محمد بن عثمان عمرى: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
جز (درج الگو رتبه بندی)
(ویرایش)
سطر ۱: سطر ۱:
 
{{خوب}}
 
{{خوب}}
محمد بن عثمان پس از پدرش [[عثمان بن سعید]] دومين نايب از «نواب چهارگانه» [[امام زمان]](عجل الله تعالي فرجه الشريف) است.او مدت 40 سال بر این سمت بود.  
+
محمد بن عثمان پس از پدرش [[عثمان بن سعید]] دومین نایب از «[[نواب اربعه|نواب چهارگانه]]» [[امام زمان]](عجل الله تعالی فرجه الشریف) است. او مدت ۴۰ سال بر این سمت بود.  
  
 
==نیابت محمد بن عثمان==
 
==نیابت محمد بن عثمان==
وي پيش از آن، در زمان حيات پدرش، از سوي امام عسكري(عليه السلام) به نيابت امام غايب معرفي شده بود. بدين صورت كه آن حضرت، هنگامي كه گروهي از شيعيان يمن در شهر «سامرا» به حضورش شرفياب شدند، عثمان بن سعيد را نزد خود فرا خواند و بر وكالت و وثاقت او تصريح كرد. سپس فرمود:  
+
وی پیش از آن، در زمان حیات پدرش، از سوی [[امام حسن عسکری علیه السلام|امام عسکری]](علیه السلام) به نیابت امام غایب معرفی شده بود. بدین صورت که آن حضرت، هنگامی که گروهی از شیعیان [[یمن|یمن]] در شهر «[[سامرا]]» به حضورش شرفیاب شدند، عثمان بن سعید را نزد خود فرا خواند و بر وکالت و وثاقت او تصریح کرد. سپس فرمود:  
گواه باشيد عثمان بن سعيد عمري، وكيل من است و فرزندش محمد بن عثمان وكيل فرزند من، مهدي شما است.<ref>ر.ك: شيخ طوسي، كتاب الغيبة، ص 356، ح 317.</ref>  
+
گواه باشید عثمان بن سعید عمری، وکیل من است و فرزندش محمد بن عثمان وکیل فرزند من، مهدی شما است.<ref>ر.ک: شیخ طوسی، کتاب الغیبة، ص ۳۵۶، ح ۳۱۷.</ref>  
  
عثمان بن سعيد هنگام مرگ خود، به دستور حضرت مهدي(عجل الله تعالي فرجه الشريف) نيابت را به فرزند خود «محمد» سپرد. به علاوه خود حضرت ولي عصر(عليه السلام) نيز در توقيعاتي، به نيابت او تصريح فرمود.<ref>ر.ك: شيخ صدوق، كمال الدين و تمام النعمة، ج ص 510، ح 41؛ شيخ طوسي، کتاب الغيبة، ص 361.</ref>  
+
عثمان بن سعید هنگام مرگ خود، به دستور [[امام زمان عجل الله فرجه الشریف|حضرت مهدی]](عجل الله تعالی فرجه الشریف) نیابت را به فرزند خود «محمد» سپرد. به علاوه خود حضرت ولی عصر(علیه السلام) نیز در [[توقیعات امام زمان (عج)|توقیعاتی]]، به نیابت او تصریح فرمود.<ref>ر.ک: شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ج ۲، ص ۵۱۰، ح ۴۱؛ شیخ طوسی، کتاب الغیبة، ص ۳۶۱.</ref>  
  
آن حضرت در توقيعي چنين فرمود:  
+
آن حضرت در توقیعی چنین فرمود:  
{{متن حدیث|«ما براي خداييم و بازگشتمان به سوي او است. تسليم فرمان خدا و خشنود به قضاي الهي هستيم. پدرت سعادتمندانه زيست و نيكو از اين جهان، ديده بر بست. خداي رحمتش كند و او را به اوليا و موالي خود ملحق سازد! كه همواره در راه آنان كوشا بود و در چيزهايي كه او را به خدا نزديك سازد، تلاش فراواني داشت. خداوند تبارك و تعالي رويش را سفيد و درخشنده كند و لغزش‌هايش را ببخشد!»}}.<ref>همان، ص 188، ح 38.</ref>  
+
{{متن حدیث|«ما برای خداییم و بازگشتمان به سوی او است. تسلیم فرمان خدا و خشنود به قضای الهی هستیم. پدرت سعادتمندانه زیست و نیکو از این جهان، دیده بر بست. خدای رحمتش کند و او را به اولیا و موالی خود ملحق سازد! که همواره در راه آنان کوشا بود و در چیزهایی که او را به خدا نزدیک سازد، تلاش فراوانی داشت. خداوند تبارک و تعالی رویش را سفید و درخشنده کند و لغزش‌هایش را ببخشد!»}}.<ref>همان، ص ۱۸۸، ح ۳۸.</ref>  
در بخش ديگري از آن توقيع فرمود:  
+
در بخش دیگری از آن توقیع فرمود:  
{{متن حدیث|«از كمال سعادت او بود كه خداوند چون تو فرزندي را روزي‌اش ساخت كه جانشين او باشد و به امر او قيام كند»}}.<ref>همان، ص 188، ح 38.</ref>  
+
{{متن حدیث|«از کمال سعادت او بود که خداوند چون تو فرزندی را روزی‌اش ساخت که جانشین او باشد و به امر او قیام کند»}}.<ref>همان، ص ۱۸۸، ح ۳۸.</ref>  
  
