الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب (کتاب)

الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب
اطلاعات کتاب
نام کتاب	الغدیر
نویسنده:	عبدالحسین امینی نجفی
اطلاعات نشر
ناشر	دار الکتاب العربی
زبان‌ها	عربی

الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب، شناخته‌شده به الغدیر، کتابی به زبان عربی از عبدالحسین امینی نجفی (۱۳۲۰–۱۳۹۰ق) دربارهٔ حدیث غدیر و اثبات امامت و خلافت بلافصل امام علی علیه السلام است. نویسنده در یازده جلد، این واقعه را از سه راه قرآن، سنت و ادب بررسی کرده است. جلد نخست به آیات ولایت و اسناد حدیث اختصاص دارد و بیشتر جلدهای پسین به شاعران غدیر و شعر آنان در طول چهارده قرن می‌پردازد. الغدیر از گسترده‌ترین پژوهش‌های شیعه دربارهٔ غدیر شمرده می‌شود و چون بخش عمدهٔ مستندات آن از منابع اهل‌سنت است، در مناظرات کلامی جایگاهی ویژه یافته است. کتاب در لبنان و ایران چند نوبت چاپ و به فارسی ترجمه شده است.

نویسنده

عبدالحسین امینی در ۱۳۲۰ق در تبریز زاده شد و آموختن مقدمات را نزد پدرش آغاز کرد. برای ادامهٔ تحصیل به نجف رفت و در درس فیروزآبادی و سید ابوتراب خوانساری حاضر شد. نخستین اثر او، شهداء الفضیلة، مورد توجه عالمان قرار گرفت و پس از آن سال‌ها عمر خود را صرف الغدیر کرد. به گفتهٔ فرزندش، او برای دستیابی به منابع، کتابخانه‌ها را می‌کاوید و مدتی در تهران اقامت گزید، زیرا دسترسی به منابع در آنجا آسان‌تر بود. امینی در ۱۳۹۰ق در هفتاد سالگی درگذشت و در نجف به خاک سپرده شد.

انگیزهٔ تألیف

پژوهشگران، یکی از وجوه اهمیت الغدیر را پاسخ‌گویی به شبهاتی دانسته‌اند که دربارهٔ غدیر و فضایل امام علی علیه‌السلام مطرح شده است. مؤلف در آغاز کتاب، دو حدیث از منابع اهل‌سنت آورده است؛ یکی از آن دو چنین است: «عُنْوَانُ صَحِيفَةِ الْمُؤْمِنِ حُبُّ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ»؛ «سرلوحهٔ کارنامهٔ مؤمن، دوستی علی بن ابی‌طالب است». او همچنین کوشیده است با گردآوری طرق گوناگون روایت، تواتر حدیث غدیر را نشان دهد و آن را از شمار خبر واحد بیرون آورد.

ساختار و مجلدات

الغدیر در یازده جلد منتشر شده است. جلد نخست به آیات مرتبط با ولایت و به سند و راویان حدیث غدیر اختصاص دارد. از جمله آیاتی که در کتاب بررسی شده، آیه تبلیغ است: «يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ»؛ «ای پیامبر، آنچه از سوی پروردگارت بر تو فرو فرستاده شده ابلاغ کن» (مائده: ۶۷). به گزارش خود مؤلف، شمار راویان این واقعه از صحابه به ۱۱۰ و از تابعان به ۸۴ تن می‌رسد. متن مشهور حدیث چنین است: «مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَهَذَا عَلِيٌّ مَوْلَاهُ»؛ «هر کس من مولای او هستم، این علی مولای اوست».

شش جلد پس از آن به شاعران غدیر اختصاص دارد؛ از سدهٔ نخست تا روزگار مؤلف، همراه با متن اشعار و توضیح‌های لغوی و تاریخی. در جلدهای پایانی، در ادامهٔ همین بحث، به مسائل اختلافی میان شیعه و اهل‌سنت پرداخته شده است؛ مانند خلافت خلفای سه‌گانه، فدک، ایمان ابوطالب علیه السلام و رفتار معاویه. در آغاز جلد دهم، متن تقریظها و نامه‌های ستایش‌آمیز عالمان آمده است. به گفتهٔ فرزند مؤلف، بخش دیگری از تألیف، که برای چاپ آماده نشده بود، منتشر نشده است.

