [[شيعه]] و سني او را به گروه ديگر منتسب مي كنند و مايلند از زمره انديشمندان گروه مقابل به شمار آيد. به نظر مي رسد نفي و طرد وي از سوي اهل سنت نخست از‌ آن رو باشد كه [[امام علی]] عليه السلام را افضل بر ديگر خلفا دانسته و در فضيلت آن حضرت مطالب بسيار دارد و در مهمترين اثرش يعني شرح نهج البلاغه نيز عليرغم وجود شواهد بسيار بر معتزلي بودنش مطالبي را بيان مي كند كه بزرگان اهل سنت آن مطالب را برنمي تابند.
+
[[ابن علقمی]] دانشمند [[امامیه|امامی]] و وزیر [[مستعصم]] عباسی، [[ابن ابی الحدید]] را به نوشتن شرحی بر «[[نهج البلاغة|نهج البلاغه]]» تشویق کرد. ابن ابی الحدید هم این کتاب را به همراه مجموعه ای از اشعارش به نام «سبع العلویات» -که موضوع آن [[فتح خیبر]] و مدح [[پیامبر اسلام|پیامبر]] و [[امام علی علیه السلام|حضرت علی]] بود- به همراه [[مرثیه]] ای بر [[امام حسین]] علیه السلام، به ابن علقمی تقدیم نمود و از او صله زیادی دریافت کرد.  
  
−
دليل ديگري كه براي طرد او از سوي اهل سنت وجود دارد اين است كه اگر از اهل سنت باشد، شرحش بر نهج البلاغه در واقع مهر تأييدي است از جانب اهل سنت بر كتاب شريف نهج البلاغه و تصديق بر بسياري از دعاوي شيعيان بر عليه خلفاي راشدين. از اين رو ابن كثير او را شيعي غالي دانسته است و درباره او مي گويد: عبدالحميد بن هبه الله بن محمد بن محمد بن محمد بن حسين ابوحامد بن ابي الحديد عزالدين المدايني، الكاتب الشاعر المطبق الشيعي الغالي، له شرح نهج البلاغه في عشرين مجلد...<ref>البدايه والنهايه: ج13، ص232.</ref>
+
مرتبه والای «نهج البلاغه» از نظر ادبی باعث شده که ابن ابی الحدید پس از آشنایی با این کتاب شریف شیفته آن شود و در نتیجه نسبت به [[امیرالمؤمنین]] علیه السلام ارادت خاصی پیدا کند. این علاقه و ارادت او را بر آن داشت تا با وجود این که [[سنی]] مذهب بود، نسبت به شرح «نهج البلاغه» اهتمام ورزد و نتیجه اهتمام و تلاشش کتابی است که به «شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید» مشهور شده است.<ref>جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه، محمود مهدوی دامغانی، ترجمه شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، تهران: نشر نی، ۱۳۷۴، ج۱، مقدمه.</ref>
  
−
اما اين که [[شيعه]] او را نفي كرده و اهل سنت مي داند به چند دليل است: نخست آنكه تصريح عقايد او در آثارش به ويژه در شرح نهج البلاغه ترديدي بر معتزلي بودنش باقي نمي گذارد. او در آغاز كتابش اتفاق همه شيوخ معتزلي خود (متقدمان، متاخران، بصريان و بغداديان) را بر صحت شرعي بيعت با ابوبكر نقل مي كند و تصريح مي نمايد كه از رسول خدا نصي بر آن بيعت وارد نشده است. بلكه تنها انتخاب مردم كه هم به اجماع و هم به غير اجماع، راه تعيين پيشوا شمرده شده موجب صحت آن است.<ref>ابن ابي الحديد، ج1، ص7.</ref> اما ابن ابي الحديد به پيروي از مكتب معتزله بغداد، علي عليه السلام را افضل ازخلفاي سه گانه مي داند و تصريح مي كند كه آن حضرت هم در كثرت ثواب و هم در فضيلت و خصال حميده از ديگران افضل است.<ref>ابن ابي الحديد، ج1، ص9.</ref> ليكن به عقيده وي افضليت امام ضروري نيست ولذا در خطبه آغاز كتاب در همين معني گفته است: سپاس خداوندي را كه مفضول را بر افضل مقدم داشت.<ref>ابن ابي الحديد، ج1، ص3.</ref>
+
شهرت و معروفیت ابن ابی الحدید به سبب تألیف این کتاب مفصل ۲۰ جلدی است. کتابی که مشتمل بر مجموعه عظیمی از ادب، تاریخ و [[علم کلام|کلام]] و [[فرهنگ]] اسلامی است. بر اساس گفته خودش این شرح را در اول [[رجب]] ۶۴۴ ق. آغاز کرد و در آخر [[صفر]] ۶۴۹ ق. پایان رسانید. از نکات تعجب برانگیز تدوین این اثر -چنانکه خود او در‌ آخر کتابش می نویسد-،<ref>شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، ج۲۰، ص۳۴۹.</ref> تدوین آن در ۴ سال و ۸ ماه است که این مدت حدودا با مدت خلافت [[امام علی]] علیه السلام مطابقت دارد.  
  
