نماز وتر

نماز وتر، آخرین بخش نماز شب و از نمازهای مستحبی در فقه شیعه است. وتر در اصطلاح مشهور، یک رکعت است که پس از دو رکعت «شفع» و با سلامی جداگانه خوانده می‌شود. این نماز در روایات «سنت» و نه «فریضه» خوانده شده، در سفر و حضر ساقط نمی‌شود و بر مداومت آن تأکید فراوان شده است. وقت آن پس از نماز عشا تا طلوع فجر است و بهتر است در آخر شب و نزدیک فجر خوانده شود؛ روایات نیز بهترین ساعت آن را فجر دانسته‌اند. در قنوت آن نیز، استغفار هفتاد بار و خواندن دعاهای مأثور مستحب شمرده می‌شود.

تعریف و جایگاه

«وتر» در لغت به معنای فرد و تنهاست، در برابر «شفع» که به معنای زوج است. در اصطلاح فقه امامیه، وتر رکعت پایانی نماز شب است که پس از شفع می‌آید. شیخ صدوق در الامالی آن را از دین امامیه می‌شمارد: «الشَّفْعُ رَكْعَتَانِ، وَالْوِتْرُ رَكْعَةٌ وَاحِدَةٌ مِنْ دِينِ الْإِمَامِيَّةِ»؛ «شفع دو رکعت است و وتر یک رکعت، و این از دین امامیه است.»

با این حال، در بسیاری از روایات، «وتر» بر مجموع سه رکعت (دو رکعت شفع و یک رکعت وتر) نیز اطلاق شده است. امام صادق علیه السلام می‌فرماید: «الْوِتْرُ ثَلَاثُ رَكَعَاتٍ تَفْصِلُ بَيْنَهُنَّ، وَتَقْرَأُ فِيهِنَّ جَمِيعًا بِقُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ»؛ «وتر سه رکعت است که میان آنها جدا می‌کنی و در همهٔ آنها سورهٔ توحید می‌خوانی.»

وتر آخرین بخش از یازده رکعت نماز شب است: هشت رکعت نافلهٔ شب، دو رکعت شفع و یک رکعت وتر. حکم آن مستحب مؤکد است، نه واجب؛ امام صادق علیه السلام فرمود: «سُنَّةٌ لَيْسَتْ بِفَرِيضَةٍ»؛ «سنت است و فریضه نیست.» نیز از امام باقر علیه السلام نقل شده است: «مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَلَا يَبِيتَنَّ إِلَّا بِوِتْرٍ»؛ «هر که به خدا و روز واپسین ایمان دارد، شب را جز با وتر به صبح نرساند.»

تعداد رکعات و کیفیت

شفع دو رکعت است با یک سلام، و وتر یک رکعت است که با سلامی مستقل خوانده می‌شود. امام صادق علیه السلام فرمود: «الْوِتْرُ ثَلَاثُ رَكَعَاتٍ، ثِنْتَيْنِ مَفْصُولَةً، وَوَاحِدَةً»؛ «وتر سه رکعت است: دو رکعت جدا و یک رکعت.»

میان شفع و وتر می‌توان کارهای دیگر کرد. ابوولاد حفص بن سالم می‌گوید: «سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ التَّسْلِيمِ فِي رَكْعَتَيِ الْوِتْرِ، فَقَالَ: نَعَمْ، وَإِنْ كَانَتْ لَكَ حَاجَةٌ فَاخْرُجْ وَاقْضِهَا، ثُمَّ عُدْ وَارْكَعْ رَكْعَةً»؛ «از امام صادق علیه السلام دربارهٔ سلام دادن در دو رکعت وتر پرسیدم؛ فرمود: آری، و اگر کاری داشتی بیرون برو و آن را انجام بده، سپس برگرد و یک رکعت بخوان.»

از امام رضا علیه السلام دربارهٔ وصل یا فصل شفع و وتر پرسیدند و آن حضرت فرمود: «فَصْلٌ»؛ «جدا کردن.» برخی متأخران تخییر میان فصل و وصل را مطرح کرده‌اند.

