مقاله مورد سنجش قرار گرفته است

مکه: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
جز (Zamani صفحهٔ مكه را به مکه منتقل کرد)
 
(۱۱ نسخه‌ٔ میانی ویرایش شده توسط ۵ کاربر نشان داده نشده)
سطر ۱: سطر ۱:
مکه مهمترين شهر كشور [[عربستان]] و جزء استان [[حجاز]] مى باشد كه در بخش غربى شبه جزيره عربستان قرار دارد.<ref> فرهنگ اصطلاحات [[حج]]، ص 187.</ref> کعبه در این شهر قرار دارد و این شهر از آغاز [[خلقت]] قداستی ویژه داشته است، ولى تاريخ جغرافيايى و آبادانى اش با اسكان حضرت [[هاجر]] و [[حضرت اسماعیل]] عليه السلام در آن شروع مى شود. اين شهر پيش از اسلام به سبب خانه [[كعبه]] مركز تجارت شبه جزيره عربستان بوده است.<ref> سفرنامه [[ناصرخسرو]]، متن، ص: 288.</ref>
+
{{خوب}}
 +
مکه مهمترین شهر کشور [[عربستان]] و جزء استان [[حجاز]] مى باشد که در بخش غربى [[شبه جزیره عربستان|شبه جزیره عربستان]] قرار دارد.<ref> فرهنگ اصطلاحات [[حج]]، ص ۱۸۷.</ref> کعبه در این شهر قرار دارد و این شهر از آغاز خلقت قداستی ویژه داشته است، ولى تاریخ جغرافیایى و آبادانى اش با اسکان حضرت [[هاجر]] و [[حضرت اسماعیل]] علیه السلام در آن شروع مى شود. این شهر پیش از [[اسلام]] به سبب خانه [[کعبه]] مرکز تجارت شبه جزیره عربستان بوده است.<ref> سفرنامه [[ناصرخسرو]]، ص ۲۸۸.</ref> اهمیت ویژه شهر مکه علاوه بر وجود کعبه در آن، به خاطر [[مبعث حضرت محمد صلی الله علیه و آله|بعثت]] [[پیامبر اسلام]] صلی الله علیه و آله در این شهر و ظهور [[دین]] [[اسلام]] در آن است.
  
اهمیت ویژه شهر مكه علاوه بر وجود کعبه در آن، به خاطر بعثت [[پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله]] در این شهر و ظهور [[دين]] [[اسلام]] در آن است.
+
[[پرونده:Makkah.jpg|بندانگشتی|نمایی از شهر مکه و مسجدالحرام]]
 
 
==وجه تسمیه مکه==
 
برخي از [[علماء اسلام]] برآنند که نام مکه، به دليل کمي آب در آن جاست. اينان مي گويند: در لغت آمده است: اِمتَکَّ الفصيلُ ضرع امّه، امتصّه. بنابراين مک، به معناي مکيدن شيرخوار از پستان مادر است. امتصّ به معناي مکيدن و به سوي خود کشيدن است.
 
 
 
برخي هم گفته اند: مکه از آن روي مکه ناميده شده است که [[گناهان]] را محو مي کند. تَذهبُ بها، يعني از ميان مي برد. يا آن که فاجر را از خود مي راند: تخرجه منها. چنان که گفته شده است که نامگذاري آن به بکه، به خاطر آن است که گروهي از مردم در اين شهر، گروهي ديگر را دفع مي کنند: يدفع بعضهم بعضا.<ref> تاريخ مكه از آغاز تا پايان دولت شرفاي مكه، ص 46.</ref>
 
  
 
==موقعیت جغرافیایی مکه==
 
==موقعیت جغرافیایی مکه==
عرض مكه 21 درجه و 25 دقيقه است و طول آن از گرنويج 39 درجه و 50 دقيقه است.<ref>تعيين سمت قبله و تشخيص ظهر حقيقى مدينه منوره به اعجاز رسول الله (ص)، حسن حسن زاده آملی، نشر قیام، 1379، ص7</ref> اين شهر در بستر وادى ابراهيم و در دره اى تنگ و هلالى شكل به نام ابطح ميان رشته كوه هاى مرتفعى (از طرف مشرق و مغرب) محصور شده است. ارتفاع تقريبى آن از سطح دريا 330 متر ذكر شده. مكه در شرق درياى سرخ و به فاصله 62 كيلومترى بندر [[جده]] قرار دارد و محدود است از شمال به [[مدينه]] و از غرب به جده و از شرق به [[رياض]] و نجد و از جنوب به [[يمن]] و عسير.<ref> فرهنگ اصطلاحات حج، ص 188.</ref>  
+
عرض جفرافیایی مکه ۲۱ درجه و ۲۵ دقیقه است و طول آن از گرنویج ۳۹ درجه و ۵۰ دقیقه است.<ref>تعیین سمت قبله و تشخیص ظهر حقیقى مدینه منوره به اعجاز رسول الله (ص)، حسن حسن زاده آملی، نشر قیام، ۱۳۷۹، ص۷.</ref> این شهر در بستر وادى ابراهیم و در دره اى تنگ و هلالى شکل به نام ابطح میان رشته کوه هاى مرتفعى (از طرف مشرق و مغرب) محصور شده است. ارتفاع تقریبى آن از سطح دریا ۳۳۰ متر ذکر شده. مکه در شرق دریاى سرخ و به فاصله ۶۲ کیلومترى بندر [[جده]] قرار دارد و محدود است از شمال به [[مدینه]] و از غرب به جده و از شرق به ریاض و [[نجد]] و از جنوب به [[یمن]] و عسیر.<ref> فرهنگ اصطلاحات حج، ص ۱۸۸.</ref>
 
 
==نام وشهرت مکه در قرآن==
 
  
نام مكه تنها يك بار در قرآن کریم [[سوره فتح]] آیه 24 آمده است که خداوند می فرماید: «وَ هُوَ الَّذي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَ أَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَكُمْ عَلَيْهِمْ وَ كانَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصيرا»؛ او بود كه در درون مكه شما را بر آن ها پيروز كرد و دست شما را از آن ها و دست آن ها را از شما كوتاه كرد و خدا به كارهايى كه مى كرديد آگاه و بيناست.
+
مکه شهرى است کوهستانى و بسیار خشک و سوزان و در تابستان، هوایش بسیار گرم است و شب ها، در تابستان هوایش بهتر شود. و آب مکه، از باران است. در این شهر رودخانه یا چشمه جوشانی به صورت طبیعی جریان ندارد و لازم است آب را از چاه ها و طبقات زیرین زمین استخراج کنند. و هر چه  از حرم مکه دورتر شویم، چشمه سارها و چاه هاى آب و مزارع و نخلستان ها بسیار باشد و آذوقه آن شهر را از جاى دیگر می آورند.<ref> آثار البلاد و اخبار العباد، ص: ۱۶۳.</ref>  
ولى از اين شهر با نام هاى ديگر در چهارده آيه ياد شده است كه عبارت اند از: «بكّه»، «اُم القرى»، «البلد»، «البلد الامين»، «البلدة»، «الحرم» و نام هايى مانند: «قريتك»، «من القريتين» و «واد غير ذي زرع».<ref> حج و عمره در [[قرآن]] و [[حدیث]].</ref>  
 
  
'''منظور از بكه چيست؟'''
+
مکه در طول سال، در معرض بادهاى مختلف شمال غربى، شمال شرقى و جنوب غربى است. این بادها معمولا خشک هستند و گاه در فصل زمستان موجب بارش مى شوند.<ref> مکه و مدینه تصویرى از توسعه و نوسازى، ص ۱۴۸.</ref>
 +
==نام و شهرت مکه==
  
«إِنَّ اوَّلَ یَبْتٍ وُضِعَ لِلنّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ مُبَارَکاً وَ هُدیً لِلْعالَمِینَ؛ نخستین خانه‌ای که برای پرستش مردم نهاده شد همان است که در بکه ‌است آن جا با برکت و راهنمایی برای جهانیان است».<ref> [[سوره آل عمران]]، آیه 96.</ref>
+
نام مکه تنها یک بار در [[قرآن|قرآن کریم]] در آیه ۲۴ [[سوره فتح]]  آمده است که خداوند می فرماید: «وَ هُوَ الَّذی کفَّ أَیدِیهُمْ عَنْکمْ وَ أَیدِیکمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَکةَ مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَکمْ عَلَیهِمْ وَ کانَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصیرا»؛ او بود که در درون مکه شما را بر آن ها پیروز کرد و دست شما را از آن ها و دست آن ها را از شما کوتاه کرد و خدا به کارهایى که مى کردید آگاه و بیناست.
 +
ولى از این شهر با نام هاى دیگر در چهارده [[آیه|آیه]] یاد شده است که عبارت اند از: «بکه»، «اُم القرى»، «البلد»، «البلد الامین»، «البلدة»، «الحرم» و نام هایى مانند: «قریتک»، «من القریتین» و «واد غیر ذی زرع».<ref> حج و عمره در [[قرآن]] و [[حدیث]].</ref>
  
بكّ در لغت به معنى ازدحام است و بكه چنان كه [[طبرسى]] فرموده به معنى محل ازدحام است بنابراين چون محل بيت و اطراف آن، محل ازدحام براى [[طواف]] و استلام و [[نماز]] و دعاست، به آن بكّه گفته شده و آن به معنى وصف است نه علم. محل و اگر جاى ديگر هم محل ازدحام باشد مثل [[جمرات منى]] به آن ها هم بكّه گفته مي شود.
+
'''وجه تسمیه مکه:'''
  
در [[الميزان]] فرموده: مراد از بكّه زمين كعبه است به واسطه ازدحام مردم، بكّه ناميده شده است.
+
برخی از علماء اسلام برآنند که نام مکه، به دلیل کمی آب در آن جاست. اینان می گویند: در لغت آمده است: اِمتَکَّ الفصیلُ ضرع امّه، امتصّه. بنابراین مک، به معنای مکیدن شیرخوار از پستان مادر است. امتصّ به معنای مکیدن و به سوی خود کشیدن است.
  