روش تألیف

ستون اصلی روش امینی، استناد به منابع اهل‌سنت است: صحیح بخاری، صحیح مسلم، مسند احمد، تاریخ بغداد، حلیة الاولیاء و ده‌ها اثر دیگر. او برای هر روایت، سند و نشانی از کتاب اصلی می‌دهد تا خواننده بتواند ادعا را در همان منبع بررسی کند. در بخش پاسخ به شبهات، چند شیوه در کتاب دیده می‌شود: استناد به آرای عالمان اهل‌سنت، نشان دادن تناقض در سخن مخالفان، رد اجماع مورد ادعا، و بهره‌گیری از قواعد بلاغت و آیات قرآن. بررسی معنای «مولی» و نقد دیدگاهی که آن را به دوستی محدود می‌کند، از بخش‌های شناخته‌شدهٔ جلد نخست است.

جایگاه علمی

سید صدرالدین صدر در نامه‌ای که در آغاز جلد دهم چاپ شده، الغدیر را چنین خوانده است: «كتاب الغدير دائرة معارف إسلامية...»؛ «الغدیر دانشنامه‌ای اسلامی است...». شیخ آقا بزرگ تهرانی، صاحب الذریعة، نیز از عالمانی است که تقریظ او در آغاز همان جلد آمده است. در پژوهش‌های دانشگاهی نیز الغدیر یکی از مهم‌ترین و مبسوط‌ترین کتاب‌ها در این زمینه شمرده شده است.

واکنش‌ها

به گزارش فرزند مؤلف، برخی معاصران با این تصور که الغدیر «کتاب شعر» است، مصرف وجوه شرعی در چاپ آن را جایز نمی‌دانستند؛ از این رو هزینهٔ نشر آن از این وجوه تأمین نشد. به گفتهٔ همان گزارش، عالمانی چون سید محسن حکیم به مؤلف و کار او توجه داشتند. به ارزیابی پژوهشگران، تکیهٔ کتاب بر منابع اهل‌سنت و آیات و احادیث، به آن اعتبار علمی نزد اندیشمندان هر دو مذهب بخشیده است.

چاپ‌ها و ترجمه‌ها

نخستین جلد الغدیر در نجف منتشر شد. سپس دار الکتاب العربی در بیروت، به کوشش حسن ایرانی، آن را بازچاپ کرد؛ جلد دهم در ۱۳۹۷ق/۱۹۷۷م در بیروت منتشر شد. در ایران، چاپ دار الکتب الإسلامیة در تهران از چاپ‌های شناخته‌شدهٔ آن است. ترجمهٔ فارسی کتاب، با ترجمهٔ محمدتقی واحدی و گروهی از مترجمان، به کوشش کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی منتشر شده است.

منابع

• قرآن کریم.
• امینی، عبدالحسین؛ الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب، بیروت: دار الکتاب العربی، ۱۳۹۷ق.
• امینی، عبدالحسین؛ الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب، تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ ششم، ۱۳۷۴ش.
• حاجی عسگری، زهرا و دیگران؛ «روش‌های نقد و ارزیابی شبهات واقعه غدیر در کتاب الغدیر»، مطالعات قرآن و حدیث، دورهٔ ۱۲، شمارهٔ ۲، ۱۳۹۸ش.
• حوزه‌نت؛ «چگونگی نشر کتاب الغدیر» (گفت‌وگو با احمد امینی)، https://hawzah.net/fa/Discussion/view/55710، تاریخ دسترسی: ۲۰ آبان ۱۴۰۵.
• صدر، سید صدرالدین؛ نامه به مؤلف الغدیر، در: امینی، الغدیر، ج۱۰، بیروت: دار الکتاب العربی، ۱۳۹۷ق.
• کتابخانهٔ بزرگ اسلامی (مرعشی)؛ صفحهٔ معرفی «الغدیر (فارسی)»، ترجمهٔ محمدتقی واحدی، https://ablibrary.net/book_content/b/390/2، تاریخ دسترسی: ۲۰ آبان ۱۴۰۵.
• مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی؛ «رحلت علامه شیخ عبدالحسین امینی (۱۳۹۰ق)»، https://www.cgie.org.ir/fa/news/217967، تاریخ دسترسی: ۲۰ آبان ۱۴۰۵.