−
او همچنين درباره شهادت حضرت زهرا سلام الله عليها دعاوي شيعيان را بدون توجه مدارك آن در كتب اهل سنت به شدت انكار كرده و آن را از ساخته هاي شيعيان مي داند.<ref>ابن ابي الحديد، ج2، ص60.</ref> و نيز در خصوص [[ايمان]] ابوطالب ضمن بيان اين كه هر دو قول مبني بر ايمان و كفر ابوطالب مستند بوده و براي آن مداركي وجود دارد، قايل به توقف شده و هيچيك از دو نظر را انتخاب نمي كند.<ref>ابن ابي الحديد، ج14، ص65ـ66.</ref>
+
یکی دیگر از نکاتی که درباره شرح او قابل توجه است این است که او شرح خود را در زمانی شروع کرد که قریب به پنجاه و هشت سال داشت.<ref>ترجمه شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید: ج۱، مقدمه ص۱۲.</ref> یعنی در زمانی که از کمال عقل و دانش و تجربه برخوردار شده و سرد و گرم روزگار را کشیده بود. بنابراین شرح او نیز به عنوان یکی از کاملترین آثار او به شمار خواهد رفت و از‌ آنجا که او [[تعصب]] زیادی را در شرح خود بر «نهج البلاغه» و استفاده از منابع بکار نبرده است، می توان اثر او را از اهمیت بالایی برخوردار دانست. اگرچه همین امر باعث شده است، اندیشمندان متعصب [[اهل سنت]] کار او را بی ارزش قلمداد کرده و سعی در به فراموشی سپردن آن داشته باشند.
  
−
دليل ديگر طرد او از سوي شيعه، آن است كه به همان دليل كه اهل سنت دانستن ابن ابي الحديد براي آن فرقه مشكل آفرين است براي شيعه سودمند است؛ زيرا اگر ابن ابي الحديد سني مذهب باشد كه البته هست شرحش منحصر به فرد شده و از اهميت بالايي برخوردار مي شود، چرا كه در آن صورت تأييد نهج البلاغه بدست مخالفان صورت گرفته و دليل محكمي بر اعتبار آن به شمار خواهد رفت.
+
یکی از دلایل طرد ابن ابی الحدید از سوی اهل سنت، این است که اگر او سنی باشد، شرحش بر «[[نهج البلاغه]]» در واقع مهر تأییدی است از جانب اهل سنت بر کتاب «نهج البلاغه» و تصدیق بر بسیاری از دعاوی شیعیان بر علیه [[خلفای راشدین]]. همچنین، به همان دلیل که سنی دانستن ابن ابی الحدید برای آن فرقه مشکل آفرین است، برای [[شیعه]] سودمند است؛ زیرا اگر ابن ابی الحدید، سنی مذهب باشد -که هست-، شرحش منحصر به فرد شده و از اهمیت بالایی برخوردار می شود، چرا که در آن صورت تأیید نهج البلاغه بدست مخالفان صورت گرفته و دلیل محکمی بر اعتبار آن به شمار خواهد رفت.
  
−
==نگارش شرح نهج البلاغه==
+
==محتوا و ویژگی‌های کتاب==
  
−
ابن علقمي يكي از اديبان روزگار ابن ابي الحديد بود. او وزير دانشمند و شيعه اي امامي آخرين خليفه دستگاه عباسيان ـ «مستعصم» عباسي ـ بود. از آنجا كه ابن ابي الحديد بيش از همه به ادبيات علاقه مند بود ابن علقمي نيز به او علاقه زيادي داشت و به او توجه زيادي مي كرد. از اين رو او را به نوشتن شرحي بر نهج البلاغه تشويق كرد. ابن ابي الحديد هم اين كتاب را به همراه مجموعه اي از اشعارش به نام سبع العلويات كه موضوع آن فتح خيبر و مدح پيامبر و علي بود به همراه مرثيهايي بر [[امام حسين]] عليه السلام به ابن علقمي تقديم نمود و از او صله زيادي دريافت كرد. مرتبه والاي نهج البلاغه از نظر ادبي باعث شده كه ابن ابي الحديد پس از آشنايي با نهج البلاغه شيفته آن شود و در نتيجه نسبت به اميرمومنان ارادت خاصي پيدا كند.
+
*۱. استفاده از منابع فراوان و مهم و در برخی موارد متروک در شرح ابن ابی‌الحدید؛ احمد ربیعی در کتاب خود «العذیق النضید»، مصادر شرح ابن ابی الحدید را ۲۲۲ کتاب دانسته است.
  
−
اين علاقه و ارادت او را بر آن داشت تا با وجود اين كه سني مذهب بود نسبت به شرح نهج البلاغه اهتمام ورزد و نتيجه اهتمام و تلاشش كتابي است كه به شرح نهج البلاغه ابن ابي الحديد مشهور شده است.<ref>جلوه تاريخ در شرح نهج البلاغه، محمود مهدوي دامغاني، ترجمه شرح نهج البلاغه ابن ابي الحديد، تهران: نشر ني، 1374، ج1، مقدمه.</ref> كتابي كه در اين نوشتار سعي خواهيم كرد تا مهمترين ويژگيهاي آن را به بحث و بررسي بگذاريم.
+
*۲. استفاده از منابع  تاریخی و کلامی گروه های مختلف [[شیعه]] و [[سنی]]؛ برای مثال او، هم از کتاب [[قاضی عبدالجبار معتزلی]] بهره ها برده، هم از کتاب «الشافی» [[سید مرتضی]].<ref>شرح نهج البلاغه: ج۲، ص۳۲۸.</ref> او همچنین از ذکر آراء [[شافعی]]، [[ابوحنیفه|ابوحنفیه]]، [[شیخ مفید]] و [[شیخ طوسی]] نیز فروگذار نکرده است.
  