طبرسى از [[امام باقر]] عليه السلام نقل كرده كه بكّه مسجدالحرام است و مكه تمام حرم. و اين مؤيد مطلب فوق است زيرا مسجدالحرام محل ازدحام است. و گويند: مراد از بكّه، مكه است ميم آن بباء قلب شده است. محل كعبه و محل طواف و... نيز گفته اند.<ref> قاموس قرآن، ج 1، ص: 220.</ref>
+
برخی هم گفته اند: مکه از آن روی مکه نامیده شده است که [[گناهان]] را محو می کند. تَذهبُ بها، یعنی از میان می برد. یا آن که فاجر را از خود می راند: تخرجه منها. چنان که گفته شده است که نامگذاری آن به بکه، به خاطر آن است که گروهی از مردم در این شهر، گروهی دیگر را دفع می کنند: یدفع بعضهم بعضا.<ref> تاریخ مکه از آغاز تا پایان دولت شرفای مکه، ص ۴۶.</ref>
  
'''ام القری به چه معنی است؟'''
+
'''منظور از بکه چیست؟'''
  
شهر مقدس مكه، ام القرى  نيز ناميده مى  شود. اين نام براى اين شهر، در دو آيه از قرآن مجيد اطلاق شده است: «لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى  وَ مَنْ حَوْلَها»<ref> [[سوره انعام]]، آیه 92 و [[سوره شورى]]، آیه 7.</ref> (خطاب به پيامبر:) تا انذار كنى أم القرى و كسانى را كه در اطراف آن هستند.
+
«إِنَّ اوَّلَ یَبْتٍ وُضِعَ لِلنّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ مُبَارَکاً وَ هُدیً لِلْعالَمِینَ؛ نخستین خانه‌ای که برای پرستش مردم نهاده شد همان است که در بکه ‌است آن جا با برکت و راهنمایی برای جهانیان است».<ref> [[سوره آل عمران]]، آیه ۹۶.</ref>
  
«ام القرى» مادر آبادي ها، شهر مكه. علت اين كه به مكه «ام القرى» گفته مى شود اين است كه طبق رواياتى پس از فروكش كردن [[طوفان نوح]]، نخستين خشكى كه از آب بيرون زد سرزمين مكه بود. اين واقعه را [[دحوالارض]] مى گويند. لذا به مكه مادر آبادي ها گفته شد.<ref> كوثر، ج 3، ص: 493.</ref>
+
بک در لغت به معنى ازدحام است و بکه چنان که [[طبرسى]] فرموده به معنى محل ازدحام است بنابراین چون محل بیت و اطراف آن، محل ازدحام براى [[طواف]] و استلام و [[نماز]] و دعاست، به آن بکه گفته شده و آن به معنى وصف است نه علم. و اگر جاى دیگر هم محل ازدحام باشد مثل [[جمره‌‌‌‌|جمرات]] [[منا|منى]] به آن ها هم بکه گفته می شود.
  
'''بلدالأمين '''
+
در [[المیزان]] فرموده: مراد از بکه زمین [[کعبه|کعبه]] است به واسطه ازدحام مردم، بکه نامیده شده است.
  
از نام هاى معروف مكه كه بيانگر احترام فوق العاده و قداست بيش از حد اين سرزمين مقدس است، نام «بلدالأمين» مى باشد. اين نام به همين صورت در [[قرآن کریم]] آمده و مورد [[قسم]] و سوگند الهى واقع شده است:
+
طبرسى از [[امام باقر]] علیه السلام نقل کرده که بکه [[مسجد الحرام|مسجدالحرام]] است و مکه تمام حرم. و این مؤید مطلب فوق است زیرا مسجدالحرام محل ازدحام است. و گویند: مراد از بکه، مکه است، میم آن بباء قلب شده است. محل کعبه و محل طواف و... نیز گفته اند.<ref> قاموس قرآن، ج ۱، ص: ۲۲۰.</ref>
  
«وَالتِّينِ وَالزَّيْتُونِ وَ طُورِ سِينِينَ وَ هذَاالْبَلَدِ الْأَمِينِ»<ref> [[سوره التین]]، آیات 2-1.</ref> سوگند به انجير و زيتون و سوگند به طور سينا و اين شهر امن.(بلدالأمين)
+
'''ام القری به چه معنی است؟'''
  
بدون شك منظور از بلدالأمين در اين آيه، شهر مكه است زيرا كه [[سوره التين]] در مكه نازل شده. از آن گذشته، در آيات ديگرى از قرآن نيز، محل امن بودن مكه و حرم به روشنى بيان شده است.
+
شهر مقدس مکه، ام القرى  نیز نامیده مى  شود. این نام براى این شهر، در دو آیه از قرآن مجید اطلاق شده است: «لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى  وَ مَنْ حَوْلَها»<ref> [[سوره انعام]]، آیه ۹۲ و [[سوره شورى]]، آیه ۷.</ref> (خطاب به پیامبر:) تا انذار کنى أم القرى و کسانى را که در اطراف آن هستند.
  
«أَوَ لَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً»<ref> [[سوره قصص]]، آیه 57.</ref> آيا آن ها را در حرمى كه محل ايمنى است مكان نداديم؟
+
«ام القرى» مادر آبادی ها، شهر مکه. علت این که به مکه «ام القرى» گفته مى شود این است که طبق روایاتى پس از فروکش کردن طوفان [[حضرت نوح علیه السلام|نوح]]، نخستین خشکى که از آب بیرون زد سرزمین مکه بود. این واقعه را [[دحوالارض]] مى گویند. لذا به مکه مادر آبادی ها گفته شد.<ref> کوثر، ج ۳، ص: ۴۹۳.</ref>
  
«وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً»<ref> سوره آل عمران، آیه 91.</ref> هر كس داخل آن (مكه) شود در امان خواهد بود.
+
'''بلد الأمین:'''
  
اين كه خداوند شهر مكه را سرزمين صلح و آرامش و جايگاه امن و آسودگى قرار داده، از بركت دعاى [[حضرت ابراهیم]] علیه السلام بنيانگذار كعبه است كه از خداوند چنين درخواست نموده است:
+
از نام هاى معروف مکه که بیانگر احترام فوق العاده و قداست بیش از حد این سرزمین مقدس است، نام «بلدالأمین» مى باشد. این نام به همین صورت در [[قرآن کریم]] آمده و مورد [[قسم]] و سوگند الهى واقع شده است: «وَالتِّینِ وَالزَّیتُونِ وَ طُورِ سِینِینَ وَ هذَاالْبَلَدِ الْأَمِینِ»<ref> [[سوره التین]]، آیات ۲-۱.</ref> سوگند به انجیر و زیتون و سوگند به طور سینا و این شهر امن.(بلدالأمین)
  
«وَ إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً»<ref> [[سوره ابراهيم]]، آیه 38.</ref> هنگامى كه ابراهيم گفت: خدايا! اين شهر را محل امن قرار بده بدين گونه خداوند مكه و حرم را محل امنيت و آرامش خاطر براى همه حتى مجرمان و گنهكاران قرار داده و هيچ كس را نبايد و در آن جا آزار و اذيت كرد هر چند جنايتى را مرتكب شده و يا حدى برگردن او باشد و در آن سرزمين مقدس امنيت همگان حتى حيوانات و وحوش تضمين شده است. البته بايد توجه داشت كه تنها امنيت آن دسته از مجرمان تضمين شده كه جرم آن ها در خود حرم واقع نشود، اما كسى كه احترام حرم را حفظ نكند، ديگر حرمتى براى او نيست و مى توان او را در همان جا مجازات نمود.<ref> كوثر، ج  2، ص: 197.</ref>
+
بدون شک منظور از بلدالأمین در این آیه، شهر مکه است زیرا که [[سوره التین]] در مکه نازل شده. از آن گذشته، در آیات دیگرى از قرآن نیز، محل امن بودن مکه و حرم به روشنى بیان شده است، مانند:
  
==نام های دیگری برای شهر مکه در منابع اسلامی==
+
«أَوَ لَمْ نُمَکنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً»<ref> [[سوره قصص]]، آیه ۵۷.</ref> آیا آن ها را در حرمى که محل ایمنى است مکان ندادیم؟
  
براى شهر مكه علاوه بر نام هايى كه ذكر كرديم، نام هاى ديگرى نيز در بعضى از كتاب ها آمده که عبارتند از: ام، ام الارضين، ام راحم، ام رحم، ام رحمان، ام رحمه، ام روح، ام زحم، ام صبح، ام الصفا، ام القرى، ام كوثى، ام المشاعر، امين، امينه، باسه، بره، بساسه، بساق، بطحا، بكه، بلد، بلدامين، بلدالله، بلدالله تعالى، بلدالامين، بلد حرام، بلده، بلدة المروزقه، بيت الدعا، بيت العروس، بينه، تاج، تهامه، جامعه، حاطمه، حجاز، حرام، حرم، حرم آمن، حرم الله، حرم الله تعالى، حرم امن، حرمه، خير البلاد، رأس، رتاج، رحم، ساق، سبوحه، سلام، سيل، شباشعه، صلاح، طيبه، عاقر، عذراء، عرش، عرش الله، عروش، عروض، عريش، عزيز، غاشه، فاران، قادس، قادسيه، قريه، قرية الحمس، قرية النمل، كبيره، كريساء، كوثى، ماحى، مباركه، متحفه، مخرج صدق، مدينة الرب، مذهب، مرويه، مشرفه، مسجدالحرام، معاد، معطشه، مفخمه، مقدسه، مكتان، مكرمه، مهابه، مهبط، نادره، ناسه، ناشته، ناشر، ناشه، ناميه، نجر، نساسه، نقرة الغراب، وادى، وادى، وادى غير ذى ذرع، والده...<ref> فرهنگ اصطلاحات حج، ص 190.</ref>
+
«وَمَنْ دَخَلَهُ کانَ آمِناً»<ref> سوره آل عمران، آیه ۹۱.</ref> هر کس داخل آن (مکه) شود در امان خواهد بود.
  
==مکه درادوار گذشته==
+
این که خداوند شهر مکه را سرزمین صلح و آرامش و جایگاه امن و آسودگى قرار داده، از برکت دعاى [[حضرت ابراهیم]] علیه السلام بنیانگذار کعبه است که از خداوند چنین درخواست نموده است: «وَ إِذْ قالَ إِبْراهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً».<ref> [[سوره ابراهیم]]، آیه ۳۸.</ref> هنگامى که ابراهیم گفت: خدایا! این شهر را محل امن قرار بده.
  