در هر سه رکعت، سورهٔ توحید خوانده می‌شود. در روایتی که کیفیت نماز شب پیامبر (ص) را وصف می‌کند، آمده است: «وَأَوْتَرَ فِي الرُّبُعِ الْأَخِيرِ مِنَ اللَّيْلِ بِثَلَاثِ رَكَعَاتٍ... وَيَفْصِلُ بَيْنَ الثَّلَاثِ بِتَسْلِيمَةٍ... وَيَقْنُتُ فِيهَا قَبْلَ الرُّكُوعِ»؛ «و در یک‌چهارم آخر شب با سه رکعت وتر خواند... و میان آن سه با یک سلام جدا کرد... و در آن پیش از رکوع قنوت گرفت.»

وقت

وقت اصلی وتر، پس از نماز عشا تا طلوع فجر است؛ ولی وقت فضیلت آن آخر شب و نزدیک فجر است. وقت نماز شب نیز از نیمهٔ شب تا طلوع فجر دوم است و افضل آن آخر شب است. وتر پس از شفع و در پی نماز شب خوانده می‌شود. معاویة بن وهب می‌گوید: «سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ أَفْضَلِ سَاعَاتِ الْوِتْرِ، فَقَالَ: الْفَجْرُ أَوَّلُ ذَلِكَ»؛ «از بهترین ساعات وتر پرسیدم؛ فرمود: فجر آغاز آن است.»

برای کسانی که در آخر شب توان بیدار ماندن ندارند، خواندن وتر در آغاز شب جایز است. امام باقر علیه السلام به محمد بن مسلم فرمود: «صَلِّ صَلَاةَ اللَّيْلِ وَالْوِتْرَ وَالرَّكْعَتَيْنِ فِي الْمَحْمَلِ»؛ «نماز شب و وتر و دو رکعت (فجر) را در محمل بخوان.» این جواز برای مسافر، بیمار و کسی است که از فوت وقت می‌ترسد.

اگر کسی پس از طلوع فجر بیدار شود، می‌تواند وتر را بخواند، ولی روایات تأکید می‌کنند که این کار عادت نشود. امام صادق علیه السلام در پاسخ به سلیمان بن خالد فرمود: «نَعَمْ، وَلَا يَكُونُ مِنْكَ عَادَةً»؛ «آری، ولی این کار از تو عادت نشود.»

قنوت و دعا

قنوت در وتر مستحب مؤکد است و در رکعت سوم خوانده می‌شود. عبدالله بن سنان از امام صادق علیه السلام نقل می‌کند: «الْقُنُوتُ فِي الْمَغْرِبِ فِي الرَّكْعَةِ الثَّانِيَةِ، وَفِي الْعِشَاءِ وَالْغَدَاةِ مِثْلُ ذَلِكَ، وَفِي الْوِتْرِ فِي الرَّكْعَةِ الثَّالِثَةِ»؛ «قنوت در مغرب در رکعت دوم است و در عشا و صبح نیز چنین است و در وتر در رکعت سوم.»

به باور مشهور فقیهان، در رکعت دوم شفع نیز قنوت مستحب است. مستند آن، روایت رجاء بن ضحاک از امام رضا علیه السلام است که آن حضرت در رکعت دوم شفع، پیش از رکوع قنوت می‌گرفت. در منابع روایی، بابی نیز به استحباب طول قنوت، به‌ویژه در وتر، اختصاص یافته است.

در قنوت وتر، استغفار هفتاد بار سفارش شده است، به این صورت که «أستغفر الله و أتوب إلیه» بگوید. امام باقر علیه السلام به زراره فرمود: «مَنْ دَامَ عَلَى صَلَاةِ اللَّيْلِ وَالْوِتْرِ وَاسْتَغْفَرَ اللَّهَ فِي كُلِّ وِتْرٍ سَبْعِينَ مَرَّةً وَوَاظَبَ عَلَى ذَلِكَ سَنَةً كُتِبَ مِنَ الْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحَارِ»؛ «هر که بر نماز شب و وتر مداومت کند و در هر وتر هفتاد بار استغفار گوید و یک سال بر آن مواظبت کند، در شمار استغفارکنندگان در سحرها نوشته می‌شود.»