همچنين در توقيع ديگري فرمود:  
+
همچنین در توقیع دیگری فرمود:  
{{متن حدیث|«... و اما محمد بن عثمان عمري، خداوند از او و پدرش خشنود و راضي باشد! همانا او مورد وثوق من و نوشته او، نوشته من است.»}}<ref>شيخ طوسی, كتاب الغيبة، ص 362، ح 326.</ref>  
+
{{متن حدیث|«... و اما محمد بن عثمان عمری، خداوند از او و پدرش خشنود و راضی باشد! همانا او مورد وثوق من و نوشته او، نوشته من است.»}}<ref>شیخ طوسی, کتاب الغیبة، ص ۳۶۲، ح ۳۲۶.</ref>  
  
== ویژگی های دوران نیابت محمد بن عثمان==
+
==ویژگی های دوران نیابت محمد بن عثمان==
  
 
===مدعیان دروغین نیابت===
 
===مدعیان دروغین نیابت===
سطر ۲۲: سطر ۲۲:
  
 
===ضرورت تقیه===
 
===ضرورت تقیه===
دوران نيابت او، هم‌زمان با حكومت چهار تن از خلفاي عباسي بود. آغاز كار او در زمان معتمد عباسي، كه از زمان حيات امام يازدهم بر مسند خلافت نشسته بود، مصادف بود. معتمد با مشكلات داخلي و خارجي مختلفي درگيري داشت. به نظر مي‌رسد كه گرفتاري‌ها و درگيري‌هاي حكومت، آزادي عمل بيشتري را براي نايب دوم امام(عج) در سال‌هاي اوليه نيابتش فراهم ساخته و زمينه را براي فعاليت بيشتر وي مهيا كرده بود. در اين شرايط محمدبن عثمان، با رعايت شرايط تقيه، كوشش بيشتري براي آگاهي دادن به شيعيان درباره جانشيني امام يازدهم و شناخت امام مهدي(عج) به كار مي‌بست. با اين حال با توجه به تصريحاتي كه از جانب امام(عج) رسيده بود از ذكر نام صريح آن حضرت به هرگونه نهي مي‌كرد.
+
دوران نیابت او، هم‌زمان با حکومت چهار تن از [[حکومت بنی عباس|خلفای عباسی]] بود. آغاز کار او در زمان [[معتمد|معتمد عباسی]]، که از زمان حیات امام یازدهم بر مسند [[خلافت]] نشسته بود، مصادف بود. معتمد با مشکلات داخلی و خارجی مختلفی درگیری داشت. به نظر می‌رسد که گرفتاری‌ها و درگیری‌های حکومت، آزادی عمل بیشتری را برای نایب دوم امام(عج) در سال‌های اولیه نیابتش فراهم ساخته و زمینه را برای فعالیت بیشتر وی مهیا کرده بود. در این شرایط محمدبن عثمان، با رعایت شرایط [[تقیه|تقیه]]، کوشش بیشتری برای آگاهی دادن به [[شیعه|شیعیان]] درباره جانشینی امام یازدهم و شناخت امام مهدی(عج) به کار می‌بست. با این حال با توجه به تصریحاتی که از جانب امام(عج) رسیده بود از ذکر نام صریح آن حضرت به هرگونه نهی می‌کرد.
  
اين اقدامات در ادامه فعاليت‌هاي نايب اول و به منظور دورساختن هر چه بيشتر اذهان حكومت نسبت به مساله امامت صورت مي‌گرفت؛ زيرا حكومت تا حدودي قانع شده بود كه شيعيان پس از امام يازدهم امام ديگري ندارند و اين بدان معني بود كه ديگر از جانب آن‌ها خطري متوجه عباسيان نيست و اين همان خواسته مطلوب امام(عج) محسوب مي‌شد؛ زيرا در اين صورت از اعمال فشارهاي زياد حكومت بر شيعيان كاسته مي‌شد و اين گشايشي در كار شيعه بود.<ref>اوضاع سياسي، اجتماعي و فرهنگي شيعه در غيبت صغري، حسن حسين‌زاده شانه‌چي</ref>
+
این اقدامات در ادامه فعالیت‌های نایب اول و به منظور دورساختن هر چه بیشتر اذهان حکومت نسبت به مساله [[امامت]] صورت می‌گرفت؛ زیرا حکومت تا حدودی قانع شده بود که شیعیان پس از امام یازدهم امام دیگری ندارند و این بدان معنی بود که دیگر از جانب آن‌ها خطری متوجه عباسیان نیست و این همان خواسته مطلوب امام(عج) محسوب می‌شد؛ زیرا در این صورت از اعمال فشارهای زیاد حکومت بر شیعیان کاسته می‌شد و این گشایشی در کار شیعه بود.<ref>اوضاع سیاسی، اجتماعی و فرهنگی شیعه در غیبت صغری، حسن حسین‌زاده شانه‌چی</ref>
  