منطقه مكه از قديم الايام در مسير كاروانيان راه [[يمن]] و [[شام]] بود ولى تاريخ جغرافيايى و آبادانى اش با اسكان حضرت [[هاجر]] و [[حضرت اسماعیل]] عليه السلام در آن شروع مى شود. آن زمان كه حضرت ابراهيم پيامبر عظيم الشأن عليه السلام زن و فرزند خود را به [[امر الهى]] در بيابان غير ذى ذرع و بى آب ساكن ساخت، به [[اراده الهى]] چشمه آبى زير پاى كودك حضرت هاجر عليه السلام جوشيد و با پيدايش آب (زمزم) [[قوم جرهم]] (از قبايل يمنى) كه در حدود مكه بسر مى بردند در اين نقطه اقامت گزيدند و آن گاه كه كعبه به دست تواناى پيامبر گرانقدر حضرت ابراهيم و با كمك فرزندش حضرت اسماعيل عليهم السلام بنا گرديد.
+
بدین گونه خداوند مکه و حرم را محل امنیت و آرامش خاطر براى همه حتى مجرمان و گنهکاران قرار داده و هیچ کس را نباید و در آن جا آزار و اذیت کرد هر چند جنایتى را مرتکب شده و یا حدى برگردن او باشد و در آن سرزمین مقدس امنیت همگان حتى حیوانات و وحوش تضمین شده است. البته باید توجه داشت که تنها امنیت آن دسته از مجرمان تضمین شده که جرم آن ها در خود حرم واقع نشود، اما کسى که احترام حرم را حفظ نکند، دیگر حرمتى براى او نیست و مى توان او را در همان جا مجازات نمود.<ref> کوثر، ج  ۲، ص: ۱۹۷.</ref>
  
مكه از جهت تشريفات مذهبى و از جهت امور بازرگانى ارزش و اعتبار يافت. و اما مكه شهرى كه پايگاه [[توحيد]] قرار داده شده اهميت حياتى و جهانى اش را با ظهور [[پیامبر اسلام]] آغاز نمود. با تولد [[اسلام]] مكه جايگاه توحيد ابراهيمى خود را كه در سير زمان فراموش شده بود دوباره بدست آورد. در ابتدا كفار و مشركين با آزار و قصد قتل پيامبر اسلام سبب شدند كه حضرت بعد از سيزدهمين سال بعثت در شب [[ربیع الاول]] به امر الهى مكه را ترك گويد و به [[مدينه]] مهاجرت فرمايد. تا اين كه حضرت در دهم [[رمضان]] سال هشتم هجرى با سپاهى متشكل از ده هزار مسلمان از مدينه عازم مكه گرديدند و بعد از ده روز به مكه رسيدند و در ناحيه ذى طوى سپاه را چهار قسمت كردند كه هر كدام از جهتى روانه شهر گشتند. مكيان تاب مقاومت در خود نديدند و به پيشتاز شتافتند. مكه بدون خونريزى فتح گرديد و حضرت برمكيان رحمت آورد و آزادشان ساخت. مكه از قيد كفر آزاد گرديد و پايگاه توحيد گشت.<ref> فرهنگ اصطلاحات حج، ص 188.</ref>
+
براى شهر مکه علاوه بر نام هایى که ذکر کردیم، نام هاى دیگرى نیز در بعضى از کتاب ها آمده که عبارتند از: ام، ام الارضین، ام راحم، ام رحم، ام رحمان، ام رحمه، ام روح، ام زحم، ام صبح، ام الصفا، ام القرى، ام کوثى، ام المشاعر، امین، امینه، باسه، بره، بساسه، بساق، بطحا، بکه، بلد، بلدامین، بلدالله، بلدالله تعالى، بلدالامین، بلد حرام، بلده، بلدة المروزقه، بیت الدعا، بیت العروس، بینه، تاج، تهامه، جامعه، حاطمه، حجاز، حرام، حرم، حرم آمن، حرم الله، حرم الله تعالى، حرم امن، حرمه، خیر البلاد، رأس، رتاج، رحم، ساق، سبوحه، سلام، سیل، شباشعه، صلاح، طیبه، عاقر، عذراء، عرش، عرش الله، عروش، عروض، عریش، عزیز، غاشه، فاران، قادس، قادسیه، قریه، قریة الحمس، قریة النمل، کبیره، کریساء، کوثى، ماحى، مبارکه، متحفه، مخرج صدق، مدینة الرب، مذهب، مرویه، مشرفه، مسجدالحرام، معاد، معطشه، مفخمه، مقدسه، مکتان، مکرمه، مهابه، مهبط، نادره، ناسه، ناشته، ناشر، ناشه، نامیه، نجر، نساسه، نقرة الغراب، وادى، وادى، وادى غیر ذى ذرع، والده... .<ref> فرهنگ اصطلاحات حج، ص ۱۹۰.</ref>
  
==آب و هوای مکه==
+
==مکه در ادوار گذشته==
  
مکه شهرى است كوهستانى و بسيار خشك و سوزان و در تابستان، هوايش بسيار گرم است و شب ها، در تابستان هوايش بهتر شود. و آب مكه، از باران است در این شهر رودخانه یا چشمه جوشانی به صورت طبیعی جریان ندارد و لازم است آب را از چاه ها و طبقات زیرین زمین استخراج کنند. و هر چه  از حرم مكه دورتر شویم، چشمه  سارها و چاه هاى آب و مزارع و نخلستان ها بسيار باشد و آذوقه آن شهر را از جاى ديگر می آورند.<ref> آثار البلاد و اخبار العباد، ص: 163.</ref>
+
منطقه مکه از قدیم الایام در مسیر کاروانیان راه [[یمن]] و [[شام]] بود ولى تاریخ جغرافیایى و آبادانى اش با اسکان حضرت [[هاجر]] و [[حضرت اسماعیل]] علیه السلام در آن شروع مى شود. آن زمان که حضرت ابراهیم پیامبر عظیم الشأن علیه السلام زن و فرزند خود را به امر الهى در بیابان غیر ذى ذرع و بى آب ساکن ساخت، به اراده الهى چشمه آبى زیر پاى کودک حضرت هاجر علیه السلام جوشید و با پیدایش آب (زمزم) قوم جرهم (از قبایل یمنى) که در حدود مکه بسر مى بردند در این نقطه اقامت گزیدند و آن گاه که کعبه به دست تواناى پیامبر گرانقدر حضرت ابراهیم و با کمک فرزندش حضرت اسماعیل علیهم السلام بنا گردید مکه از جهت تشریفات مذهبى و از جهت امور بازرگانى ارزش و اعتبار یافت.  
  
مكه در طول سال، در معرض بادهاى مختلف شمال غربى، شمال شرقى و جنوب غربى است. اين بادها معمولا خشك هستند و گاه در فصل زمستان موجب بارش مى شوند.<ref> مكه و مدينه تصويرى از توسعه و نوسازى، ص 148.</ref>
+
و اما مکه شهرى که پایگاه [[توحید]] قرار داده شده اهمیت حیاتى و جهانى اش را با ظهور [[پیامبر اسلام]] آغاز نمود. با تولد [[اسلام]] مکه جایگاه توحید ابراهیمى خود را که در سیر زمان فراموش شده بود دوباره بدست آورد. در ابتدا کفار و مشرکین با آزار و قصد قتل پیامبر اسلام سبب شدند که حضرت بعد از سیزدهمین سال بعثت در شب [[ربیع الاول]] به امر الهى مکه را ترک گوید و به [[مدینه]] مهاجرت فرماید. تا این که حضرت در دهم [[رمضان]] سال هشتم هجرى با سپاهى متشکل از ده هزار مسلمان از مدینه عازم مکه گردیدند و بعد از ده روز به مکه رسیدند و در ناحیه ذى طوى سپاه را چهار قسمت کردند که هر کدام از جهتى روانه شهر گشتند. مکیان تاب مقاومت در خود ندیدند و به پیشتاز شتافتند. مکه بدون خونریزى فتح گردید و حضرت بر مکیان رحمت آورد و آزادشان ساخت. مکه از قید کفر آزاد گردید و پایگاه توحید گشت.<ref> فرهنگ اصطلاحات حج، ص ۱۸۸.</ref>
  
 
==حرم بودن شهر مکه==
 
==حرم بودن شهر مکه==
در قرآن در وصف مکه آمده است: «أو لم نمکن لهم حرما آمنا یجبی الیه ثمرات کل شیء»(سوره قصص/آیه57) آیا برای اهل مکه حرم أمن قرار ندادیم که میوه از هر جنس بدان جا میبرند.
+
در [[قرآن]] در وصف مکه آمده است: «أو لم نمکّن لهم حرما آمنا یجبی الیه ثمرات کل شیء» ([[سوره قصص]]/آیه۵۷) آیا برای اهل مکه حرم أمن قرار ندادیم که میوه از هر جنس بدان جا میبرند.
  
علامه شعرانی در کتاب نثر طوبی در این خصوص می گوید:
+
[[علامه شعرانی]] در کتاب [[نثر طوبی (کتاب)|نثر طوبی]] در این خصوص می گوید: «حرم زمین مقدس است پیرامون مکه و از همه جانب بدان احاطه دارد و حدودی بر آن از هر طرف ساخته اند و بومیان آنجا از عهد [[پیامبر اسلام|پیغمبر]] صلی الله علیه و آله و پیش از آن حدود حرم را نسل به نسل حفظ کرده اند چنانکه سایر مشاعر را مثلا حدود [[عرفات]] و [[مزدلفه|مشعر الحرام]] و [[منا|منی]] و جای جمرات و مسجد پیغمبر صلی الله علیه و آله و محل سعی بین [[صفا و مروه]] و [[حجر اسماعیل‌|حجر اسماعیل]] و امثال آن به [[تواتر]] معلوم است. حد حرم از طرف مغرب که سوی دریاست به مکه نزدیک است قریب یک فرسخ اما از جانب مشرق که سوی منی و عرفات است نزدیک سه فرسخ است و از شمال و جنوب حدی معلوم دارد فاصله هر یک را بذراع و اشبار تعیین کرده است. منی جزء حرم است و عرفات بیرون حرم مگر در اول آن مسجدی است که یک نیمه آن از حرم است و نیم دیگر بیرون حرم. حرم مکه در شرع [[احکام|احکامی]] دارد از جمله آن که شکار حیوان در آن جا [[حرام]] است و کندن درخت آن جائز نیست و [[لقطه]] آن را نتوان برداشت.»<ref> نثر طوبی، ج۱، ص۱۶۸ </ref>
 +
==اماکن متبرکه مکه==
  
