علی بن یونس عاملی

«زین‌الدین على بن محمد بن یونس عاملى نباطى بیاضى» (۸۰۵-۸۷۷ ق)، متکلم، مفسر، فقیه، ادیب و شاعر بزرگ شیعه در قرن نهم هجری است. شیخ علی نباطی علاوه بر مدارج علمی، در کمالات روحی و سیر معنوی نیز به درجات بالایی رسیده و ولایت ناب در سراسر نوشته‌های او مشهود است. کتاب «الصراط المستقیم إلی مُستحقّیِ التقدیم» در زمینه اثبات ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام از مهمترین آثار اوست.

نام کامل	على بن محمد عاملى نباطى بیاضى
زادروز	۸۰۵ قمری
زادگاه	جبل عامل، لبنان
وفات	۸۷۷ قمری
اساتید	سید زین‌الدین علی بن دقماق، جمال‌الدین احمد بن حسین بن مطهر،...
شاگردان	شیخ ابراهیم بن علی کفعمی، شیخ ناصر بویهی، شیخ شرف‌الدین بن سلیمان،...
آثار	الصراط المستقیم إلی مُستحقّی التقدیم، زبدة البیان و إنسان الإنسان، الباب المفتوح إلی ما قیل فی النفس والروح، مختصر الصحاح، المقام الأسنی فی تفسیر أسماء الله الحسنی، ذخیرة الإیمان،...

زندگی‌نامه

زین الدین ابومحمد علی بن یونس نباطی بیاضی، به گفتۀ شیخ آقا بزرگ تهرانی در حدود سالهای ۸۰۴ یا ۸۰۵ هجری متولد شده است.

در کلمات و سخنان بزرگان از علما پیرامون شخصیت او جز مدح و ستایش هیچ نمی بینیم؛ او عالمی فاضل و محقق، فقیه، مفسر و متکلم بوده و در عین حال ادیبی فرزانه و شاعر بوده است. همچنان که با اندک تأملی در آثار او به خوبی جنبه های فراوان علمی و روحی او بر انسان آشکار می گردد.

بیاضی ذهنی نقّاد داشت و خصوصاً در بررسی مسائل کلامی و تاریخ صدر اسلام و نیز در دفاع از مبانی اعتقادی شیعه سختکوش بود. از این رو بزرگانی چون علامه مجلسى، شیخ حر عاملی، کفعمی و سید خوانساری، او را با عنوانهای ستایش آمیزی چون دانشمند ثقه، علامه و وحید عصر ستوده و کمالات و فضایل وی را برشمرده اند.

وفات:

برادر بزرگ مرحوم ابراهیم کفعمی که هم عصر علامه علی بن یونس نباطی بوده، تاریخ وفات او را در سال ۸۷۷ هجری ذکر کرده است.

استادان و شاگردان

با آنکه در خطّه جبل عامل، علمای فراوانی می زیسته اند و قاعدتا هر طالب علم از محضر بسیاری از آنان بهره می برد، اما از اساتید شیخ علی نباطی تنها نام دو نفر یافت شده که عبارتند از:

1. سید زین الدین علی بن دقماق
2. شیخ جمال الدین احمد بن حسین بن مطهر

او که حدود ۷۰ سال در مهد علم و دانش می زیسته و دریای موّاج علم و دانش بوده، یقیناً شاگردان فراوانی تربیت نموده است؛ برخی از شاگردان او عبارتند از:

1. شیخ ناصر بویهی (م ۸۵۳ هجری)
2. شیخ ابراهیم بن علی کفعمی، صاحب مصباح (م ۹۰۵ هجری)
3. شیخ شرف الدین بن سلیمان

آثار و تألیفات

از شیخ زین الدین نباطی بیاضی کتاب های فراوانی به یادگار مانده که در علوم و موضوعات مختلفی هستند و در اینجا تنها به ذکر چند کتاب بسنده می کنیم:

1. الصراط المستقیم إلی مُستَحقّیِ التَّقدیم، کتابی ارزشمند در اثبات ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام است. شهرت بیاضی بیشتر به سبب تألیف این کتاب است که قوّت علمی و قدرت بیان او را نشان می دهد و برخی آن را در مباحث امامت، بهترین کتاب بعد از «الشافی» سید مرتضی و چه بسا برتر از آن می دانند. به گفته مؤلف، در تألیف آن از ۲۸۲ اثر عامه و امامیه استفاده شده است. در این کتاب مسائل مهم کلامی مطرح شده است، از جمله: اثبات خدا و صفات او؛ جبر و تفویض؛ وجوب بعثت؛ عصمت انبیا؛ معجزه؛ اثبات وصی و صفات او؛ اثبات امامت امام علی علیه السلام؛ وجوب عصمت امام؛ نصّ پیامبر بر امامت علی و اولاد او علیهم السلام؛ علائم ظهور امام مهدی علیه السلام؛ ردّ شبهات وارد شده بر شیعه امامیه. از اشاره بیاضی در «الصراط المستقیم» به «کیمیای سعادت» غزالی، می توان احتمال داد که وی با زبان فارسی آشنا بوده است. علامه مجلسی این اثر بیاضی را از مصادر «بحارالأنوار» ذکر کرده است. این کتاب از منابع «الغدیر» نیز هست که علامه امینی به آن علاقه بسیار داشته و برای دستیابی به آن کوشش بسیار کرده و یافتن آن را از عنایات اهل بیت علیهم السلام شمرده است. «الصراط المستقیم» در سه مجلد با مقدمه ای از آیت اللّه سید شهاب الدین مرعشی نجفی در شرح احوال بیاضی در جلد اول و مقدمه ای از شیخ آقا بزرگ تهرانی در جلد دوم به چاپ رسیده است.
2. الرسالة الیونسیة، که شرح «المقالة التکلیفیة» شهید اول است.
3. زبدة البیان و إنسان الإنسان، که منتخب تفسیر «مجمع البیان» است.
4. الباب المفتوح إلی ما قیل فی النفس والروح، که علامه مجلسی تمام آن را در باب السماء و العالم «بحارالانوار» آورده است.
5. مختصر الصحاح، در علم لغت.
6. منخل الفلاح، که مختصر «مختلف الشیعه» علامه حلی است.
7. المقام الأسنی فی تفسیر أسماء الله الحسنی.
8. ذخیرة الإیمان یا أرجوزه فی الکلام، که منظومه ای است در علم کلام.
9. دیوان اشعار.

منابع

• دانشنامه جهان اسلام، "مدخل بیاضی" از سید علی میرشریفی.
• الصراط المستقیم إلى مستحقی التقدیم، تلخیص عباسعلی مردی، پایگاه مؤسسه کتاب‌شناسی شیعه، بازیابی: ۲۰ اسفند ۱۳۹۲.