 
===ظهور قرامطه===
 
===ظهور قرامطه===
آنچه بيش از همه موقعيت نايب دوم شيعيان را در اين دوره دشوار مي‌كرد، حركت‌هاي سياسي بود كه از جانب ديگر فرقه‌هاي شيعي به خصوص اسماعيليه و زيديه در اين دوران به وقوع مي‌پيوست. در اين زمان بود كه قرمطيان، فرقه‌ افراطي از اسماعيليات توانسته بودند در نواحي كوفه و مراكز عراق نفوذ بسياري به دست آورند و بدين طريق عده‌اي از شيعيان را به خود جلب كنند؛ زيرا اين اقدامات ناخواسته جو بدبيني شديدي را در دربار نسبت به عموم شيعيان پديد مي‌آورد؛ لذا به گفته شيخ طوسي در اين ايام، دولت عباسي فشار فوق‌العاده‌اي بر شيعيان وارد مي‌ساخت و رعب و وحشتي در دل آنان پديد آورده بود كه قادر به آشكار ساختن مذهب خود نبودند و حتي در همين ايام مرقد امام حسين(ع) و اميرالمومنين(ع) نيز در اثر خرابكاري‌هايي كه مي‌توان آن‌ها را به حكومت عباسي نسبت داد، ويران شدند. در نتيجه اقدامات ماموران و جاسوسان «المعتمد»، آن‌ها به وجود تشكيلات سازمان‌يافته‌اي براي شيعيان و در واقع همان سيستم نيابت و وكالت يقين پيدا كردند. شيخ كليني به نقل از حسين بن حسن علوي مي‌گويد كه عبيدالله بن سليمان وزير تصميم داشت با دسيسه‌اي، وكيلان امام را شناسايي و دستگير كند، ليكن در همين ايام توقيعي از امام(عج) رسيد كه به همه وكلا دستور داده بود تا به هيچ وجه از كسي مالي را نپذيرند و نسبت به اين امر اظهار بي‌اطلاعي نمايند و بدين ترتيب نقشه وزير ناموفق ماند و وكيلان امام از اين خطر نجات يافتند. با تمام اين احوال تا پايان حكومت المعتمد (متوفي 279 ق)، محمدبن عثمان از آزادي عمل بيشتري برخوردار بود،‌ ليكن با شروع خلافت المعتضد (279-289ق) وضعيت دشوارتر شد. المعتضد مردي بي‌رحم و خشن بود و دوران حكومت او، دوره سركوب و تعقيب شيعيان تلقي مي‌شود.
+
آنچه بیش از همه موقعیت نایب دوم شیعیان را در این دوره دشوار می‌کرد، حرکت‌های سیاسی بود که از جانب دیگر فرقه‌های شیعی به خصوص [[اسماعیلیه|اسماعیلیه]] و [[زیدیه|زیدیه]] در این دوران به وقوع می‌پیوست. در این زمان بود که قرمطیان، فرقه‌ افراطی از اسماعیلیان توانسته بودند در نواحی [[کوفه|کوفه]] و مراکز عراق نفوذ بسیاری به دست آورند و بدین طریق عده‌ای از شیعیان را به خود جلب کنند؛ زیرا این اقدامات ناخواسته جو بدبینی شدیدی را در دربار نسبت به عموم شیعیان پدید می‌آورد؛ لذا به گفته [[شیخ طوسی|شیخ طوسی]] در این ایام، دولت عباسی فشار فوق‌العاده‌ای بر شیعیان وارد می‌ساخت و رعب و وحشتی در دل آنان پدید آورده بود که قادر به آشکار ساختن مذهب خود نبودند و حتی در همین ایام مرقد [[امام حسین علیه السلام|امام حسین]](ع) و [[امام علی علیه السلام|امیرالمومنین]](ع) نیز در اثر خرابکاری‌هایی که می‌توان آن‌ها را به حکومت عباسی نسبت داد، ویران شدند. در نتیجه اقدامات ماموران و جاسوسان «المعتمد»، آن‌ها به وجود تشکیلات سازمان‌یافته‌ای برای شیعیان و در واقع همان سیستم نیابت و وکالت یقین پیدا کردند. [[شیخ کلینی|شیخ کلینی]] به نقل از حسین بن حسن علوی می‌گوید که عبیدالله بن سلیمان وزیر تصمیم داشت با دسیسه‌ای، وکیلان امام را شناسایی و دستگیر کند، لیکن در همین ایام توقیعی از امام(عج) رسید که به همه وکلا دستور داده بود تا به هیچ وجه از کسی مالی را نپذیرند و نسبت به این امر اظهار بی‌اطلاعی نمایند و بدین ترتیب نقشه وزیر ناموفق ماند و وکیلان امام از این خطر نجات یافتند. با تمام این احوال تا پایان حکومت المعتمد (متوفی ۲۷۹ ق)، محمدبن عثمان از آزادی عمل بیشتری برخوردار بود،‌ لیکن با شروع خلافت [[معتضد|المعتضد]] (۲۷۹-۲۸۹ق) وضعیت دشوارتر شد. المعتضد مردی بی‌رحم و خشن بود و دوران حکومت او، دوره سرکوب و تعقیب شیعیان تلقی می‌شود.
  