−
ابن ابي الحديد اثر جاودانه خود را در 20 جزء به نام ابن علقمي وزير تأليف كرد. شهرت و معروفيت ابن ابي الحديد به سبب تأليف اين كتاب است. كتابي كه مشتمل بر مجموعه عظيمي از ادب، تاريخ و كلام و فرهنگ اسلامي است بر اساس گفته خودش اين شرح را در اول [[رجب]] 644 ق آغاز كرد و در آخر [[صفر]] 649 ق پايان رسانيد. از نکات تعجب برانگيز تدوين اين اثر چنانكه خود او در‌ آخر كتابش مي نويسد.<ref>شرح نهج البلاغه ابن ابي الحديد: ج20، ص349.</ref> تدوين آن در 4 سال و 8 ماه است. اين مدت با مدت خلافت [[امام علی]] عليه السلام مطابقت دارد. يكي ديگر از نكاتي كه درباره شرح او قابل توجه است اين است كه او شرح خود را در زماني شروع كرد كه قريب به پنجاه و هشت سال داشت.<ref>ترجمه شرح نهج البلاغه ابن ابي الحديد: ج1، مقدمه ص12.</ref> يعني در زماني كه از كمال عقل و دانش و تجربه برخوردار شده و سرد و گرم روزگار را كشيده بود. بنابراين شرح او نيز به عنوان يكي از كاملترين آثار او به شمار خواهد رفت و از‌ آنجا كه او تعصب زيادي را در شرح خود بر نهج البلاغه و استفاده از منابع بكار نبرده است، مي توان اثر او را از اهميت بالايي برخوردار دانست. اگر چه همين امر باعث شده است، انديشمندان متعصب اهل سنت كار او را بي ارزش قلمداد كرده و سعي در به فراموشي سپردن آن داشته باشند.
+
*۳. چند بُعدی بودن؛ این شرح را می توان دائرةالمعارفی از علوم ادبی، [[علم کلام|کلام]]، [[فقه]]، [[اخلاق]]، [[تاریخ]] صدر [[اسلام]]، انساب و فرهنگ عامه عرب دانست؛ زیرا او در هر فصلی وقایع تاریخی مربوط به آن را شرح داده و اشاره هایی نیز در علم [[توحید]] و [[عدل]] آورده است و در جایی که نیاز بوده از مثلها و نکات استفاده کرده است. همچنین مسائل [[فقه|فقهی]] «نهج البلاغه» را توضیح داده و بالاخره اشاره ها و رموزی که [[امام علی]] علیه السلام بیان فرموده است را نیز توضیحاتی داده است؛ اگرچه کتاب وی را از جنبه ادبی، تاریخی، اجتماعی و کلامی نسبت به دیگر موضوعات برتری دارد.  
  
−
==ويژگي هاي بارز شرح ابن ابی الحدید==
+
*۴. [[تعصب]] نداشتن؛ یکی از ویژگی های [[ابن ابی الحدید]] متعصب نبودن وی است. ابن ابی الحدید علیرغم اعتقاد به خلافت [[خلفای راشدین]]، در مورد [[امام علی]] علیه السلام تا اندازه بسیاری [[انصاف]] را رعایت کرده و [[حق]] را به جانب آن حضرت دانسته است. ابن ابی الحدید، امام علی علیه السلام را افضل بر دیگر [[خلفای نخستین|خلفا]] دانسته و در فضیلت آن حضرت مطالب بسیار دارد و در مهمترین اثرش یعنی شرح «[[نهج البلاغة|نهج البلاغه]]» نیز علیرغم وجود شواهد بسیار بر معتزلی بودنش، مطالبی را بیان می کند که بزرگان اهل سنت آن مطالب را برنمی تابند. همین امر باعث شده است تا اهل سنت به راحتی او را از خود طرد کنند و وی را منتسب به شیعه بدانند.
  
−
* 1.استفاده از منابع فراوان، مهم و در برخي موارد متروك؛ احمد ربيعي در كتاب خود العذيق النضيد به مصادر ابن ابي الحديد مصادر شرح ابن ابي الحديد را 222 كتاب دانسته است.
+
*۵. ذکر حوادث معاصر مؤلف؛ یکی دیگر از برجستگی های شرح ابن ابی الحدید، وجود گزارش های تاریخی مبسوط از ابتدای خروج مغولان و فتح [[ماوراءالنهر]] و [[خراسان]] و [[عراق]] و دیگر نواحی و هجوم آنان به [[بغداد]] در آن است. بنابراین کتاب او را می توان به عنوان یکی از منابع مهم تاریخ در این موضوع به شمار آورد.
  
−
* 2. استفاده از منابع گروه هاي مختلف شيعي و سني؛ از ديگر ويژگي هاي اين كتاب استفاده مؤلف از منابع تاريخي و كلامي گروه هاي مختلف شيعي و سني است براي مثال او، هم از كتاب قاضي عبدالجبار معتزلي بهره ها برده، هم از كتاب الشافي سيد مرتضي علم الهدی.<ref>شرح نهج البلاغه: ج2، ص328.</ref> او همچنين از ذكر آراء شافعي، ابوحنفيه، [[شيخ مفيد]] و [[شيخ طوسی]] نيز فروگذار نكرده.
+
*۶. ذکر وقایع صدر [[اسلام]] متناسب با کلام [[امام علی]] علیه السلام؛ ابن ابی الحدید سعی کرده است تا با بیان وقایع اتفاق افتاده، معنا و مفهوم سخن امام را بهتر برای خواننده روشن سازد. یکی از علل طولانی شدن شرح «نهج البلاغه» پرداختن به وقایع تاریخی مرتبط با خطبه های امام بوده است و شاید بتوان کتاب او را در زمره منابع تاریخ عصر حضرت علی علیه السلام قلمداد کرد.
  