«حرم زمین مقدس است پیرامون مکه و از همه جانب بدان احاطه دارد و حدودی بر آن از هر طرف ساخته اند و بومیان آنجا از عهد پیغمبر صلی الله علیه و آله و پیش از آن حدود حرم را نسل به نسل حفظ کرده اند چنانکه سایر مشاعر را مثلا حدود عرفات و مشعر الحرام و منی و جای جمرات و مسجد پیغمبر صلی الله علیه و آله و محل سعی بین صفا و مروه و حجر اسماعیل و امثال آن به تواتر معلوم است حد حرم از طرف مغرب که سوی دریاست به مکه نزدیک است قریب یک فرسخ اما از جانب مشرق که سوی منی و عرفات است نزدیک سه فرسخ است و از شمال و جنوب حدی معلوم دارد فاصله هر یک را بذراع و اشبار تعیین کرده است. منی جزء حرم است و عرفات بیرون حرم مگر در اول آن مسجدی است که یک نیمه آن از حرم است و نیم دیگر بیرون حرم. حرم مکه در شرع احکامی دارد از جمله آن که شکار حیوان در آن جا حرام است و کندن درخت آن جائز نیست و لقطه آن را نتوان برداشت.»<ref> نثر طوبی، ج1، ص168 </ref>
+
*[[مسجدالحرام]]: مسجدی است بسیار باعظمت که در فضیلت و شرافت بی نظیر می باشد، یک [[نماز]] در آن برابری می کند با صد هزار نماز در مساجد دیگر، پس بایستی وقت را غنیمت شمرده و از فضیلت های معنوی مسجدالحرام حداکثر بهره را بُرد. کعبه در وسط مسجدالحرام قرار دارد.
 +
*[[حجر اسماعیل‌|حِجر اسماعیل]]: بنایی است به شکل نیم دایره با دیواری به ارتفاع یک متر و ۳۰ سانتیمتر که در جانب شمالی کعبه قرار دارد، و قبر [[حضرت اسماعیل]] علیه السلام و [[هاجر]]، مادر آن حضرت در آن جا می باشد، و بنابر بعضی روایات قبور جمعی از [[انبیاء]] علیهم السلام هم در آن جا است.
 +
*[[مقام ابراهيم|مقام ابراهیم]]: محلی است در نزدیک کعبه، به فاصله حدود ۱۳ متر، دارای گنبدی کوچک که با شیشه احاطه شده، و در آن سنگی قرار دارد، که گفته می شود [[حضرت ابراهیم]] خلیل علیه السلام بر آن ایستاده، و مردم را به [[حج]] خدا دعوت کرده است، و اثر پاهای مبارکش در آن پیدا می باشد، حجاج نماز [[طواف]] خود را پشت این مقام بجای می آورند.
 +
*[[چاه زمزم|زمزم]]: نام چاه آبی است که خداوند به لطف خود در زیر پای حضرت اسماعیل جاری ساخت، و در طول تاریخ و پیش آمد حوادث، بارها مرمَّت و لایروبی گردیده، و فعلاً آب آن نیز مورد استفاده حُجّاج بیت الله الحرام قرار می گیرد، و آب آن مورد توجه خاص نبی اکرم صلی الله علیه و آله بوده است، و در طول [[تاریخ اسلام]] مؤمنین بدان تبرک می جسته اند. آب زمزم، مبارک و موجب شفاست. [[رسول خدا]] صلی الله علیه و آله در [[مدینه]] آب زمزم را درخواست می فرمودند. و در روایت وارد شده: وقتی از آب زمزم نوشیدی، بگو: «اَللّهُمَّ اجْعَلْهُ عِلْماً نافِعاً وَ رِزْقاً واسِعاً وَ شِفاءاً مِنْ کُلِّ داء وَ سُقْم؛ خداوندا! این را سبب دانشی سودمند و روزی واسع و شفای از هر درد و بیماری قرار ده.» نوشیدن آب زمزم بعد از نماز طواف مستحب است.
 +
*[[صفا و مروه]]: صفا در سمت جنوب شرقی و مروه در سمت شمال شرقی کعبه قرار دارند. منظره صفا و مروه بسیار زیبا و باشکوه می باشد، و مستحب است مردها قریب هفتاد متر از سعی را به طور «هَرْوَلَه» حرکت کنند، که حدود آن با رنگ و چراغ سبز مشخص گردیده است.
 +
*[[شعب ابوطالب|شِعب ابی طالب]]: شعب ابی طالب در شمال شرقی مسجدالحرام و در نزدیکی صفا و مروه واقع شده، و محل ولادت [[رسول خدا]] صلی الله علیه و آله و [[فاطمه زهرا]] علیهاالسلام است. خاندان [[بنی هاشم]] و [[عبدالمطلب]] در همین مکان زندگی می کرده اند و پس از [[مبعث حضرت محمد صلی الله علیه و آله|بعثت]] توسط مشرکان حدود سه سال محاصره اقتصادی شدند. طبق نقل مورخین عده ای از سران [[قریش]] در [[دار الندوه|دارالندوه]] گرد آمدند و عهدنامه ای تنظیم و پیمان بستند که نسبت به فرزندان عبدالمطلب سختگیری و آن ها را تحریم اقتصادی و تحت اذیت و آزار قرار دهند، سرانجام بعد از گذشت سه سال از این پیمان پنج نفر از مشرکین پشیمان شده و عهدنامه را پاره کردند.
 +
*محل [[ولادت پیامبر اسلام|ولادت پیامبر اکرم]] (ص): در نزدیکی [[صفا و مروه]] میدانی است که در آن جا کتابخانه ای به نام «مکتبة مکة المکرمه» واقع شده، در این بقعه نور عالم تاب نبی اکرم صلی الله علیه و آله بر جهانیان تابید، و در همین محل مدتی در کنار مادرش [[آمنه]] زندگی نمود.
 +
*[[غار حرا|غار حِرا]]: جبل النور، اسم کوهی است در داخل شهر مکه، و در آن غاری می باشد به نام غارِ حِرا که رسول اکرم صلی الله علیه و آله قبل از [[بعثت]] در آن به [[تفکر]] و [[عبادت]] خداوند می پرداخت، و در هر فرصتی به سوی آن می شتافت، تا این که در ۲۷ [[رجب]]، [[جبرئیل]] بر آن حضرت نازل شد، و با آوردن آیات [[سوره علق]]، «اِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذِی خَلَقَ» آن حضرت به [[نبوت]] مبعوث شد.
 +
*[[کوه ثور|کوه ثَوْر]]: کوهی است که در پایین شهر مکه، تقریباً در دو فرسخی مسجدالحرام واقع شده، در آن کوه غاری است که [[رسول خدا]] صلی الله علیه و آله در وقت مهاجرت به جانب [[مدینه]] در آن پنهان شدند، و این کوه را جبل الثور نامیده اند.
 +
*[[عرفات|عَرَفات]]: سرزمین عرفات بیابان وسیع و همواری است که در شمال مکه در مسافت حدود ۲۱ کیلومتری واقع شده است، و از حد حرم خارج است. عرفات سرزمینی است که [[حضرت آدم]] و [[حوّا]] علیهماالسلام بعد از جدایی طولانی، در این سرزمین به یکدیگر رسیدند، و نسبت به هم آشنا و عارف گردیدند. عرفات سرزمینی است که آدم در این سرزمین اعتراف به [[گناه]] خویش کرده است. عرفات سرزمینی است که [[دعا]] در آن مستجاب است، کوه عرفات را «جبل الرحمه» می گویند، و [[امام حسین]] علیه السلام [[دعای عرفه]] را در کنار همین کوه خواندند. وقوف در عرفات از ارکان [[حج]] می باشد.
 +
*[[مزدلفه|مُزدَلفه]] (مشعرالحرام): از انتهای مأزَمَین در سمت عرفات تا وادی مُحَسِّر در سمت مِنی، مُزدلفه یا مَشعرالحرام نامیده شده است.
 +
*[[منا|مِنا]]: منا، سرزمینی است میان وادی مُحَسِّر و [[جمره عقبه‌‌|جمره عقبه]] که جزو حرم می باشد، و در فاصله کمی در جانب شرقی بین مکه و مشعرالحرام قرار دارد. از جمره عقبه که حد نهایی مکه است تا وادی محسر در طرف مُزدلفه، منا است، و طول آن حدود «۳۶۰۰ متر» می باشد. یکی از جهاتی که این جا را منا گفته اند آن است که [[جبرئیل]] امین در این حصار به [[حضرت ابراهیم]] علیه السلام گفت از خدا تمنا و درخواست کن.
 +
*[[مسجد خیف|مسجد خَیفْ]]: از مساجد بسیار باعظمت است و در منا قرار دارد.<ref> ادعیه و آداب حرمین ویژه مکه مکرمه، ص ۱۹۵.</ref>
 +
*قبرستان مَعْلاة: قبرستان مَعلاة ـ محله بالا ـ یا حُجون که در میان ایرانیان به قبرستان [[ابوطالب]] شهرت یافته قبرستانى کهن است که به دلیل درآغوش گرفتن بسیارى از چهره هاى برجسته و ممتاز از اجداد و [[صحابه|اصحاب]] رسول خدا صلى الله علیه و آله و علما و [[تابعین]]، پس از [[قبرستان بقیع]]، قبرستانى مورد توجه و اعتناى مسلمانان بوده و از زیارتگاه هاى عمومى زائرانِ خانه خدا بشمار مى آید. این مکان را در قرون اخیر به نام «مقبره [[بنی هاشم|بنى هاشم]]» نیز مى شناسند.<ref> آثار اسلامى مکه و مدینه.</ref>
  
 +
==پستی و بلندی های مکه==
  
==اماکن متبرکه مکه مکرمه==
+
'''کوههای اطراف مکه:'''
  
 +
مکه در میان دره واقع شده و اطراف آن را کوه هایى چند دربرگرفته است، به طورى که تنها چند راه خروجى به سمت [[یمن|یمن]]، دریاى سرخ و [[شام]] در آن وجود دارد. مهمترین کوه هاى مکه عبارتند از:
  
=== [[مسجدالحرام]] ===
+
*[[کوه ابوقبیس|ابوقبیس]]، با ارتفاع ۴۲۰ متر که در شرق مسجدالحرام واقع است. در حال حاضر قصر ملک بر بالاى آن بنا شده و بخشى از آن در فضاى باز جلوى مسعى افتاده و در واقع، بخشى از کوه از جاى برداشته شده است. این کوه را به دلیل همسایگى با کعبه، از کوه هاى مقدس دانسته اند. همچنین گفته اند که در جریان طوفان نوح، امانت دار [[حجرالاسود]] بوده است. [[كوه صفا|کوه صفا]] که سرآغاز و مبدأ سعى است، در دامنه این کوه واقع شده است.
  
مسجدي است بسيار باعظمت که در فضيلت و شرافت بي نظير مي باشد، يک [[نماز]] در آن برابري مي کند با صد هزار نماز در مساجد ديگر، پس بايستي وقت را غنيمت شمرده و از فضيلت هاي معنوي مسجدالحرام حداکثر بهره را بُرد. کعبه در وسط مسجدالحرام قرار دارد.
+
*قُعَیقعان یا جبل هندى، با ارتفاع ۴۳۰ متر در غرب مکه است. فاصله این دو کوه، حد قدیم مکه است. از دوران هاى دور، در اطراف و بر فراز این کوه، بناهاى مسکونى مى ساخته اند.
  
=== حِجر اسماعيل ===
+
*جبل النور یا [[غار حرا|حِرا]] با ارتفاع ۶۳۴ متر در شمال شرق مکه است و اولین آیات قرآنى در آن جا بر [[رسول خدا]] صلى الله علیه و آله نازل شد.
  
بنايي است به شکل نيم دايره با ديواري به ارتفاع يک متر و 30 سانتيمتر که در جانب شمالي کعبه قرار دارد، و قبر [[حضرت اسماعیل]] علیه السلام و [[هاجر]]، مادر آن حضرت در آن جا مي باشد، و بنابر بعضی روايات قبور جمعي از [[انبياء]] عليهم السلام هم در آن جا است.
+
*[[کوه ثور|ثور]]، با ارتفاع ۷۵۹ متر در جنوب بر سرپاست؛ جایى که پیامبر صلى الله علیه و آله به هنگام [[هجرت پیامبر اسلام به مدینه|هجرت]] در آن جا مخفى شد.
  
=== مقام ابراهيم===
+
*خَنْدمه، در پشت کوه ابوقبیس است.
  