علاوه بر اين المعتضد از اعتقاد شيعيان درباره وجود جانشيني براي امام يازدهم اطلاع داشت و ظاهرا خبري مبني بر اقامت امام دوازدهم در منزل پدرش در سامرا به او رسيده بود؛ از اين رو پس از دستگيري چند تن از وكلا، دستور داد تا عده‌اي از سربازان مخصوص وي از بغداد، كه به تازگي مقر خلافت بدانجا منتقل شده بود، به سامرا بروند و خانه امام(عج) را بازرسي كنند و هر كسي را در آنجا يافتند به قتل برسانند. اين اقدام عملي شد، ولي آنان به هدف خود نرسيدند. گويا چند نفر از سربازان مذكور در ورود به خانه امام عسگري(ع)، حضرت مهدي(ع) را ديده ولي موفق به دستگيري ايشان نشده بودند. پس از بازگشت، معتضد به آن‌ها تاكيد كرد كه اين امر را مخفي نگه دارند.
+
علاوه بر این المعتضد از اعتقاد شیعیان درباره وجود جانشینی برای امام یازدهم اطلاع داشت و ظاهرا خبری مبنی بر اقامت امام دوازدهم در منزل پدرش در سامرا به او رسیده بود؛ از این رو پس از دستگیری چند تن از وکلا، دستور داد تا عده‌ای از سربازان مخصوص وی از [[بغداد]]، که به تازگی مقر خلافت بدانجا منتقل شده بود، به سامرا بروند و خانه امام(عج) را بازرسی کنند و هر کسی را در آنجا یافتند به قتل برسانند. این اقدام عملی شد، ولی آنان به هدف خود نرسیدند. گویا چند نفر از سربازان مذکور در ورود به خانه امام عسکری(ع)، حضرت مهدی(ع) را دیده ولی موفق به دستگیری ایشان نشده بودند. پس از بازگشت، معتضد به آن‌ها تاکید کرد که این امر را مخفی نگه دارند.
 
 
براي مقابله با وضعيت پيش‌آمده لازم بود تا امام(ع) موضع شيعه را نسبت به حركت‌هاي سياسي به راه افتاده مشخص سازد و مساله قيام قرمطيان در عراق، كه بيشترين تاثير را بر اوضاع جامعه شيعه داشت در اولويت قرار مي‌گرفت؛ لذا امام(ع) در يكي از توقيعاتش موضع خود را نسبت به آن‌ها ابراز كرد. ايشان در اين نامه درباره ابوالخطاب محمد بن ابي زينب صحبت كرده بود كه از غاليان زمان امام صادق(ع) به شمار مي‌رفت و در درگيري با نيروهاي عباسيان همراه عده‌اي از پيروانش به قتل رسيد.
 
 
 
علماي اماميه نيز در همين راستا حركتي علمي را آغاز كرده بودند و تاليفات متعددي از جانب ايشان در رد عقايد غاليان اسماعيليه و قرامطه نوشته شد. بدين ترتيب تلاش گسترده‌اي صورت گرفت تا موضع شيعيان از ساير فرق، به خصوص اسماعيليان و قرمطيان، كه حركت‌هاي سياسي و نظامي دامنه‌داري را شروع كرده بودند، جدا شود و در همين زمان نيز كتاب‌هاي متعددي نيز توسط علماي شيعه درباره امام مهدي(عج) به عنوان دوازدهمين امام معصوم و مساله غيبت و قيام آن حضرت نوشته شد. نشر اين آثار، كه عموما به احاديث و روايت ائمه(ع) مستند بود، موجب مي‌شد شيعيان از گرايش انحرافي و اقدام به اموري كه تحت نظارت نايبان خاص امام نبود، پرهيز كنند و به ويژه از داخل شدن در حركت‌هاي سياسي كه ثمره‌اي جز اعمال فشار بيشتر از جانب حكومت بر آن‌ها نداشت و غالبا از سوي [[اسماعيليان]] و [[زيديان]] رهبري مي‌شد، جلوگيري كند.<ref>اوضاع سياسي، اجتماعي و فرهنگي شيعه در غيبت صغري، حسن حسين‌زاده شانه‌چي</ref>
 