−
* 3. چند بعدي بودن؛ اين شرح را مي توان دائره المعارفي از علوم ادبي، كلام، فقه، اخلاق، تاريخ صدر اسلام، انساب و فرهنگ عامه عرب دانست؛ زيرا او در هر فصلي كارها و وقايع تاريخي مربوط به آن را شرح داده و اشاره هايي نيز در علم توحيد و عدل آورده است و در جايي كه نياز بوده از مثلها و نكات استفاده كرده است. همچنين مسائل فقهي نهج البلاغه را توضيح داده و بالاخره اشاره ها و رموزي كه [[امام علی]] عليه السلام بيان فرموده است را نيز توضيحاتي داده است، اگر چه كتاب وي را از جنبه ادبي، تاريخي، اجتماعي و كلامي نسبت به ديگر موضوعات برتري دارد.
+
*۷. توجه ویژه به فصاحت و [[بلاغت]] سخنان امام علیه السلام؛ با توجه به علاقه ابن ابی الحدید به [[ادبیات عرب]]، از مهمترین ویژگی های شرح «نهج البلاغه» وی توجه به جنبه های ادبی نهج البلاغه است. ابن ابی الحدید شیفتگی اش را به فصاحت و بلاغت بیانات و نگاشته های علی علیه السلام در جای جای شرحش ابراز می کند. یکی از معروفترین اعترافهای او وقتی است که نامه امام به [[ابن عباس|عبدالله بن عباس]] را شرح می کند؛ او در آنجا می نویسد: «انظر! الی الفصاحة کیف تعطی هذا الرجل قیادها و تملکه زمامها...<ref>شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید: ج۱۶، ص۱۴۵-۱۴۶.</ref> فصاحت را ببین که چگونه افسار خود را بدست این مرد داده و مهار خود را به او سپرده است. نظم عجیب الفاظ را تماشا کن. یکی پس از دیگری می آیند و در اختیار او قرار می گیرند. مانند چشمه ای که خود به خود و بدون زحمت از زمین می جوشد. سبحان الله! جوانی از عرب در شهری مانند [[مکه]] بزرگ می شود، با هیچ حکیمی برخورد نکرده است. اما سخنانش در حکمت نظری بالا دست سخنان افلاطون و ارسطو قرار گرفته است. در میان شجاعان و دلاوران تربیت نشده است؛ زیرا مردم [[مکه]] تاجر پیشه بودند و اهل جنگ نبودند. اما شجاعترین بشری از کار درآمد که روی زمین راه رفته است. از [[خلیل بن احمد فراهیدی|خلیل بن احمد]] پرسیدند: علی علیه السلام شجاعتر است یا عنبسه و بسطام؟ گفت: عنبسه و بسطام را با افراد بشر باید مقایسه کرد؛ علی مافوق افراد بشر است. این مرد فصیح تر از سحبان بن وائل و قیس بن ساعده از کار درآمد و حال آن که قریش که قبیله او بودند، افصح عرب نبودند...».
  
−
* 4. تعصب نداشتن؛ يكي از ويژگي هاي ابن ابي الحديد متعصب نبودن وي است. ابن ابي الحديد عليرغم اعتقاد به خلافت خلفاي راشدين، در مورد علي عليه السلام تا اندازه بسياري انصاف را رعايت كرده و حق را به جانب آن حضرت دانسته است. همين امر باعث شده است تا اهل سنت به راحتي او را از خود طرد كنند و وي را منتسب به شيعه بدانند. ابن ابي الحديد در شرح خود از هر گونه تعصب بي جا دوري گزيده و سعي كرده است تا آراء گوناگون را عرضه كند. به همين سبب از اين نظر در بين ديگر شروح نهج البلاغه از برجستگي ويژه اي برخوردار است.
+
*۸. برخورداری از شواهد شعری فراوان؛ مؤلف در شرح خود حدود هشت هزار [[بیت (شعر)|بیت]] شعر در موضوعات مختلف [[صرف|صرفی]] و [[علم نحو|نحوی]] و [[علم لغت|لغوی]] و تاریخی و بیان [[عقاید]] و رسوم عامه اخلاق عرب مورد استفاده قرار داده و به آن استشهاد کرده است.
  
−
* 5. ذكر حوادث معاصر مؤلف؛ يكي ديگر از برجستگي هاي شرح ابن ابي الحديد وجود گزارش هاي تاريخي مبسوط از ابتداي خروج مغولان و فتح ماوراءالنهر و خراسان و عراق و ديگر نواحي و هجوم آنان به بغداد در آن است بنابراين كتاب او را مي توان به عنوان يكي از منابع مهم تاريخ در اين موضوع به شمار آورد.
+
*۹. ابن ابى‌الحديد، هر خطبه را به چند فصل تقسيم كرده و در هر فصل بحث را بدين ترتيب پى‌گيرى كرده است: بحث [[صرف]] و [[نحو]] و معانى كلمات؛ اَشباه و نمونه‌هاى آن كلام در [[شعر]] و نثر عرب؛ وقايع و اتفاقات مربوط به آن مطلب؛ بحث‌هاى توحيد و عدل و...؛ نكات ظريف و مثَل‌ها. در پايان نيز، حكمت‌ها و مواعظ و آداب مناسب با كلام [[امیرالمؤمنین]](ع) را بيان كرده است.
  