محلي است در نزديک کعبه، به فاصله حدود 13 متر، داراي گنبدي کوچک که با شيشه احاطه شده، و در آن سنگي قرار دارد، که گفته مي شود [[حضرت ابراهیم]] خليل عليه السلام بر آن ايستاده، و مردم را به [[حج]] خدا دعوت کرده است، و اثر پاهاي مبارکش در آن پيدا مي باشد، حجاج محترم نماز [[طواف]] خود را پشت اين مقام بجاي مي آورند.
+
*عُمَر، که در غرب مکه واقع است.
  
=== زمزم===
+
*ثبیر، در شرق مکه است.
  
نام چاه آبي است که خداوند به لطف خود در زير پاي حضرت اسماعيل جاري ساخت، و در طول تاريخ و پيش آمد حوادث، بارها مرمَّت ولايروبي گرديده، و فعلاً آب آن نيز مورد استفاده حُجّاج بيت الله الحرام قرار مي گيرد، و آب آن مورد توجه خاص نبي اکرم صلي الله عليه و آله بوده است، و در طول [[تاريخ اسلام]] مؤمنين بدان تبرک مي جسته اند. آب زمزم، مبارک و موجب شفاست.
+
وادى ابراهیم در میان کوه هاى مکه واقع شده و یک وادى نسبتا طولانى است که مسجدالحرام در میانه آن قرار گرفته و در واقع، مسیر و مَسیلى است که آب بارانِ قسمت بالاى مکه یا مَعْلاة، از سمت حَجون به پایین را به مَسْفله در این سوى مسجدالحرام، به سمت اَجْیاد منتقل مى کرده است.<ref> آثار اسلامى مکه و مدینه، ص ۳۷.</ref>
  
[[رسول خدا]] صلي الله عليه و آله در [[مدينه]] آب زمزم را درخواست مي فرمودند. و در روايت وارد شده: وقتي از آب زمزم نوشيدي، بگو: «اَللّهُمَّ اجْعَلْهُ عِلْماًنافِعاً وَ رِزْقاً واسِعاً وَ شِفاء اًمِنْ کُلِّ داء وَ سُقْم؛ خداوندا! اين را سبب دانشي سودمند و روزي واسع و شفاي از هر درد و بيماري قرار ده.» نوشيدن آب زمزم بعد از نماز طواف مستحب است.
+
'''دره هاى اطراف مکه:'''
  
=== صفا و مروه ===
+
دره هاى مکه عبارت است از: «شعب حجون» و «شعب دار مال اللّه» و «شعب البطاطین» و «شعب فلق ابن الزبیر» و «شعب ابن عامر» و «شعب الجوف» و «شعب الخوز» و «شعب أذاخر» و «شعب خط» و «شعب الصفا» و «شعب الرزازین» و «شعب الجبیریین» و «شعب الجوف» و «شعب الجزارین» و «شعب زقاق النار» و «شعب جبل تفّاحه» و «شعب حجاج» و «شعب العطارین» و «شعب جیاد الکبیر» و «شعب جیاد الصغیر» و «شعب النفر» و «شعب ثور و خیام عنقود» و «شعب یرنى» و «شعب على» و «شعب ثنیة المدنیین» و «شعب حمام».<ref> البلدان، ص ۹۴.</ref>
  
صفا در سمت جنوب شرقي و مروه در سمت شمال شرقي کعبه قرار دارند. منظره صفا و مروه بسيار زيبا و باشکوه مي باشد، و مستحب است مردها قريب هفتاد متر از سعي را به طور «هَرْوَلَه» حرکت کنند، که حدود آن با رنگ و چراغ سبز مشخص گرديده است.
+
==پانویس==
 +
<references />
  
=== شِعب ابي طالب ===
+
==منابع==
 
 
شعب ابي طالب در شمال شرقي مسجدالحرام و در نزديکي صفا و مروه واقع شده، و محل ولادت [[رسول خدا]] صلي الله عليه و آله و [[فاطمه زهرا]] عليهاالسلام است. خاندان [[بنی هاشم]] و [[عبدالمطلب]] در همين مکان زندگي مي کرده اند و پس از بعثت توسط مشرکان حدود سه سال محاصره اقتصادي شدند. طبق نقل مورخين عده اي از سران [[قريش]] در دارالندوه گرد آمدند و عهدنامه اي تنظيم و پيمان بستند که نسبت به فرزندان عبدالمطلب سختگيري و آن ها را تحريم اقتصادي و تحت اذيت و آزار قرار دهند، سرانجام بعد از گذشت سه سال از اين پيمان پنج نفر از مشرکين پشيمان شده و عهدنامه را پاره کردند.
 
 
 
=== محل ولادت پيامبر اکرم (ص) ===
 
 
 
در نزديکي [[صفا و مروه]] مي داني است که در آن جا کتابخانه اي به نام «[[مکتبة مکة المکرمه]]» واقع شده، در اين بقعه نور عالم تاب نبي اکرم صلي الله عليه و آله بر جهانيان تابيد، و در همين محل مدتي در کنار مادرش آمنه زندگي نمود.
 
 
 
=== غار حِرا===
 
 
 
جبل النور، اسم کوهي است در داخل شهر مکه، و در آن غاري مي باشد به نام غارِ حِرا که رسول اکرم صلي الله عليه و آله قبل از [[بعثت]] در آن به [[تفکر]] و [[عبادت]] خداوند مي پرداخت، و در هر فرصتي به سوي آن مي شتافت، تا اين که در 27 [[رجب]]، [[جبرئيل]] بر آن حضرت نازل شد، و با آوردن آيات [[سوره علق]]، «اِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذِي خَلَقَ» آن حضرت به [[نبوت]] مبعوث شد.
 
 
 
=== کوه ثَوْر===
 
 
 
کوهي است که در پايين شهر مکه، تقريباً در دو فرسخي مسجدالحرام واقع شده، در آن کوه غاري است که [[رسول خدا]] صلي الله عليه و آله در وقت مهاجرت به جانب [[مدينه]] در آن پنهان شدند، و اين کوه را جبل الثور ناميده اند.
 
 
 
=== عَرَفات ===
 
 
 
سرزمين [[عرفات]] بيابان وسيع و همواري است که در شمال مکه در مسافت حدود 21 کيلومتري واقع شده است، و از حد حرم خارج است. عرفات سرزميني است که [[حضرت آدم]] و [[حوّا]] عليهماالسلام بعد از جدايي طولاني، در اين سرزمين به يکديگر رسيدند، و نسبت به هم آشنا و عارف گرديدند. عرفات سرزميني است که آدم در اين سرزمين اعتراف به [[گناه]] خويش کرده است. عرفات سرزميني است که [[دعا]] در آن مستجاب است، کوه عرفات را «جبل الرحمه» مي گويند، و [[امام حسين]] عليه السلام دعاي معروف عرفه را در کنار همين کوه خواندند. [[وقوف]] در عرفات از ارکان [[حج]] مي باشد.
 
 
 
=== مُزدَلفه (مشعرالحرام)===
 
 
 
از انتهاي مأزَمَين در سمت عرفات تا وادي مُحَسِّر در سمت مِني، مُزدلفه يا مَشعرالحرام ناميده شده است.
 
 
 
=== مِنا===
 
 
 
منا، سرزميني است ميان وادي مُحَسِّر و جمره عقبه که جزو حرم مي باشد، و در فاصله کمي در جانب شرقي بين مکه و مشعرالحرام قرار دارد. از جمره عقبه که حد نهايي مکه است تا وادي محسر در طرف مُزدلفه، منا است، و طول آن حدود «3600 متر» مي باشد.
 
 
 
يکي از جهاتي که اين جا را منا گفته اند آن است که [[جبرئيل]] امين در اين حصار به [[حضرت ابراهیم]] علیه السلام گفت از خدا تمنا و درخواست کن.
 
 
 
=== مسجد خَيفْ ===
 
 
 
از مساجد بسيار باعظمت است و در منا قرار دارد.<ref> ادعيه و آداب حرمين ويژه مكه مكرمه، ص 195.</ref>
 
 
 
=== قبرستان مَعْلاة ===
 
  
قبرستان مَعلاة ـ محله بالا ـ يا حُجون كه در ميان ايرانيان به قبرستان [[ابوطالب]] شهرت يافته قبرستانى كهن است كه به دليل درآغوش گرفتن بسيارى از چهره هاى برجسته و ممتاز از اجداد و [[اصحاب رسول خدا]] صلى الله عليه و آله و علما و [[تابعين]]، پس از [[قبرستان بقيع]]، قبرستانى مورد توجه و اعتناى مسلمانان بوده و از زيارتگاه هاى عمومى زائرانِ خانه خدا بشمار مى آيد. اين مكان را در قرون اخير به نام «مقبره بنى هاشم» نيز مى شناسند.<ref> آثار اسلامى مكه و مدينه.</ref>
+
*نثر طوبی، ابوالحسن شعرانی، تهران: انتشارات اسلامیه
 +
*فرهنگ اصطلاحات [[حج]]، محمديوسف حريرى؛ قم: انتشارات هجرت، چاپ اول، 1382.
 +
*آثار اسلامى مكه و [[مدينه]]، رسول جعفریان؛ قم: مشعر.
 +
*حج و عمره در [[قرآن]] و [[حدیث]]، محمد محمدی ری شهری / مترجم: جواد محدثی؛ قم: دارالحديث، چاپ اول، 1378.
 +
*تاريخ مكه از آغاز تا پايان دولت شرفاي مكه، احمد سباعی، رسول جعفریان (مترجم)، قم: مشعر، 1385.
 +
*قاموس قرآن، سيد على اكبر قرشى؛ تهران : اسلاميه ، چاپ پنجم ، 1367 ش .
 +
*كوثر، جعفرى يعقوب.
 +
*آثار البلاد و اخبار العباد، زكريا بن محمد بن محمود القزوينى؛ تهران: اميركبير، چاپ اول، 1373 ش .
 +
*مكه و مدينه تصويرى از توسعه و نوسازى، عبيدالله محمدامين كردى؛ ترجمه: حسين صابرى.
 +
*البلدان / ترجمه: اليعقوبى، احمد بن ابى يعقوب ؛ تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب ، 2536 ش .
 +
*ادعيه و آداب حرمين ويژه مكه مكرمه، حوزه نمايندگي ولي فقيه در امور حج و زيارت مركز تحقيقات حج.
  