  
 +
برای مقابله با وضعیت پیش‌آمده لازم بود تا امام(ع) موضع شیعه را نسبت به حرکت‌های سیاسی به راه افتاده مشخص سازد و مساله قیام قرمطیان در عراق، که بیشترین تاثیر را بر اوضاع جامعه شیعه داشت در اولویت قرار می‌گرفت؛ لذا امام(ع) در یکی از توقیعاتش موضع خود را نسبت به آن‌ها ابراز کرد. ایشان در این نامه درباره ابوالخطاب محمد بن ابی زینب صحبت کرده بود که از [[غلو|غالیان]] زمان [[امام صادق علیه السلام|امام صادق]](ع) به شمار می‌رفت و در درگیری با نیروهای عباسیان همراه عده‌ای از پیروانش به قتل رسید.
  
 +
علمای [[امامیه|امامیه]] نیز در همین راستا حرکتی علمی را آغاز کرده بودند و تالیفات متعددی از جانب ایشان در رد عقاید غالیان اسماعیلیه و قرامطه نوشته شد. بدین ترتیب تلاش گسترده‌ای صورت گرفت تا موضع شیعیان از سایر فرق، به خصوص اسماعیلیان و قرمطیان، که حرکت‌های سیاسی و نظامی دامنه‌داری را شروع کرده بودند، جدا شود و در همین زمان نیز کتاب‌های متعددی نیز توسط علمای شیعه درباره امام مهدی(عج) به عنوان دوازدهمین امام [[عصمت|معصوم]] و مساله [[غیبت امام زمان (عج)|غیبت]] و قیام آن حضرت نوشته شد. نشر این آثار، که عموما به [[حدیث|احادیث]] و روایت [[ائمه اطهار|ائمه]](ع) مستند بود، موجب می‌شد شیعیان از گرایش انحرافی و اقدام به اموری که تحت نظارت نایبان خاص امام نبود، پرهیز کنند و به ویژه از داخل شدن در حرکت‌های سیاسی که ثمره‌ای جز اعمال فشار بیشتر از جانب حکومت بر آن‌ها نداشت و غالبا از سوی اسماعیلیان و زیدیان رهبری می‌شد، جلوگیری کند.<ref>اوضاع سیاسی، اجتماعی و فرهنگی شیعه در غیبت صغری، حسن حسین‌زاده شانه‌چی</ref>
 
===مبارزه فرهنگی با شبهات اعتقادی===
 
===مبارزه فرهنگی با شبهات اعتقادی===
حركت ديگري كه در اين زمان در جهت تقويت جنبه اعتقادي شيعيان در مقابل شبهات و القائات عقيدتي، كه از ناحيه فرقه‌هاي ديگر و مخالفان ابراز مي‌شد، صورت گرفت، تبيين عقايد اماميه در قالب ادعيه بود. گذشته از توقيعاتي كه از ناحيه امام(ع) صادر مي‌شد و در آن پاسخ پرسش‌هاي اعتقادي شيعيان ذكر مي‌شد، بيان دعاهايي كه دربردارنده اعتقادات صحيح تشيع بود، مي‌توانست جنبه آموزشي سازنده‌اي براي جو عمومي جامعه شيعه داشته باشد. دعاهاي مذكور از ناحيه امام(ع) و از طريق نايبان خاص به مردم مي‌رسيد. از جمله اين ادعيه، دعاي معروف رجبيه است كه در ضمن نامه‌اي به دست محمدبن عثمان عمري رسيد و در آن تاكيد شده بود كه آن را در هر روز ماه رجب بخوانند.  
+
حرکت دیگری که در این زمان در جهت تقویت جنبه اعتقادی شیعیان در مقابل شبهات و القائات عقیدتی، که از ناحیه فرقه‌های دیگر و مخالفان ابراز می‌شد، صورت گرفت، تبیین عقاید امامیه در قالب [[دعا|ادعیه]] بود. گذشته از [[توقیعات امام زمان (عج)|توقیعاتی]] که از ناحیه امام(ع) صادر می‌شد و در آن پاسخ پرسش‌های اعتقادی شیعیان ذکر می‌شد، بیان دعاهایی که دربردارنده اعتقادات صحیح [[شیعه|تشیع]] بود، می‌توانست جنبه آموزشی سازنده‌ای برای جو عمومی جامعه شیعه داشته باشد. دعاهای مذکور از ناحیه امام(ع) و از طریق نایبان خاص به مردم می‌رسید. از جمله این ادعیه، دعای معروف [[دعای رجبیه|رجبیه]] است که در ضمن نامه‌ای به دست محمدبن عثمان عمری رسید و در آن تاکید شده بود که آن را در هر روز [[ماه رجب]] بخوانند.  
  