−
* 6. ذكر وقايع صدر اسلام متناسب با كلام [[امام علی]] عليه السلام؛ ابن ابی الحدید سعي كرده است تا با بيان وقايع اتفاق افتاده معنا و مفهوم سخن امام را بهتر براي خواننده روشن سازد. به تحقيق، يكي از علل طولاني شدن شرح نهج البلاغه پرداختن به وقايع تاريخي مرتبط با خطبه هاي امام بوده است و شايد بتوان كتاب او را در زمره منابع تاريخ عصر علي بن ابي طالب قلمداد كرد.
+
==ترجمه و  شرح كتاب==
 +
كتاب «شرح نهج‌البلاغة ابن ابى‌الحديد»، بيشترين توجه را به خود معطوف نموده است و به همين جهت، چندين ترجمه و شرح و [[حاشیه]] و تلخيص براى آن تأليف شده، از جمله:
  
−
* 7. توجه ويژه به فصاحت و بلاغت سخنان امام عليه السلام؛ با توجه به علاقه ابن ابي الحديد به ادبيات عرب از مهمترين ويژگي هاي شرح نهج البلاغه وي توجه به جنبه هاي ادبي نهج البلاغه است. شرح او از نظر ادبي شرحي بسيار منحصر به فرد است. ابن ابي الحديد شيفتگي اش را به فصاحت و بلاغت بيانات و نگاشته هاي علي عليه السلام در جاي جاي شرحش ابراز مي كند. يكي از معروفترين اعترافهاي او وقتي است كه نامه امام به عبدالله بن عباس را شرح مي كند؛ نامه اي كه امام پس از تصرف [[مصر]] بدست سپاهيان معاويه به ابن عباس نوشته است.
+
*ترجمه شمس‌الدين محمد بن مراد خطیب، در قرن ۱۱ هجرى كه هفت جلد از كتاب را ترجمه كرده است.
 +
*حواشى [[سید نعمت الله جزائری]] (م ۱۱۱۲ ق) بر كتاب «[[نهج‌البلاغه]]» و كتاب «شرح ابن ابى‌الحديد».
 +
*ترجمه‌اى با نام «مظهر البينات و مظهر الدلالات» در چهار جلد، از نصرالله بن فتح‌الله دزفولى (قرن سيزدهم هجری).
 +
*[[جلوه تاریخ در شرح نهج‌البلاغه ابن ابی‌الحدید (کتاب)|جلوه تاریخ در شرح نهج‌البلاغه]]، محمود مهدوی دامغانی، ترجمه فارسى بخشهای تاریخى «شرح نهج‌البلاغه ابن ابى‌الحدید» است.
  
−
او در آنجا مي نويسد: انظر! الي الفصاحه كيف تعطي هذا الرجل قيادها وتملكه زمامها...<ref>شرح نهج البلاغه ابن ابي الحديد: ج16، ص145 و 146.</ref>
+
همچنین از آنجا که «شرح نهج‌البلاغه ابن ابى‌الحديد» در ۲۰ جلد تهيه شده، عده‌اى در صدد خلاصه كردن آن برآمده‌اند، از جمله:
−
 
 
−
فصاحت را ببين كه چگونه افسار خود را بدست اين مرد داده و مهار خود را به او سپرده است. نظم عجيب الفاظ را تماشا كن. يكي پس از ديگري مي آيند و در اختيار او قرار مي گيرند. مانند چشمه اي كه خود به خود و بدون زحمت از زمين مي جوشد. سبحان الله! جواني از عرب در شهري مانند [[مكه]] بزرگ مي شود، با هيچ حكيمي برخورد نكرده است. اما سخنانش در حكمت نظري بالا دست سخنان [[افلاطون]] و [[ارسطو]] قرار گرفته است. در ميان شجاعان و دلاوران تربيت نشده است؛ زيرا مردم [[مكه]] تاجر پيشه بودند و اهل جنگ نبودند.
 
−
 
 
−
اما شجاعترين بشري از كار درآمد كه روي زمين راه رفته است. از خليل بن احمد پرسيدند: علي عليه السلام شجاعتر است يا عنبسه و بسطام؟ گفت: عنبسه و بسطام را با افراد بشر بايد مقايسه كرد؛ علي مافوق افراد بشر است. اين مرد فصيح تر از سحبان بن وائل و قيس بن ساعده از كار درآمد و حال آن كه قريش كه قبيله او بودند، افصح عرب نبودند. افصح عرب (جرهم) است هر چند زيركي زيادي ندارند.
 
−
 
 
−
* 8. برخورداری از شواهد شعری فراوان؛ مؤلف در شرح خود حدود هشت هزار بيت شعر در موضوعات مختلف صرفي و نحوي و لغوي و تاريخي و بيان عقايد و رسوم عامه اخلاق عرب مورد استفاده قرار داده و به آن استشهاد كرده است.
 
−
 
 
−
* 9. ترجمه لغات مشكل؛ روش ابن ابي الحديد در شرح عبارات نهج البلاغه اين است كه در صورت وجود كلمات دشوار در خطبه يا سخن و نامه امام ابتدا معنا و مفهوم آن واژه ها را توضيح مي دهد و سپس به شرح مي پردازد.
 
−
 
 
−
==کمیت شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید==
 
−
 
 
−
شرح ابن ابى الحديد بر نهج البلاغه كه از لحاظ كيفيت، دائرة المعارفى از علوم - ادب، كلام، فقه، اخلاق، تاريخ صدر اسلام، انساب و فرهنگ عامه عرب است، از لحاظ كميت هم از كتاب‌هاى بسيار بزرگ است. چاپ جديد اين كتاب كه به اهتمام استاد محمد ابوالفضل ابراهيم بر طبق تقسيم بندى خود ابن ابى الحديد در بيست جلد، چاپ شده است شش هزار و چهارصد و شصت صفحه است.
 
