میر سید شریف جرجانی
| نام کامل | شریف‌الدین علی بن محمد بن علی حسینی جرجانی استرآبادی |
| زادروز | ۷۴۰ق |
| زادگاه | جرجان |
| وفات | ۶ ربیع‌الثانی ۸۱۶ق، شیراز |
| مدفن | شیراز |
|
| |
| اساتید | |
| شاگردان |
جلال‌الدین دوانی؛ شمس‌الدین محمد جرجانی (فرزند او)؛ احمد بن عبدالعزیز شیرازی |
| آثار |
شرح المواقف؛ التعریفات؛ حاشیه بر شرح تجرید؛ شرح فارسی کافیه؛ صرف میر؛ شرح مفتاح العلوم |
| شناخته‌شده برای |
متکلم، فیلسوف و منطقی سدهٔ هشتم هجری و نویسندهٔ شرح المواقف و التعریفات |
میر سید شریف جرجانی (۷۴۰–۸۱۶ق)، با نام علی بن محمد بن علی حسینی جرجانی استرآبادی و ملقب به شریف‌الدین، متکلم، فیلسوف، منطقی و ادیب مسلمان بود که بیشتر با شرح المواقف و التعریفات شناخته می‌شود. بر پایهٔ گزارش‌ها در جرجان زاده شد، نزد قطب الدين رازی شاگردی کرد و سال‌ها در شیراز تدریس کرد.[۱] شرح او بر مواقف عضدالدین ایجی در علم کلام و نیز فرهنگ اصطلاحاتش در علوم گوناگون، از کتاب‌های مرجع و پرمراجعهٔ حوزه‌های اسلامی شد.[۲] دربارهٔ مذهب او اختلاف است؛ برخی منابع شیعی او را شیعهٔ امامی و برخی دیگر، از جمله خوانساری، سنّی و حنفی دانسته‌اند.[۳] او در ۸۱۶ق در شیراز درگذشت و همان‌جا به خاک سپرده شد.[۴]
محتویات
نام و نسب
نام کامل او را «شریف‌الدین علی بن محمد بن علی حسینی حنفی جرجانی استرآبادی» ثبت کرده‌اند.[۵] دو نسبت «جرجانی» و «استرآبادی» در نام او به دو ناحیه در شمال ایران اشاره دارد.[۶] لقبش «شریف‌الدین» و شهرتش «سید شریف» یا «میر سید شریف» بود؛ «میر» صورت فارسی‌شدهٔ «امیر» است.[۷] محسن امین نیز او را با عنوان «امیر سید شریف، علامهٔ مشهور شیرازی جرجانی» یاد کرده است.[۸] به سبب فراوانی حاشیه‌هایش بر کتاب‌های مشهور، او را «صاحب حاشیه‌ها» نیز خوانده‌اند.[۹]
زندگی و سفرها
به گزارش مجالس المؤمنین که خوانساری در روضات الجنات نقل کرده، او در ۷۴۰ق در جرجان زاده شد.[۱۰] در جوانی در محضر قطب الدین رازی، از متکلمان و فیلسوفان نامدار روزگار خود، شاگردی کرد تا آنجا که به گزارش منبع بر هر محققی برتری یافت.[۱۱]
در ۷۸۷ق، هنگامی که سلطان جلال‌الدین شاه شجاع مظفری در استرآباد اردو زده بود، سید شریف در جامهٔ سپاهیان به اردوی او رفت و دفتری از مناظره‌ها و پاسخ‌های علمی خود را به سلطان عرضه کرد. سلطان او را گرامی داشت، با خود به شیراز برد و تدریس در دارالشفاء را به او سپرد.[۱۲] او نزدیک دو سال در شیراز تدریس کرد.[۱۳]
در ۷۸۹ق تیمور فارس را گرفت و سید شریف ناچار به سمرقند کوچ کرد. در آنجا به تدریس و فتوا پرداخت و تا مرگ تیمور در سمرقند ماند. در همین دوره، میان او و سعدالدین تفتازانی مناظره‌هایی گزارش شده است.[۱۴] سپس به شیراز بازگشت و تا پایان عمر در آن شهر ماند.[۱۵]
استادان و شاگردان
استاد اصلی او قطب الدین رازی بود.[۱۶] در فهرستی که از شاگردان قطب الدین رازی نقل شده، نام سید شریف در کنار شهید اول و قاضی بدرالدین حنفی آمده است.[۱۷]
از شاگردان او جلال‌الدین دوانی، احمد بن عبدالعزیز شیرازی ملقب به همام‌الدین و فرزندش شمس‌الدین محمد را نام برده‌اند.[۱۸] فرزندش شمس‌الدین محمد، حاشیه‌های پدر بر المتوسط را کامل کرد و شرحی بر ارشاد تفتازانی در نحو نوشت.[۱۹]
آثار
از سید شریف آثار فراوانی در کلام، فلسفه، منطق، بلاغت، نحو و لغت بر جای مانده است.[۲۰] مهم‌ترین اثر کلامی او شرح المواقف، شرحی بر مواقف عضدالدین ایجی در علم کلام است که به گزارش خوانساری بیش از بیست هزار بیت دارد.[۲۱] آقابزرگ تهرانی پایان نگارش آن را شوال ۸۰۷ق ثبت کرده است.[۲۲] در بخش امامت این کتاب، جفر و جامعه را دو کتاب علی علیه‌السلام دانسته که حوادث جهان تا پایان جهان در آنها یاد شده است.[۲۳]