در اين مناجات، كه چندان طولاني نيست، گذشته از مطالبي كه در باب توحيد و صفات الهي از ديدگاه مكتب اهل بيت(ع) بيان شده،‌ در فرازهايي از آن به ذكر مسائل اصلي امامت، كه در اين زمان مردم با آن مواجه بودند، پرداخته شده است و در ضمن آن ائمه معصومين(ع) به عنوان حجت‌هاي الهي و واليان امور مردم معرفي شده‌اند كه اركان توحيد و خداشناسي هستند و خدا را تنها از طريق ايشان مي‌توان شناخت. همچنين اين مناجات به نظام ولي‌اللهي و ولايت الهي ايشان اشاره دارد و در عين حال از هرگونه شبهه غلو درباره ائمه(ع)،‌ با بيان اين كه ايشان بندگي و مخلوقات خداوند هستند و همه امورشان به دست اوست، جلوگيري كرده است. از جمله اين دعاها دعاي مفصل ديگري نيز توسط محمدبن عثمان عمري به شيعيان آموخته شد كه به "دعاي در زمان غيبت" معروف شد.  
+
در این مناجات، که چندان طولانی نیست، گذشته از مطالبی که در باب [[توحید|توحید]] و صفات الهی از دیدگاه مکتب [[اهل البیت|اهل بیت]](ع) بیان شده،‌ در فرازهایی از آن به ذکر مسائل اصلی [[امامت]]، که در این زمان مردم با آن مواجه بودند، پرداخته شده است و در ضمن آن ائمه معصومین(ع) به عنوان حجت‌های الهی و والیان امور مردم معرفی شده‌اند که ارکان توحید و خداشناسی هستند و [[الله|خدا]] را تنها از طریق ایشان می‌توان شناخت. همچنین این مناجات به نظام ولی‌اللهی و ولایت الهی ایشان اشاره دارد و در عین حال از هرگونه شبهه غلو درباره ائمه(ع)،‌ با بیان این که ایشان بندگی و مخلوقات خداوند هستند و همه امورشان به دست اوست، جلوگیری کرده است. از جمله این دعاها دعای مفصل دیگری نیز توسط محمدبن عثمان عمری به شیعیان آموخته شد که به "دعای در زمان [[غیبت امام زمان (عج)|غیبت]]" معروف شد.  
 
 
درباره اين دعا تصريح نشده كه از ناحيه امام(ع) به محمدبن عثمان رسيده است، ليكن بعيد مي‌نمايد كه وي آن را از جانب خود بيان كرده و به شيعيان آموخته باشد. در دعاي مذكور به برخي موارد چون مباحث خاص امامت و معرفت‌شناسي، مقوله غيبت كه اساسي‌ترين مسئله اعتقادي در اين زمان بوده، توجه و به عنوان امري الهي كه به اذن پروردگار صورت گرفته، تلقي شده است، وجود امام زنده غايب، طولاني شدن غيبت امام، وقوع فتنه‌ها و دشواري‌هاي بسيار بر شيعيان و درخواست از خداوند براي اتمام دوران غيبت امام و رفع ظلم و ستم فراگير دشمنان دين از خدا اشاره مي‌شود و نيز از خدا طلب مي‌كند كه ايمان و يقين شيعيان را به وجود امام غايب، در اين دوران سخت،‌ افزايش دهد و آنان را از ياوران آن حضرت و تقويت‌كنندگان حكومت وي در ايام ظهورش قرار دهد.
 
 
 
به نظر مي‌رسد فرازهاي عالي و پرمعناي اين دعا مي‌توانسته است نقش بسزايي در حفظ و تحكيم عقايد عامه شيعه داشته باشد؛ به طوري كه محمدبن عثمان بر خواندن مداوم آن تاكيد مي‌ورزيد. دوران حساس و طولاني نيابت محمدبن عثمان تا زمان وفات وي در سال 305 قمري ادامه يافت. او طي اين دوران در عين رعايت جوانب احتياط و تقيه، فعاليت‌هاي ارزنده‌اي در هدايت جامعه شيعه و سازماندهي سيستم وكالت انجام داد. <ref>اوضاع سياسي، اجتماعي و فرهنگي شيعه در غيبت صغري، حسن حسين‌زاده شانه‌چي</ref>
 