  
 +
*سلطان محمود بن غلامعلى طبسى، از شاگردان [[علامه مجلسى]].
 +
*«التقاط الدُرر النخب»، اثر شيخ محمد بن قنبرعلى كاظمى‌ (م ۱۳۱۴ ق).
 +
*«العقد النضيد»، اثر فخرالدين عبدالله بن مؤيد بالله.
 +
*«منتخب شرح نهج‌البلاغة»، اثر محى‌الدين خياط.
 
==پانویس==
 
==پانویس==
 
{{پانویس}}
 
{{پانویس}}
−
 
 
==منابع==
 
==منابع==
−
* محمدتقي سبحاني نيا، شرح نهج البلاغه ابن ابي الحديد، دوفصلنامه حديث انديشه، شماره 6 در دسترس در [http://www.rasekhoon.net/Article/Show-61683.aspx راسخون]، بازیابی: 5 دی 1392.
+
*"شرح نهج‌البلاغه ابن ابی‌الحدید"، محمدتقی سبحانی‌نیا، دوفصلنامه حدیث اندیشه، شماره ۶.
−
* جلوه تاريخ در شرح نهج البلاغه، محمود مهدوي دامغاني، ترجمه شرح نهج البلاغه ابن ابي الحديد، مقدمه مترجم.
+
*[[نرم افزار دانشنامه علوی]]، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
−
 
+
*[[جلوه تاریخ در شرح نهج‌البلاغه ابن ابی‌الحدید (کتاب)|جلوه تاریخ در شرح نهج‌البلاغه]]، محمود مهدوی دامغانی، ترجمه شرح نهج‌البلاغه ابن ابی‌الحدید، مقدمه مترجم.
−
[[رده:شروح نهج البلاغه]]
+
[[رده:نهج البلاغه]][[رده:شروح نهج البلاغه]]
 +
[[رده:کتابهای با موضوع نهج البلاغه]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۰ مارس ۲۰۲۶، ساعت ۱۲:۲۶

Confirm3.jpg

Nahjolbalagheh2.jpg
نویسنده ابن ابی الحدید
موضوع شرح نهج البلاغه
زبان عربی
تعداد جلد ۲۰

متن شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید

«شرح نهج‌البلاغه» تألیف ابن ابی‌الحدید معتزلی (م، ۶۵۶ ق)، یکی از شروح معروف کتاب شریف «نهج‌البلاغه» در بیست جلد است. برخورداری مؤلف از ذوق ادبی و آگاهی گسترده او از وقایع تاریخی عصر صدور سخنان امام علی علیه‌السلام، از ویژگی‌های بارز این شرح است. شرح ابن ابى‌الحدید، دائرةالمعارفى از علوم کلام، فقه، اخلاق، ادب، تاریخ و انساب عرب می‌باشد.

مؤلف

عزالدین ابوحامد عبدالحمید مدائنی مشهور به ابن ابی الحدید، شاعر، ادیب، فقیه متکلم نامدار مسلمان، در سال ۵۸۶ هجری در شهر مدائن دیده به جهان گشود. در جوانی به بغداد رفت و به اندوختن دانش پرداخت و به آراء معتزله بغداد و بصره گرایش پیدا نمود. وی در اصول معتزلی و در فروع شافعی بود و گفته شده است که مشربی میان تسنن و تشیع برگزیده بود.

ابن ابی الحدید به دلیل نزدیکی عقیدتی با ابن علقمی (م، ۶۵۶ ق) وزیر ادیب و دانشمند مستعصم ـ آخرین خلیفه عباسی ـ در شمار کاتبان دیوان دارالخلافه درآمد.[۱] او در مدتی که در دربار عباسی خدمت می کرد، چند منصب گرفت. تا این که به سرپرستی کتابخانه های بغداد منصوب شد.

ابن ابی الحدید آثار متعددی دارد که برخی از آنها عبارتند از: شرح نهج البلاغه، الفلک الدائر علی المثل السائر، المستنصریات (مجموعه ای از اشعار)، العبقری الحسان، السبع العلویات، دیوان شعر.

ابن ابی الحدید سرانجام پس از آن که به وساطت خواجه نصیرالدین طوسی از اسارت مغولان رهایی یافت، بر اساس آنچه ذهبی نقل می کند، در پنجم جمادی الثانی سال ۶۵۶ ه‍ـ.ق به دیار باقی شتافت.

معرفی کتاب

ابن علقمی دانشمند امامی و وزیر مستعصم عباسی، ابن ابی الحدید را به نوشتن شرحی بر «نهج البلاغه» تشویق کرد. ابن ابی الحدید هم این کتاب را به همراه مجموعه ای از اشعارش به نام «سبع العلویات» -که موضوع آن فتح خیبر و مدح پیامبر و حضرت علی بود- به همراه مرثیه ای بر امام حسین علیه السلام، به ابن علقمی تقدیم نمود و از او صله زیادی دریافت کرد.