==پستی و بلندی های مکه==
+
==آرشیو عکس و تصویر==
  
===کوههای اطراف مکه===
+
<gallery mode="packed" heights="170">
 +
پرونده:الحرام (6).jpg|شهر مکه در قرن 13 قمری
 +
پرونده:مکه0.jpg|شهر مکه
 +
پرونده:مکه00.jpeg|شهر مکه
 +
پرونده:مکه000.jpg|تصویر هوایی شهر مکه
 +
پرونده:مکه0000.jpg|تصویر شبانه شهر مکه
  
مكه در ميان دره واقع شده و اطراف آن را كوه هايى چند دربرگرفته است، به طورى كه تنها چند راه خروجى به سمت يمن، درياى سرخ و شام در آن وجود دارد. مهمترين كوه هاى مكه عبارتند از:
+
</gallery>
 
 
* ابوقبيس، با ارتفاع 420 متر كه در شرق مسجدالحرام واقع است. در حال حاضر قصر ملك بر بالاى آن بنا شده و بخشى از آن در فضاى باز جلوى مسعى افتاده و در واقع، بخشى از كوه از جاى برداشته شده است. اين كوه را به دليل همسايگى با كعبه، از كوه هاى مقدس دانسته اند. همچنين گفته اند كه در جريان طوفان نوح، امانت دار [[حجرالاسود]] بوده است. [[كوه صفا]] كه سرآغاز و مبدأ سعى است، در دامنه اين كوه واقع شده است.
 
 
 
* قُعَيْقعان يا جبل هندى، با ارتفاع 430 متر در غرب مكه است. فاصله اين دو كوه، حد قديم مكه است. از دوران هاى دور، در اطراف و بر فراز اين كوه، بناهاى مسكونى مى ساخته اند.
 
 
 
* جبل النور يا حِرا با ارتفاع 634 متر در شمال شرق مكه است و اولين آيات قرآنى در آن جا بر [[رسول خدا]] صلى الله عليه و آله نازل شد.
 
 
 
* ثور، با ارتفاع 759 متر در جنوب بر سرپاست؛ جايى كه پيامبر صلى الله عليه و آله به هنگام هجرت در آن جا مخفى شد.
 
 
 
* خَنْدمه، در پشت كوه ابوقبيس است.
 
 
 
* عُمَر، كه در غرب مكه واقع است.
 
 
 
* ثبير، در شرق مكه است.
 
 
 
وادى ابراهيم در ميان كوه هاى مكه واقع شده و يك وادى نسبتا طولانى است كه مسجدالحرام در ميانه آن قرار گرفته و در واقع، مسير و مَسيلى است كه آب بارانِ قسمت بالاى مكه يا مَعْلاة، از سمت حَجون به پايين را به مَسْفله در اين سوى مسجدالحرام، به سمت اَجْياد منتقل مى كرده است.<ref> آثار اسلامى مكه و مدينه، ص 37.</ref>
 
 
 
===دره هاى اطراف مكه===
 
 
 
دره هاى مكه عبارت است از: «شعب حجون» و «شعب دار مال اللّه» و «شعب البطاطين» و «شعب فلق ابن الزبير» و «شعب ابن عامر» و «شعب الجوف» و «شعب الخوز» و «شعب أذاخر» و «شعب خط» و «شعب الصفا» و «شعب الرزازين» و «شعب الجبيريين» و «شعب الجوف» و «شعب الجزارين» و «شعب زقاق النار» و «شعب جبل تفّاحه» و «شعب حجاج» و «شعب العطارين» (دره عطاران) و «شعب جياد الكبير» و «شعب جياد الصغير» و «شعب النفر» و «شعب ثور و خيام عنقود» و «شعب يرنى» و «شعب على» و «شعب ثنية المدنيين» و «شعب حمام».<ref> البلدان، ص 94.</ref>
 
 
 
==پانویس==
 
<references/>
 
 
 
==منابع==
 
 
 
* نثر طوبی، ابوالحسن شعرانی، تهران: انتشارات اسلامیه
 
* فرهنگ اصطلاحات [[حج]]، محمديوسف حريرى؛ قم: انتشارات هجرت، چاپ اول، 1382.
 
* آثار اسلامى مكه و [[مدينه]]، رسول جعفریان؛ قم: مشعر.
 
* حج و عمره در [[قرآن]] و [[حدیث]]، محمد محمدی ری شهری / مترجم: جواد محدثی؛ قم: دارالحديث، چاپ اول، 1378.
 
* تاريخ مكه از آغاز تا پايان دولت شرفاي مكه، احمد سباعی، رسول جعفریان (مترجم)، قم: مشعر، 1385.
 
* قاموس قرآن، سيد على اكبر قرشى؛ تهران : اسلاميه ، چاپ پنجم ، 1367 ش .
 
* كوثر، جعفرى يعقوب.
 
* آثار البلاد و اخبار العباد، زكريا بن محمد بن محمود القزوينى؛ تهران: اميركبير، چاپ اول، 1373 ش .
 
* مكه و مدينه تصويرى از توسعه و نوسازى، عبيدالله محمدامين كردى؛ ترجمه: حسين صابرى.
 
* البلدان / ترجمه: اليعقوبى، احمد بن ابى يعقوب ؛ تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب ، 2536 ش .
 
* ادعيه و آداب حرمين ويژه مكه مكرمه، حوزه نمايندگي ولي فقيه در امور حج و زيارت مركز تحقيقات حج.
 
  
 
[[رده:شهرهای اسلامی]]
 
[[رده:شهرهای اسلامی]]
  
 
[[رده:مکه]]
 
[[رده:مکه]]
 +
 +
[[رده: مقاله های مهم]]
 +
{{سنجش کیفی
 +
|سنجش=شده
 +
|شناسه= خوب
 +
|عنوان بندی مناسب= خوب
 +
|کفایت منابع و پی نوشت ها= خوب
 +
|رعایت سطح مخاطب عام= خوب
 +
|رعایت ادبیات دانشنامه ای= خوب
 +
|جامعیت= خوب
 +
|رعایت اختصار= خوب
 +
|سیر منطقی= خوب
 +
|کیفیت پژوهش= خوب
 +
|رده= دارد
 +
}}

نسخهٔ کنونی تا ‏۹ اوت ۲۰۲۰، ساعت ۰۷:۳۴

مکه مهمترین شهر کشور عربستان و جزء استان حجاز مى باشد که در بخش غربى شبه جزیره عربستان قرار دارد.[۱] کعبه در این شهر قرار دارد و این شهر از آغاز خلقت قداستی ویژه داشته است، ولى تاریخ جغرافیایى و آبادانى اش با اسکان حضرت هاجر و حضرت اسماعیل علیه السلام در آن شروع مى شود. این شهر پیش از اسلام به سبب خانه کعبه مرکز تجارت شبه جزیره عربستان بوده است.[۲] اهمیت ویژه شهر مکه علاوه بر وجود کعبه در آن، به خاطر بعثت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در این شهر و ظهور دین اسلام در آن است.

نمایی از شهر مکه و مسجدالحرام

موقعیت جغرافیایی مکه

عرض جفرافیایی مکه ۲۱ درجه و ۲۵ دقیقه است و طول آن از گرنویج ۳۹ درجه و ۵۰ دقیقه است.[۳] این شهر در بستر وادى ابراهیم و در دره اى تنگ و هلالى شکل به نام ابطح میان رشته کوه هاى مرتفعى (از طرف مشرق و مغرب) محصور شده است. ارتفاع تقریبى آن از سطح دریا ۳۳۰ متر ذکر شده. مکه در شرق دریاى سرخ و به فاصله ۶۲ کیلومترى بندر جده قرار دارد و محدود است از شمال به مدینه و از غرب به جده و از شرق به ریاض و نجد و از جنوب به یمن و عسیر.[۴]

مکه شهرى است کوهستانى و بسیار خشک و سوزان و در تابستان، هوایش بسیار گرم است و شب ها، در تابستان هوایش بهتر شود. و آب مکه، از باران است. در این شهر رودخانه یا چشمه جوشانی به صورت طبیعی جریان ندارد و لازم است آب را از چاه ها و طبقات زیرین زمین استخراج کنند. و هر چه از حرم مکه دورتر شویم، چشمه سارها و چاه هاى آب و مزارع و نخلستان ها بسیار باشد و آذوقه آن شهر را از جاى دیگر می آورند.[۵]

مکه در طول سال، در معرض بادهاى مختلف شمال غربى، شمال شرقى و جنوب غربى است. این بادها معمولا خشک هستند و گاه در فصل زمستان موجب بارش مى شوند.[۶]

نام و شهرت مکه

نام مکه تنها یک بار در قرآن کریم در آیه ۲۴ سوره فتح آمده است که خداوند می فرماید: «وَ هُوَ الَّذی کفَّ أَیدِیهُمْ عَنْکمْ وَ أَیدِیکمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَکةَ مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَکمْ عَلَیهِمْ وَ کانَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصیرا»؛ او بود که در درون مکه شما را بر آن ها پیروز کرد و دست شما را از آن ها و دست آن ها را از شما کوتاه کرد و خدا به کارهایى که مى کردید آگاه و بیناست. ولى از این شهر با نام هاى دیگر در چهارده آیه یاد شده است که عبارت اند از: «بکه»، «اُم القرى»، «البلد»، «البلد الامین»، «البلدة»، «الحرم» و نام هایى مانند: «قریتک»، «من القریتین» و «واد غیر ذی زرع».[۷]

وجه تسمیه مکه:

برخی از علماء اسلام برآنند که نام مکه، به دلیل کمی آب در آن جاست. اینان می گویند: در لغت آمده است: اِمتَکَّ الفصیلُ ضرع امّه، امتصّه. بنابراین مک، به معنای مکیدن شیرخوار از پستان مادر است. امتصّ به معنای مکیدن و به سوی خود کشیدن است.

برخی هم گفته اند: مکه از آن روی مکه نامیده شده است که گناهان را محو می کند. تَذهبُ بها، یعنی از میان می برد. یا آن که فاجر را از خود می راند: تخرجه منها. چنان که گفته شده است که نامگذاری آن به بکه، به خاطر آن است که گروهی از مردم در این شهر، گروهی دیگر را دفع می کنند: یدفع بعضهم بعضا.[۸]

منظور از بکه چیست؟

«إِنَّ اوَّلَ یَبْتٍ وُضِعَ لِلنّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ مُبَارَکاً وَ هُدیً لِلْعالَمِینَ؛ نخستین خانه‌ای که برای پرستش مردم نهاده شد همان است که در بکه ‌است آن جا با برکت و راهنمایی برای جهانیان است».[۹]

بک در لغت به معنى ازدحام است و بکه چنان که طبرسى فرموده به معنى محل ازدحام است بنابراین چون محل بیت و اطراف آن، محل ازدحام براى طواف و استلام و نماز و دعاست، به آن بکه گفته شده و آن به معنى وصف است نه علم. و اگر جاى دیگر هم محل ازدحام باشد مثل جمرات منى به آن ها هم بکه گفته می شود.

در المیزان فرموده: مراد از بکه زمین کعبه است به واسطه ازدحام مردم، بکه نامیده شده است.

طبرسى از امام باقر علیه السلام نقل کرده که بکه مسجدالحرام است و مکه تمام حرم. و این مؤید مطلب فوق است زیرا مسجدالحرام محل ازدحام است. و گویند: مراد از بکه، مکه است، میم آن بباء قلب شده است. محل کعبه و محل طواف و... نیز گفته اند.[۱۰]

ام القری به چه معنی است؟

شهر مقدس مکه، ام القرى نیز نامیده مى شود. این نام براى این شهر، در دو آیه از قرآن مجید اطلاق شده است: «لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى وَ مَنْ حَوْلَها»[۱۱] (خطاب به پیامبر:) تا انذار کنى أم القرى و کسانى را که در اطراف آن هستند.