  
 +
درباره این دعا تصریح نشده که از ناحیه امام(ع) به محمدبن عثمان رسیده است، لیکن بعید می‌نماید که وی آن را از جانب خود بیان کرده و به شیعیان آموخته باشد. در دعای مذکور به برخی موارد چون مباحث خاص امامت و معرفت‌شناسی، مقوله غیبت که اساسی‌ترین مسئله اعتقادی در این زمان بوده، توجه و به عنوان امری الهی که به اذن پروردگار صورت گرفته، تلقی شده است، وجود امام زنده غایب، طولانی شدن غیبت امام، وقوع [[فتنه|فتنه‌ها]] و دشواری‌های بسیار بر شیعیان و درخواست از خداوند برای اتمام دوران غیبت امام و رفع ظلم و ستم فراگیر دشمنان دین از خدا اشاره می‌شود و نیز از خدا طلب می‌کند که [[ایمان|ایمان]] و یقین شیعیان را به وجود امام غایب، در این دوران سخت،‌ افزایش دهد و آنان را از یاوران آن حضرت و تقویت‌کنندگان حکومت وی در ایام ظهورش قرار دهد.
  
 +
به نظر می‌رسد فرازهای عالی و پرمعنای این دعا می‌توانسته است نقش بسزایی در حفظ و تحکیم عقاید عامه شیعه داشته باشد؛ به طوری که محمدبن عثمان بر خواندن مداوم آن تاکید می‌ورزید. دوران حساس و طولانی نیابت محمدبن عثمان تا زمان وفات وی در سال ۳۰۵ قمری ادامه یافت. او طی این دوران در عین رعایت جوانب احتیاط و [[تقیه|تقیه]]، فعالیت‌های ارزنده‌ای در هدایت جامعه شیعه و سازماندهی سیستم وکالت انجام داد. <ref>اوضاع سیاسی، اجتماعی و فرهنگی شیعه در غیبت صغری، حسن حسین‌زاده شانه‌چی</ref>
 
==وفات==
 
==وفات==
ابوجعفر محمد بن عثمان، طبق ديدگاه مشهور، در سال 305 ق در آخر ماه جمادي الاولي وفات يافت. بنابر نقل روایات، محمد بن عثمان زمان مرگ خویش را از پیش می دانست و دو ماه پیش از وفات خود، از آن خبر داد. راوی، در دیداری که با او داشته، از محمد بن عثمان پرسیده که چرا برای خود قبر حفر کرده‌ای؟ و او گفته است که من مأمورم کارهای خود را جمع کنم و دو ماه بعد از دنیا خواهم رفت <ref>طوسی، الغیبه، ۱۴۱۱ق، ص۳۶۴.</ref>
+
ابوجعفر محمد بن عثمان، طبق دیدگاه مشهور، در سال ۳۰۵ ق در آخر ماه جمادی الاولی وفات یافت. بنابر نقل روایات، محمد بن عثمان زمان مرگ خویش را از پیش می دانست و دو ماه پیش از وفات خود، از آن خبر داد. راوی، در دیداری که با او داشته، از محمد بن عثمان پرسیده که چرا برای خود قبر حفر کرده‌ای؟ و او گفته است که من مأمورم کارهای خود را جمع کنم و دو ماه بعد از دنیا خواهم رفت.<ref>طوسی، الغیبه، ۱۴۱۱ق، ص۳۶۴.</ref>
قبر ابوجعفر محمد بن عثمان، در كنار قبر مادرش، بر سر راه كوفه در محلي كه خانه اش آن‌جا بود، واقع است. اين محل در سمت غربي بغداد است.<ref>غفارزاده، علي، پژوهشي پيرامون زندگاني نواب خاص امام زمان (عليه السلام)، ص230، به نقل از: كتاب الغيبة، ص366</ref>
+
قبر ابوجعفر محمد بن عثمان، در کنار قبر مادرش، بر سر راه کوفه در محلی که خانه اش آن‌جا بود، واقع است. این محل در سمت غربی [[بغداد]] است.<ref>غفارزاده، علی، پژوهشی پیرامون زندگانی نواب خاص امام زمان (علیه السلام)، ص۲۳۰، به نقل از: کتاب الغیبة، ص۳۶۶.</ref>
  
==پانویس ==
+
==پانویس==
 
<references />
 
<references />
 
==منابع==
 
==منابع==
*درسنامه مهدویت2-ص79 تا ص81
+
 
*اوضاع سياسي، اجتماعي و فرهنگي شيعه در غيبت صغري»، حسن حسين‌زاده شانه‌چي، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي، چاپ اول، 1386
+
*درسنامه مهدویت، 2-ص79 تا ص81
 +
*اوضاع سياسي، اجتماعي و فرهنگي شيعه در غيبت صغري، حسن حسين‌زاده شانه‌چي، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي، چاپ اول، 1386
 
*جاسم حسین، تاریخ سیاسی امام دوازدهم، ۱۳۸۵ش
 
*جاسم حسین، تاریخ سیاسی امام دوازدهم، ۱۳۸۵ش
  

نسخهٔ ‏۲۷ آوریل ۲۰۱۹، ساعت ۰۸:۲۸

محمد بن عثمان پس از پدرش عثمان بن سعید دومین نایب از «نواب چهارگانه» امام زمان(عجل الله تعالی فرجه الشریف) است. او مدت ۴۰ سال بر این سمت بود.