مرتبه والای «نهج البلاغه» از نظر ادبی باعث شده که ابن ابی الحدید پس از آشنایی با این کتاب شریف شیفته آن شود و در نتیجه نسبت به امیرالمؤمنین علیه السلام ارادت خاصی پیدا کند. این علاقه و ارادت او را بر آن داشت تا با وجود این که سنی مذهب بود، نسبت به شرح «نهج البلاغه» اهتمام ورزد و نتیجه اهتمام و تلاشش کتابی است که به «شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید» مشهور شده است.[۲]

شهرت و معروفیت ابن ابی الحدید به سبب تألیف این کتاب مفصل ۲۰ جلدی است. کتابی که مشتمل بر مجموعه عظیمی از ادب، تاریخ و کلام و فرهنگ اسلامی است. بر اساس گفته خودش این شرح را در اول رجب ۶۴۴ ق. آغاز کرد و در آخر صفر ۶۴۹ ق. پایان رسانید. از نکات تعجب برانگیز تدوین این اثر -چنانکه خود او در‌ آخر کتابش می نویسد-،[۳] تدوین آن در ۴ سال و ۸ ماه است که این مدت حدودا با مدت خلافت امام علی علیه السلام مطابقت دارد.

یکی دیگر از نکاتی که درباره شرح او قابل توجه است این است که او شرح خود را در زمانی شروع کرد که قریب به پنجاه و هشت سال داشت.[۴] یعنی در زمانی که از کمال عقل و دانش و تجربه برخوردار شده و سرد و گرم روزگار را کشیده بود. بنابراین شرح او نیز به عنوان یکی از کاملترین آثار او به شمار خواهد رفت و از‌ آنجا که او تعصب زیادی را در شرح خود بر «نهج البلاغه» و استفاده از منابع بکار نبرده است، می توان اثر او را از اهمیت بالایی برخوردار دانست. اگرچه همین امر باعث شده است، اندیشمندان متعصب اهل سنت کار او را بی ارزش قلمداد کرده و سعی در به فراموشی سپردن آن داشته باشند.

یکی از دلایل طرد ابن ابی الحدید از سوی اهل سنت، این است که اگر او سنی باشد، شرحش بر «نهج البلاغه» در واقع مهر تأییدی است از جانب اهل سنت بر کتاب «نهج البلاغه» و تصدیق بر بسیاری از دعاوی شیعیان بر علیه خلفای راشدین. همچنین، به همان دلیل که سنی دانستن ابن ابی الحدید برای آن فرقه مشکل آفرین است، برای شیعه سودمند است؛ زیرا اگر ابن ابی الحدید، سنی مذهب باشد -که هست-، شرحش منحصر به فرد شده و از اهمیت بالایی برخوردار می شود، چرا که در آن صورت تأیید نهج البلاغه بدست مخالفان صورت گرفته و دلیل محکمی بر اعتبار آن به شمار خواهد رفت.

محتوا و ویژگی‌های کتاب

  • ۱. استفاده از منابع فراوان و مهم و در برخی موارد متروک در شرح ابن ابی‌الحدید؛ احمد ربیعی در کتاب خود «العذیق النضید»، مصادر شرح ابن ابی الحدید را ۲۲۲ کتاب دانسته است.
  • ۳. چند بُعدی بودن؛ این شرح را می توان دائرةالمعارفی از علوم ادبی، کلام، فقه، اخلاق، تاریخ صدر اسلام، انساب و فرهنگ عامه عرب دانست؛ زیرا او در هر فصلی وقایع تاریخی مربوط به آن را شرح داده و اشاره هایی نیز در علم توحید و عدل آورده است و در جایی که نیاز بوده از مثلها و نکات استفاده کرده است. همچنین مسائل فقهی «نهج البلاغه» را توضیح داده و بالاخره اشاره ها و رموزی که امام علی علیه السلام بیان فرموده است را نیز توضیحاتی داده است؛ اگرچه کتاب وی را از جنبه ادبی، تاریخی، اجتماعی و کلامی نسبت به دیگر موضوعات برتری دارد.
  • ۴. تعصب نداشتن؛ یکی از ویژگی های ابن ابی الحدید متعصب نبودن وی است. ابن ابی الحدید علیرغم اعتقاد به خلافت خلفای راشدین، در مورد امام علی علیه السلام تا اندازه بسیاری انصاف را رعایت کرده و حق را به جانب آن حضرت دانسته است. ابن ابی الحدید، امام علی علیه السلام را افضل بر دیگر خلفا دانسته و در فضیلت آن حضرت مطالب بسیار دارد و در مهمترین اثرش یعنی شرح «نهج البلاغه» نیز علیرغم وجود شواهد بسیار بر معتزلی بودنش، مطالبی را بیان می کند که بزرگان اهل سنت آن مطالب را برنمی تابند. همین امر باعث شده است تا اهل سنت به راحتی او را از خود طرد کنند و وی را منتسب به شیعه بدانند.
  • ۵. ذکر حوادث معاصر مؤلف؛ یکی دیگر از برجستگی های شرح ابن ابی الحدید، وجود گزارش های تاریخی مبسوط از ابتدای خروج مغولان و فتح ماوراءالنهر و خراسان و عراق و دیگر نواحی و هجوم آنان به بغداد در آن است. بنابراین کتاب او را می توان به عنوان یکی از منابع مهم تاریخ در این موضوع به شمار آورد.
  • ۶. ذکر وقایع صدر اسلام متناسب با کلام امام علی علیه السلام؛ ابن ابی الحدید سعی کرده است تا با بیان وقایع اتفاق افتاده، معنا و مفهوم سخن امام را بهتر برای خواننده روشن سازد. یکی از علل طولانی شدن شرح «نهج البلاغه» پرداختن به وقایع تاریخی مرتبط با خطبه های امام بوده است و شاید بتوان کتاب او را در زمره منابع تاریخ عصر حضرت علی علیه السلام قلمداد کرد.
  • ۷. توجه ویژه به فصاحت و بلاغت سخنان امام علیه السلام؛ با توجه به علاقه ابن ابی الحدید به ادبیات عرب، از مهمترین ویژگی های شرح «نهج البلاغه» وی توجه به جنبه های ادبی نهج البلاغه است. ابن ابی الحدید شیفتگی اش را به فصاحت و بلاغت بیانات و نگاشته های علی علیه السلام در جای جای شرحش ابراز می کند. یکی از معروفترین اعترافهای او وقتی است که نامه امام به عبدالله بن عباس را شرح می کند؛ او در آنجا می نویسد: «انظر! الی الفصاحة کیف تعطی هذا الرجل قیادها و تملکه زمامها...[۶] فصاحت را ببین که چگونه افسار خود را بدست این مرد داده و مهار خود را به او سپرده است. نظم عجیب الفاظ را تماشا کن. یکی پس از دیگری می آیند و در اختیار او قرار می گیرند. مانند چشمه ای که خود به خود و بدون زحمت از زمین می جوشد. سبحان الله! جوانی از عرب در شهری مانند مکه بزرگ می شود، با هیچ حکیمی برخورد نکرده است. اما سخنانش در حکمت نظری بالا دست سخنان افلاطون و ارسطو قرار گرفته است. در میان شجاعان و دلاوران تربیت نشده است؛ زیرا مردم مکه تاجر پیشه بودند و اهل جنگ نبودند. اما شجاعترین بشری از کار درآمد که روی زمین راه رفته است. از خلیل بن احمد پرسیدند: علی علیه السلام شجاعتر است یا عنبسه و بسطام؟ گفت: عنبسه و بسطام را با افراد بشر باید مقایسه کرد؛ علی مافوق افراد بشر است. این مرد فصیح تر از سحبان بن وائل و قیس بن ساعده از کار درآمد و حال آن که قریش که قبیله او بودند، افصح عرب نبودند...».
  • ۸. برخورداری از شواهد شعری فراوان؛ مؤلف در شرح خود حدود هشت هزار بیت شعر در موضوعات مختلف صرفی و نحوی و لغوی و تاریخی و بیان عقاید و رسوم عامه اخلاق عرب مورد استفاده قرار داده و به آن استشهاد کرده است.
  • ۹. ابن ابى‌الحديد، هر خطبه را به چند فصل تقسيم كرده و در هر فصل بحث را بدين ترتيب پى‌گيرى كرده است: بحث صرف و نحو و معانى كلمات؛ اَشباه و نمونه‌هاى آن كلام در شعر و نثر عرب؛ وقايع و اتفاقات مربوط به آن مطلب؛ بحث‌هاى توحيد و عدل و...؛ نكات ظريف و مثَل‌ها. در پايان نيز، حكمت‌ها و مواعظ و آداب مناسب با كلام امیرالمؤمنین(ع) را بيان كرده است.