«ام القرى» مادر آبادی ها، شهر مکه. علت این که به مکه «ام القرى» گفته مى شود این است که طبق روایاتى پس از فروکش کردن طوفان نوح، نخستین خشکى که از آب بیرون زد سرزمین مکه بود. این واقعه را دحوالارض مى گویند. لذا به مکه مادر آبادی ها گفته شد.[۱۲]

بلد الأمین:

از نام هاى معروف مکه که بیانگر احترام فوق العاده و قداست بیش از حد این سرزمین مقدس است، نام «بلدالأمین» مى باشد. این نام به همین صورت در قرآن کریم آمده و مورد قسم و سوگند الهى واقع شده است: «وَالتِّینِ وَالزَّیتُونِ وَ طُورِ سِینِینَ وَ هذَاالْبَلَدِ الْأَمِینِ»[۱۳] سوگند به انجیر و زیتون و سوگند به طور سینا و این شهر امن.(بلدالأمین)

بدون شک منظور از بلدالأمین در این آیه، شهر مکه است زیرا که سوره التین در مکه نازل شده. از آن گذشته، در آیات دیگرى از قرآن نیز، محل امن بودن مکه و حرم به روشنى بیان شده است، مانند:

«أَوَ لَمْ نُمَکنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً»[۱۴] آیا آن ها را در حرمى که محل ایمنى است مکان ندادیم؟

«وَمَنْ دَخَلَهُ کانَ آمِناً»[۱۵] هر کس داخل آن (مکه) شود در امان خواهد بود.

این که خداوند شهر مکه را سرزمین صلح و آرامش و جایگاه امن و آسودگى قرار داده، از برکت دعاى حضرت ابراهیم علیه السلام بنیانگذار کعبه است که از خداوند چنین درخواست نموده است: «وَ إِذْ قالَ إِبْراهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً».[۱۶] هنگامى که ابراهیم گفت: خدایا! این شهر را محل امن قرار بده.

بدین گونه خداوند مکه و حرم را محل امنیت و آرامش خاطر براى همه حتى مجرمان و گنهکاران قرار داده و هیچ کس را نباید و در آن جا آزار و اذیت کرد هر چند جنایتى را مرتکب شده و یا حدى برگردن او باشد و در آن سرزمین مقدس امنیت همگان حتى حیوانات و وحوش تضمین شده است. البته باید توجه داشت که تنها امنیت آن دسته از مجرمان تضمین شده که جرم آن ها در خود حرم واقع نشود، اما کسى که احترام حرم را حفظ نکند، دیگر حرمتى براى او نیست و مى توان او را در همان جا مجازات نمود.[۱۷]

براى شهر مکه علاوه بر نام هایى که ذکر کردیم، نام هاى دیگرى نیز در بعضى از کتاب ها آمده که عبارتند از: ام، ام الارضین، ام راحم، ام رحم، ام رحمان، ام رحمه، ام روح، ام زحم، ام صبح، ام الصفا، ام القرى، ام کوثى، ام المشاعر، امین، امینه، باسه، بره، بساسه، بساق، بطحا، بکه، بلد، بلدامین، بلدالله، بلدالله تعالى، بلدالامین، بلد حرام، بلده، بلدة المروزقه، بیت الدعا، بیت العروس، بینه، تاج، تهامه، جامعه، حاطمه، حجاز، حرام، حرم، حرم آمن، حرم الله، حرم الله تعالى، حرم امن، حرمه، خیر البلاد، رأس، رتاج، رحم، ساق، سبوحه، سلام، سیل، شباشعه، صلاح، طیبه، عاقر، عذراء، عرش، عرش الله، عروش، عروض، عریش، عزیز، غاشه، فاران، قادس، قادسیه، قریه، قریة الحمس، قریة النمل، کبیره، کریساء، کوثى، ماحى، مبارکه، متحفه، مخرج صدق، مدینة الرب، مذهب، مرویه، مشرفه، مسجدالحرام، معاد، معطشه، مفخمه، مقدسه، مکتان، مکرمه، مهابه، مهبط، نادره، ناسه، ناشته، ناشر، ناشه، نامیه، نجر، نساسه، نقرة الغراب، وادى، وادى، وادى غیر ذى ذرع، والده... .[۱۸]

مکه در ادوار گذشته

منطقه مکه از قدیم الایام در مسیر کاروانیان راه یمن و شام بود ولى تاریخ جغرافیایى و آبادانى اش با اسکان حضرت هاجر و حضرت اسماعیل علیه السلام در آن شروع مى شود. آن زمان که حضرت ابراهیم پیامبر عظیم الشأن علیه السلام زن و فرزند خود را به امر الهى در بیابان غیر ذى ذرع و بى آب ساکن ساخت، به اراده الهى چشمه آبى زیر پاى کودک حضرت هاجر علیه السلام جوشید و با پیدایش آب (زمزم) قوم جرهم (از قبایل یمنى) که در حدود مکه بسر مى بردند در این نقطه اقامت گزیدند و آن گاه که کعبه به دست تواناى پیامبر گرانقدر حضرت ابراهیم و با کمک فرزندش حضرت اسماعیل علیهم السلام بنا گردید مکه از جهت تشریفات مذهبى و از جهت امور بازرگانى ارزش و اعتبار یافت.

و اما مکه شهرى که پایگاه توحید قرار داده شده اهمیت حیاتى و جهانى اش را با ظهور پیامبر اسلام آغاز نمود. با تولد اسلام مکه جایگاه توحید ابراهیمى خود را که در سیر زمان فراموش شده بود دوباره بدست آورد. در ابتدا کفار و مشرکین با آزار و قصد قتل پیامبر اسلام سبب شدند که حضرت بعد از سیزدهمین سال بعثت در شب ربیع الاول به امر الهى مکه را ترک گوید و به مدینه مهاجرت فرماید. تا این که حضرت در دهم رمضان سال هشتم هجرى با سپاهى متشکل از ده هزار مسلمان از مدینه عازم مکه گردیدند و بعد از ده روز به مکه رسیدند و در ناحیه ذى طوى سپاه را چهار قسمت کردند که هر کدام از جهتى روانه شهر گشتند. مکیان تاب مقاومت در خود ندیدند و به پیشتاز شتافتند. مکه بدون خونریزى فتح گردید و حضرت بر مکیان رحمت آورد و آزادشان ساخت. مکه از قید کفر آزاد گردید و پایگاه توحید گشت.[۱۹]

حرم بودن شهر مکه

در قرآن در وصف مکه آمده است: «أو لم نمکّن لهم حرما آمنا یجبی الیه ثمرات کل شیء» (سوره قصص/آیه۵۷) آیا برای اهل مکه حرم أمن قرار ندادیم که میوه از هر جنس بدان جا میبرند.

علامه شعرانی در کتاب نثر طوبی در این خصوص می گوید: «حرم زمین مقدس است پیرامون مکه و از همه جانب بدان احاطه دارد و حدودی بر آن از هر طرف ساخته اند و بومیان آنجا از عهد پیغمبر صلی الله علیه و آله و پیش از آن حدود حرم را نسل به نسل حفظ کرده اند چنانکه سایر مشاعر را مثلا حدود عرفات و مشعر الحرام و منی و جای جمرات و مسجد پیغمبر صلی الله علیه و آله و محل سعی بین صفا و مروه و حجر اسماعیل و امثال آن به تواتر معلوم است. حد حرم از طرف مغرب که سوی دریاست به مکه نزدیک است قریب یک فرسخ اما از جانب مشرق که سوی منی و عرفات است نزدیک سه فرسخ است و از شمال و جنوب حدی معلوم دارد فاصله هر یک را بذراع و اشبار تعیین کرده است. منی جزء حرم است و عرفات بیرون حرم مگر در اول آن مسجدی است که یک نیمه آن از حرم است و نیم دیگر بیرون حرم. حرم مکه در شرع احکامی دارد از جمله آن که شکار حیوان در آن جا حرام است و کندن درخت آن جائز نیست و لقطه آن را نتوان برداشت.»[۲۰]