التعریفات او فرهنگ اصطلاحات علوم است و در آن، مصطلحات روزگار خود را به شیوهٔ قاموسی توضیح داده است.[۲۴] این کتاب در ۱۲۸۳ق در مصر چاپ شد.[۲۵]
او حاشیه‌ای بر شرح اصفهانی بر تجرید الاعتقاد، حاشیه‌هایی بر المتوسط فی شرح الکافیه و بر شرح رضی بر کافیه، و شرحی فارسی بر کافیه ابن حاجب نوشت.[۲۶] شرح مفتاح العلوم در بلاغت نزدیک به ده هزار بیت، صرف میر در صرف، الترجمان فی لغات القرآن، شرحی بر مختصر العضدی در اصول فقه و دو رسالهٔ منطقی الکبری و الصغری از دیگر آثار اوست؛ فرزندش این دو رساله را به عربی برگرداند و الدرة و الغرة نامید.[۲۷]
مذهب و مناقشهٔ شیعه/سنی
دربارهٔ مذهب سید شریف میان منابع اختلاف است.[۲۸] در نام کامل او قید «حنفی» آمده است.[۲۹] به گزارش مجالس المؤمنین، هنگامی که تیمور داوری میان مذهب حنفی و شافعی را به او سپرد، او مذهب حنفی را ترجیح داد.[۳۰] خوانساری با تکیه بر همین گزارش و سخن سید نعمت‌الله جزائری که او را از اهل سنت و پسرش را شیعه دانسته، سید شریف را در شمار سنّیانی آورده که در مذهب خود سخت‌پایبند بودند.[۳۱]
در برابر، قاضی نورالله شوشتری در مجالس المؤمنین او را در شمار حکیمان این دین آورده و با تکیه بر شهادت شاگردش سید محمد نوربخش و شیخ محمد بن ابی‌جمهور احسائی و خدمت طولانی‌اش به قطب الدین رازی، شیعهٔ امامی دانسته است.[۳۲] خوانساری این استدلال را نقد می‌کند و می‌گوید مجالس المؤمنین پس از نقل گزارش ترجیح مذهب حنفی، بدون دلیل او را شیعه شمرده است.[۳۳] آقابزرگ تهرانی نیز آثار او را در الذریعه، که کتاب‌نامهٔ آثار شیعه است، ثبت کرده و استدلال‌های قاضی نورالله را نقل کرده است.[۳۴]
به گفتهٔ خوانساری، تألیفات او میان همهٔ طایفه‌های اسلامی رواج داشته است.[۳۵] در سده‌های بعد، هم شرح المواقف و التعریفات در حوزه‌های اهل سنت و هم حاشیه‌های او بر تجرید و کافیه در حوزه‌های شیعی خوانده شد.[۳۶] انتساب مذهبی او همچنان محل اختلاف است.[۳۷]
جایگاه علمی
خوانساری او را متکلمی برجسته، شگرف در تصرف، پرتحقیق و موشکاف، دارای فهمی عمیق و نظری باریک، و چیره در همهٔ فنون حکمت و دانش‌های عربی می‌داند.[۳۸] به گزارش مجالس المؤمنین، همهٔ اهل فضل پس از او به تصنیفاتش نیازمند بوده‌اند و هیچ حلقهٔ درسی از بهرهٔ حاشیه‌هایش خالی نبوده است.[۳۹] تعلیقات او بر کتاب‌های اصول، فقه، حکمت و کلام نیز بسیار بوده است.[۴۰]
او در شیراز و سمرقند به تدریس و فتوا اشتغال داشت و پرسش‌های کلامی امیرزادهٔ اسکندر تیموری را با رساله‌ای مفصّل پاسخ گفت.[۴۱] در پاسخ‌های خود، بیشتر به باور جمهور متشرعان تکیه می‌کرد و سپس تفسیر صوفیه و حکیمان را می‌افزود.[۴۲] شرح المواقف او در سده‌های بعد، موضوع حاشیه‌های عالمان دیگر شد.[۴۳]
وفات
سید شریف در ۶ ربیع‌الثانی ۸۱۶ق، روز چهارشنبه، در شیراز درگذشت و همان‌جا به خاک سپرده شد.[۴۴] در منابع، ماده‌تاریخ منظومی به فارسی برای وفات او نقل شده است: «اندر ششم ربیع ثانی / در هشتصد و شانزده ز هجرت».[۴۵] به گزارش سلّم السموات، فرزندش در آخرین روزها از او وصیتی خواست و او این بیت را گفت: «چنان مستغرق احوال خود باش / که از حال کسی نیاید ترا یاد».[۴۶]
پانویس
- ↑ خوانساری، روضات الجنات، ج۵، ص۳۰۰–۳۰۲.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ج۴، ص۲۱۶ و ج۶، ص۱۳۷.