ترجمه و شرح كتاب

كتاب «شرح نهج‌البلاغة ابن ابى‌الحديد»، بيشترين توجه را به خود معطوف نموده است و به همين جهت، چندين ترجمه و شرح و حاشیه و تلخيص براى آن تأليف شده، از جمله:

  • ترجمه شمس‌الدين محمد بن مراد خطیب، در قرن ۱۱ هجرى كه هفت جلد از كتاب را ترجمه كرده است.
  • حواشى سید نعمت الله جزائری (م ۱۱۱۲ ق) بر كتاب «نهج‌البلاغه» و كتاب «شرح ابن ابى‌الحديد».
  • ترجمه‌اى با نام «مظهر البينات و مظهر الدلالات» در چهار جلد، از نصرالله بن فتح‌الله دزفولى (قرن سيزدهم هجری).
  • جلوه تاریخ در شرح نهج‌البلاغه، محمود مهدوی دامغانی، ترجمه فارسى بخشهای تاریخى «شرح نهج‌البلاغه ابن ابى‌الحدید» است.

همچنین از آنجا که «شرح نهج‌البلاغه ابن ابى‌الحديد» در ۲۰ جلد تهيه شده، عده‌اى در صدد خلاصه كردن آن برآمده‌اند، از جمله:

  • سلطان محمود بن غلامعلى طبسى، از شاگردان علامه مجلسى.
  • «التقاط الدُرر النخب»، اثر شيخ محمد بن قنبرعلى كاظمى‌ (م ۱۳۱۴ ق).
  • «العقد النضيد»، اثر فخرالدين عبدالله بن مؤيد بالله.
  • «منتخب شرح نهج‌البلاغة»، اثر محى‌الدين خياط.

پانویس

  1. ↑ البدایه والنهایه، اسماعیل بن کثیر الدمشقی، بیروت: دارالاحیاء التراث العربی، ۱۴۰۸، ج۱۳، ص۱۹۹ـ۲۰۰.
  2. ↑ جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه، محمود مهدوی دامغانی، ترجمه شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، تهران: نشر نی، ۱۳۷۴، ج۱، مقدمه.
  3. ↑ شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، ج۲۰، ص۳۴۹.
  4. ↑ ترجمه شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید: ج۱، مقدمه ص۱۲.
  5. ↑ شرح نهج البلاغه: ج۲، ص۳۲۸.
  6. ↑ شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید: ج۱۶، ص۱۴۵-۱۴۶.

منابع

برگرفته از «https://wiki.ahlolbait.com/index.php?title=شرح_نهج_البلاغه_ابن_ابی_الحدید_(کتاب)&oldid=160947»
آپارات موسسه اهل البیت علیهم السلام کانال عکس نوشته قرآن و حدیث در اینستاگرام تلگرام قرآن و حدیث کانال قرآن و حدیث در ایتا