اماکن متبرکه مکه

  • مسجدالحرام: مسجدی است بسیار باعظمت که در فضیلت و شرافت بی نظیر می باشد، یک نماز در آن برابری می کند با صد هزار نماز در مساجد دیگر، پس بایستی وقت را غنیمت شمرده و از فضیلت های معنوی مسجدالحرام حداکثر بهره را بُرد. کعبه در وسط مسجدالحرام قرار دارد.
  • حِجر اسماعیل: بنایی است به شکل نیم دایره با دیواری به ارتفاع یک متر و ۳۰ سانتیمتر که در جانب شمالی کعبه قرار دارد، و قبر حضرت اسماعیل علیه السلام و هاجر، مادر آن حضرت در آن جا می باشد، و بنابر بعضی روایات قبور جمعی از انبیاء علیهم السلام هم در آن جا است.
  • مقام ابراهیم: محلی است در نزدیک کعبه، به فاصله حدود ۱۳ متر، دارای گنبدی کوچک که با شیشه احاطه شده، و در آن سنگی قرار دارد، که گفته می شود حضرت ابراهیم خلیل علیه السلام بر آن ایستاده، و مردم را به حج خدا دعوت کرده است، و اثر پاهای مبارکش در آن پیدا می باشد، حجاج نماز طواف خود را پشت این مقام بجای می آورند.
  • زمزم: نام چاه آبی است که خداوند به لطف خود در زیر پای حضرت اسماعیل جاری ساخت، و در طول تاریخ و پیش آمد حوادث، بارها مرمَّت و لایروبی گردیده، و فعلاً آب آن نیز مورد استفاده حُجّاج بیت الله الحرام قرار می گیرد، و آب آن مورد توجه خاص نبی اکرم صلی الله علیه و آله بوده است، و در طول تاریخ اسلام مؤمنین بدان تبرک می جسته اند. آب زمزم، مبارک و موجب شفاست. رسول خدا صلی الله علیه و آله در مدینه آب زمزم را درخواست می فرمودند. و در روایت وارد شده: وقتی از آب زمزم نوشیدی، بگو: «اَللّهُمَّ اجْعَلْهُ عِلْماً نافِعاً وَ رِزْقاً واسِعاً وَ شِفاءاً مِنْ کُلِّ داء وَ سُقْم؛ خداوندا! این را سبب دانشی سودمند و روزی واسع و شفای از هر درد و بیماری قرار ده.» نوشیدن آب زمزم بعد از نماز طواف مستحب است.
  • صفا و مروه: صفا در سمت جنوب شرقی و مروه در سمت شمال شرقی کعبه قرار دارند. منظره صفا و مروه بسیار زیبا و باشکوه می باشد، و مستحب است مردها قریب هفتاد متر از سعی را به طور «هَرْوَلَه» حرکت کنند، که حدود آن با رنگ و چراغ سبز مشخص گردیده است.
  • شِعب ابی طالب: شعب ابی طالب در شمال شرقی مسجدالحرام و در نزدیکی صفا و مروه واقع شده، و محل ولادت رسول خدا صلی الله علیه و آله و فاطمه زهرا علیهاالسلام است. خاندان بنی هاشم و عبدالمطلب در همین مکان زندگی می کرده اند و پس از بعثت توسط مشرکان حدود سه سال محاصره اقتصادی شدند. طبق نقل مورخین عده ای از سران قریش در دارالندوه گرد آمدند و عهدنامه ای تنظیم و پیمان بستند که نسبت به فرزندان عبدالمطلب سختگیری و آن ها را تحریم اقتصادی و تحت اذیت و آزار قرار دهند، سرانجام بعد از گذشت سه سال از این پیمان پنج نفر از مشرکین پشیمان شده و عهدنامه را پاره کردند.
  • محل ولادت پیامبر اکرم (ص): در نزدیکی صفا و مروه میدانی است که در آن جا کتابخانه ای به نام «مکتبة مکة المکرمه» واقع شده، در این بقعه نور عالم تاب نبی اکرم صلی الله علیه و آله بر جهانیان تابید، و در همین محل مدتی در کنار مادرش آمنه زندگی نمود.
  • غار حِرا: جبل النور، اسم کوهی است در داخل شهر مکه، و در آن غاری می باشد به نام غارِ حِرا که رسول اکرم صلی الله علیه و آله قبل از بعثت در آن به تفکر و عبادت خداوند می پرداخت، و در هر فرصتی به سوی آن می شتافت، تا این که در ۲۷ رجب، جبرئیل بر آن حضرت نازل شد، و با آوردن آیات سوره علق، «اِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذِی خَلَقَ» آن حضرت به نبوت مبعوث شد.
  • کوه ثَوْر: کوهی است که در پایین شهر مکه، تقریباً در دو فرسخی مسجدالحرام واقع شده، در آن کوه غاری است که رسول خدا صلی الله علیه و آله در وقت مهاجرت به جانب مدینه در آن پنهان شدند، و این کوه را جبل الثور نامیده اند.
  • عَرَفات: سرزمین عرفات بیابان وسیع و همواری است که در شمال مکه در مسافت حدود ۲۱ کیلومتری واقع شده است، و از حد حرم خارج است. عرفات سرزمینی است که حضرت آدم و حوّا علیهماالسلام بعد از جدایی طولانی، در این سرزمین به یکدیگر رسیدند، و نسبت به هم آشنا و عارف گردیدند. عرفات سرزمینی است که آدم در این سرزمین اعتراف به گناه خویش کرده است. عرفات سرزمینی است که دعا در آن مستجاب است، کوه عرفات را «جبل الرحمه» می گویند، و امام حسین علیه السلام دعای عرفه را در کنار همین کوه خواندند. وقوف در عرفات از ارکان حج می باشد.
  • مُزدَلفه (مشعرالحرام): از انتهای مأزَمَین در سمت عرفات تا وادی مُحَسِّر در سمت مِنی، مُزدلفه یا مَشعرالحرام نامیده شده است.
  • مِنا: منا، سرزمینی است میان وادی مُحَسِّر و جمره عقبه که جزو حرم می باشد، و در فاصله کمی در جانب شرقی بین مکه و مشعرالحرام قرار دارد. از جمره عقبه که حد نهایی مکه است تا وادی محسر در طرف مُزدلفه، منا است، و طول آن حدود «۳۶۰۰ متر» می باشد. یکی از جهاتی که این جا را منا گفته اند آن است که جبرئیل امین در این حصار به حضرت ابراهیم علیه السلام گفت از خدا تمنا و درخواست کن.
  • مسجد خَیفْ: از مساجد بسیار باعظمت است و در منا قرار دارد.[۲۱]
  • قبرستان مَعْلاة: قبرستان مَعلاة ـ محله بالا ـ یا حُجون که در میان ایرانیان به قبرستان ابوطالب شهرت یافته قبرستانى کهن است که به دلیل درآغوش گرفتن بسیارى از چهره هاى برجسته و ممتاز از اجداد و اصحاب رسول خدا صلى الله علیه و آله و علما و تابعین، پس از قبرستان بقیع، قبرستانى مورد توجه و اعتناى مسلمانان بوده و از زیارتگاه هاى عمومى زائرانِ خانه خدا بشمار مى آید. این مکان را در قرون اخیر به نام «مقبره بنى هاشم» نیز مى شناسند.[۲۲]

پستی و بلندی های مکه

کوههای اطراف مکه:

مکه در میان دره واقع شده و اطراف آن را کوه هایى چند دربرگرفته است، به طورى که تنها چند راه خروجى به سمت یمن، دریاى سرخ و شام در آن وجود دارد. مهمترین کوه هاى مکه عبارتند از:

  • ابوقبیس، با ارتفاع ۴۲۰ متر که در شرق مسجدالحرام واقع است. در حال حاضر قصر ملک بر بالاى آن بنا شده و بخشى از آن در فضاى باز جلوى مسعى افتاده و در واقع، بخشى از کوه از جاى برداشته شده است. این کوه را به دلیل همسایگى با کعبه، از کوه هاى مقدس دانسته اند. همچنین گفته اند که در جریان طوفان نوح، امانت دار حجرالاسود بوده است. کوه صفا که سرآغاز و مبدأ سعى است، در دامنه این کوه واقع شده است.
  • قُعَیقعان یا جبل هندى، با ارتفاع ۴۳۰ متر در غرب مکه است. فاصله این دو کوه، حد قدیم مکه است. از دوران هاى دور، در اطراف و بر فراز این کوه، بناهاى مسکونى مى ساخته اند.
  • جبل النور یا حِرا با ارتفاع ۶۳۴ متر در شمال شرق مکه است و اولین آیات قرآنى در آن جا بر رسول خدا صلى الله علیه و آله نازل شد.
  • ثور، با ارتفاع ۷۵۹ متر در جنوب بر سرپاست؛ جایى که پیامبر صلى الله علیه و آله به هنگام هجرت در آن جا مخفى شد.
  • خَنْدمه، در پشت کوه ابوقبیس است.
  • عُمَر، که در غرب مکه واقع است.
  • ثبیر، در شرق مکه است.

وادى ابراهیم در میان کوه هاى مکه واقع شده و یک وادى نسبتا طولانى است که مسجدالحرام در میانه آن قرار گرفته و در واقع، مسیر و مَسیلى است که آب بارانِ قسمت بالاى مکه یا مَعْلاة، از سمت حَجون به پایین را به مَسْفله در این سوى مسجدالحرام، به سمت اَجْیاد منتقل مى کرده است.[۲۳]

دره هاى اطراف مکه:

دره هاى مکه عبارت است از: «شعب حجون» و «شعب دار مال اللّه» و «شعب البطاطین» و «شعب فلق ابن الزبیر» و «شعب ابن عامر» و «شعب الجوف» و «شعب الخوز» و «شعب أذاخر» و «شعب خط» و «شعب الصفا» و «شعب الرزازین» و «شعب الجبیریین» و «شعب الجوف» و «شعب الجزارین» و «شعب زقاق النار» و «شعب جبل تفّاحه» و «شعب حجاج» و «شعب العطارین» و «شعب جیاد الکبیر» و «شعب جیاد الصغیر» و «شعب النفر» و «شعب ثور و خیام عنقود» و «شعب یرنى» و «شعب على» و «شعب ثنیة المدنیین» و «شعب حمام».[۲۴]

پانویس

  1. فرهنگ اصطلاحات حج، ص ۱۸۷.
  2. سفرنامه ناصرخسرو، ص ۲۸۸.
  3. تعیین سمت قبله و تشخیص ظهر حقیقى مدینه منوره به اعجاز رسول الله (ص)، حسن حسن زاده آملی، نشر قیام، ۱۳۷۹، ص۷.
  4. فرهنگ اصطلاحات حج، ص ۱۸۸.
  5. آثار البلاد و اخبار العباد، ص: ۱۶۳.
  6. مکه و مدینه تصویرى از توسعه و نوسازى، ص ۱۴۸.
  7. حج و عمره در قرآن و حدیث.
  8. تاریخ مکه از آغاز تا پایان دولت شرفای مکه، ص ۴۶.
  9. سوره آل عمران، آیه ۹۶.
  10. قاموس قرآن، ج ۱، ص: ۲۲۰.
  11. سوره انعام، آیه ۹۲ و سوره شورى، آیه ۷.
  12. کوثر، ج ۳، ص: ۴۹۳.
  13. سوره التین، آیات ۲-۱.
  14. سوره قصص، آیه ۵۷.
  15. سوره آل عمران، آیه ۹۱.
  16. سوره ابراهیم، آیه ۳۸.
  17. کوثر، ج ۲، ص: ۱۹۷.
  18. فرهنگ اصطلاحات حج، ص ۱۹۰.
  19. فرهنگ اصطلاحات حج، ص ۱۸۸.
  20. نثر طوبی، ج۱، ص۱۶۸
  21. ادعیه و آداب حرمین ویژه مکه مکرمه، ص ۱۹۵.
  22. آثار اسلامى مکه و مدینه.
  23. آثار اسلامى مکه و مدینه، ص ۳۷.
  24. البلدان، ص ۹۴.

منابع

  • نثر طوبی، ابوالحسن شعرانی، تهران: انتشارات اسلامیه
  • فرهنگ اصطلاحات حج، محمديوسف حريرى؛ قم: انتشارات هجرت، چاپ اول، 1382.
  • آثار اسلامى مكه و مدينه، رسول جعفریان؛ قم: مشعر.
  • حج و عمره در قرآن و حدیث، محمد محمدی ری شهری / مترجم: جواد محدثی؛ قم: دارالحديث، چاپ اول، 1378.
  • تاريخ مكه از آغاز تا پايان دولت شرفاي مكه، احمد سباعی، رسول جعفریان (مترجم)، قم: مشعر، 1385.
  • قاموس قرآن، سيد على اكبر قرشى؛ تهران : اسلاميه ، چاپ پنجم ، 1367 ش .
  • كوثر، جعفرى يعقوب.
  • آثار البلاد و اخبار العباد، زكريا بن محمد بن محمود القزوينى؛ تهران: اميركبير، چاپ اول، 1373 ش .
  • مكه و مدينه تصويرى از توسعه و نوسازى، عبيدالله محمدامين كردى؛ ترجمه: حسين صابرى.
  • البلدان / ترجمه: اليعقوبى، احمد بن ابى يعقوب ؛ تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب ، 2536 ش .
  • ادعيه و آداب حرمين ويژه مكه مكرمه، حوزه نمايندگي ولي فقيه در امور حج و زيارت مركز تحقيقات حج.

آرشیو عکس و تصویر