- ↑ خوانساری، روضات الجنات، ج۵، ص۳۰۲–۳۰۴؛ آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ج۴، ص۲۱۶.
- ↑ خوانساری، روضات الجنات، ج۵، ص۳۰۴–۳۰۵.
- ↑ خوانساری، روضات الجنات، ج۵، ص۳۰۰.
- ↑ همان.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ج۸، ص۱۲.
- ↑ امین، أعیان الشیعة، ج۲، ص۳۹۴.
- ↑ خوانساری، روضات الجنات، ج۵، ص۳۰۵.
- ↑ خوانساری، روضات الجنات، ج۵، ص۳۰۲.
- ↑ همان.
- ↑ همان، ج۵، ص۳۰۲–۳۰۳.
- ↑ همان، ج۵، ص۳۰۳.
- ↑ همان.
- ↑ همان، ج۵، ص۳۰۴.
- ↑ همان، ج۵، ص۳۰۲ و ج۶، ص۴۵.
- ↑ همان، ج۶، ص۴۵.
- ↑ همان، ج۵، ص۳۰۴.
- ↑ همان.
- ↑ همان، ج۵، ص۳۰۰–۳۰۱.
- ↑ همان، ج۵، ص۳۰۰–۳۰۱.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ج۶، ص۱۳۷.
- ↑ خوانساری، روضات الجنات، ج۵، ص۳۰۱.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ج۸، ص۱۲.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ج۴، ص۲۱۶.
- ↑ خوانساری، روضات الجنات، ج۵، ص۳۰۱.
- ↑ همان.
- ↑ همان، ج۵، ص۳۰۲–۳۰۵؛ آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ج۴، ص۲۱۶.
- ↑ خوانساری، روضات الجنات، ج۵، ص۳۰۰.
- ↑ همان، ج۵، ص۳۰۴.
- ↑ همان، ج۵، ص۳۰۴–۳۰۵ و ج۶، ص۴۶.
- ↑ همان، ج۵، ص۳۰۲؛ آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ج۴، ص۲۱۶.
- ↑ خوانساری، روضات الجنات، ج۵، ص۳۰۴.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ج۴، ص۲۱۶.
- ↑ خوانساری، روضات الجنات، ج۵، ص۳۰۱.
- ↑ خوانساری، روضات الجنات، ج۵، ص۳۰۱–۳۰۲.
- ↑ خوانساری، روضات الجنات، ج۵، ص۳۰۰–۳۰۵.
- ↑ همان، ج۵، ص۳۰۰.
- ↑ همان، ج۵، ص۳۰۲ (به نقل از مجالس المؤمنین).
- ↑ همان، ج۵، ص۳۰۱.
- ↑ همان، ج۵، ص۳۰۳ و ۳۰۶.
- ↑ همان، ج۵، ص۳۰۶.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ج۶، ص۱۳۷.
- ↑ خوانساری، روضات الجنات، ج۵، ص۳۰۴–۳۰۵.
- ↑ همان، ج۵، ص۳۰۴.
- ↑ همان، ج۵، ص۳۰۵–۳۰۶.
منابع
- خوانساری، محمدباقر؛ روضات الجنات فی أحوال العلماء و السادات، قم: اسماعیلیان، چاپ اول، ۱۳۹۰ش؛ ج۵ و ۶.
- آقابزرگ تهرانی، محمدحسین؛ الذریعة إلی تصانیف الشیعة، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۰۳ق؛ ج۴، ۶ و ۸.
- امین، سید محسن؛ أعیان الشیعة، بیروت: دار التعارف، بی‌تا؛ ج۲.