از دعاهای مستحب در قنوت وتر، گفتن «هذا مقام العائذ بک من النار» هفت بار و «العفو العفو» سیصد بار است.

احکام

قضا

وتر در صورت فوت، قضا می‌شود و قضای آن نیز وتر است، هرچند وقت گذشته باشد. سلیمان بن خالد می‌گوید: «سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ قَضَاءِ الْوِتْرِ بَعْدَ الزَّوَالِ، فَقَالَ: اقْضِهِ وِتْرًا أَبَدًا كَمَا فَاتَكَ. قُلْتُ: وَوِتْرَانِ فِي لَيْلَةٍ؟ فَقَالَ: نَعَمْ، أَوَلَيْسَ إِنَّمَا أَحَدُهُمَا قَضَاءٌ»؛ «از امام صادق علیه السلام دربارهٔ قضای وتر پس از زوال پرسیدم؛ فرمود: آن را همیشه به‌صورت وتر قضا کن، همان‌گونه که فوت شده است. گفتم: دو وتر در یک شب؟ فرمود: آری، مگر یکی از آن دو قضا نیست؟»

سفر

نماز شب و وتر در سفر ساقط نمی‌شود. بر پایهٔ روایتی، امام باقر علیه السلام سیزده رکعت نمازهای شبانه (یازده رکعت نماز شب و دو رکعت فجر) را نه در سفر ترک می‌کرد و نه در حضر.

جماعت

فقیهان شیعه جماعت را در نمازهای مستحبی، جز نماز عیدین، استسقاء و غدیر، مشروع نمی‌دانند. پس وتر فرادی خوانده می‌شود.

تفاوت با وتر اهل سنت

در فقه شیعه، وتر یک رکعت جدا از شفع است، پس از نماز شب و در آخر شب خوانده می‌شود و مستحب است. در برابر، فقیهان اهل سنت آرای گوناگونی دارند. به گزارش جواهر الکلام، ابوحنیفه و پیروانش وتر را سه رکعت متصل با یک سلام می‌دانند؛ مالک بن انس آن را یک رکعت پس از شفع جداگانه می‌شمارد؛ و شافعی و احمد بن حنبل در یکی از دو روایتشان هر عدد فرد از یک تا یازده رکعت را وتر دانسته‌اند.

اختلاف دیگر در حکم و وقت است. به گزارش جواهر الکلام، از ابوحنیفه نقل شده که وتر را «فرض» خوانده است، در حالی که در روایات شیعه وتر «سنت» شمرده شده و روایاتی که آن را واجب می‌نمایاند بر تقیه یا تأکید حمل شده است. نیز به گزارش همان کتاب، اهل سنت وتر را پس از نماز عشا می‌خوانند، در حالی که در فقه شیعه جای اصلی آن آخر شب است. در مقابل، شیعه دو رکعت نشستهٔ پس از عشا (وتیره) را جایگزین وتر برای کسی می‌داند که از نماز شب محروم می‌ماند.

منابع

• نجفی، محمدحسن؛ جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا؛ ج۷ و ج۱۳.
• حر عاملی، محمد بن حسن؛ وسائل الشیعة، قم: مؤسسة آل البیت، ۱۴۰۹ق؛ ج۳، ج۴ و ج۵.

فقه
کلیات:	تاریخ فقه، ابواب فقه، احکام، اجتهاد، منابع اجتهاد در فقه شیعه، تقلید، اصول فقه، قواعد فقهی
منابع:	عروة الوثقى، شرایع الاسلام، علل الشرائع، لمعه، جواهرالكلام، المكاسب المحرمه، مدارک الاحکام و ...
↓ رده ها ↓
فقه:	فقیهان، منابع فقهی، اصطلاحات فقهی، آیات الاحکام، منابع اجتهاد در فقه شیعه، قواعد فقه
اصول فقه:	اصول فقه، اصولیون، منابع اصول فقه، اصطلاحات اصول فقه
احکام:	احکام، احکام عبادی، احکام اقتصادی، احکام خانواده، احکام روابط اجتماعی، احکام قضایی و جزایی، احکام اطعمه و اشربه، اصطلاحات احكام