نیابت محمد بن عثمان

وی پیش از آن، در زمان حیات پدرش، از سوی امام عسکری(علیه السلام) به نیابت امام غایب معرفی شده بود. بدین صورت که آن حضرت، هنگامی که گروهی از شیعیان یمن در شهر «سامرا» به حضورش شرفیاب شدند، عثمان بن سعید را نزد خود فرا خواند و بر وکالت و وثاقت او تصریح کرد. سپس فرمود: گواه باشید عثمان بن سعید عمری، وکیل من است و فرزندش محمد بن عثمان وکیل فرزند من، مهدی شما است.[۱]

عثمان بن سعید هنگام مرگ خود، به دستور حضرت مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف) نیابت را به فرزند خود «محمد» سپرد. به علاوه خود حضرت ولی عصر(علیه السلام) نیز در توقیعاتی، به نیابت او تصریح فرمود.[۲]

آن حضرت در توقیعی چنین فرمود: «ما برای خداییم و بازگشتمان به سوی او است. تسلیم فرمان خدا و خشنود به قضای الهی هستیم. پدرت سعادتمندانه زیست و نیکو از این جهان، دیده بر بست. خدای رحمتش کند و او را به اولیا و موالی خود ملحق سازد! که همواره در راه آنان کوشا بود و در چیزهایی که او را به خدا نزدیک سازد، تلاش فراوانی داشت. خداوند تبارک و تعالی رویش را سفید و درخشنده کند و لغزش‌هایش را ببخشد!».[۳] در بخش دیگری از آن توقیع فرمود: «از کمال سعادت او بود که خداوند چون تو فرزندی را روزی‌اش ساخت که جانشین او باشد و به امر او قیام کند».[۴]

همچنین در توقیع دیگری فرمود: «... و اما محمد بن عثمان عمری، خداوند از او و پدرش خشنود و راضی باشد! همانا او مورد وثوق من و نوشته او، نوشته من است.»[۵]

ویژگی های دوران نیابت محمد بن عثمان

مدعیان دروغین نیابت

پس از مرگ عثمان بن سعید عده ای در نیابت محمد بن عثمان تردید کردند و به دروغ ادعای نیابت کردند و او در کنار انجام وضایف نیابت باید با این افراد نیز مبارزه می کرد.

ضرورت تقیه

دوران نیابت او، هم‌زمان با حکومت چهار تن از خلفای عباسی بود. آغاز کار او در زمان معتمد عباسی، که از زمان حیات امام یازدهم بر مسند خلافت نشسته بود، مصادف بود. معتمد با مشکلات داخلی و خارجی مختلفی درگیری داشت. به نظر می‌رسد که گرفتاری‌ها و درگیری‌های حکومت، آزادی عمل بیشتری را برای نایب دوم امام(عج) در سال‌های اولیه نیابتش فراهم ساخته و زمینه را برای فعالیت بیشتر وی مهیا کرده بود. در این شرایط محمدبن عثمان، با رعایت شرایط تقیه، کوشش بیشتری برای آگاهی دادن به شیعیان درباره جانشینی امام یازدهم و شناخت امام مهدی(عج) به کار می‌بست. با این حال با توجه به تصریحاتی که از جانب امام(عج) رسیده بود از ذکر نام صریح آن حضرت به هرگونه نهی می‌کرد.

این اقدامات در ادامه فعالیت‌های نایب اول و به منظور دورساختن هر چه بیشتر اذهان حکومت نسبت به مساله امامت صورت می‌گرفت؛ زیرا حکومت تا حدودی قانع شده بود که شیعیان پس از امام یازدهم امام دیگری ندارند و این بدان معنی بود که دیگر از جانب آن‌ها خطری متوجه عباسیان نیست و این همان خواسته مطلوب امام(عج) محسوب می‌شد؛ زیرا در این صورت از اعمال فشارهای زیاد حکومت بر شیعیان کاسته می‌شد و این گشایشی در کار شیعه بود.[۶]

ظهور قرامطه

آنچه بیش از همه موقعیت نایب دوم شیعیان را در این دوره دشوار می‌کرد، حرکت‌های سیاسی بود که از جانب دیگر فرقه‌های شیعی به خصوص اسماعیلیه و زیدیه در این دوران به وقوع می‌پیوست. در این زمان بود که قرمطیان، فرقه‌ افراطی از اسماعیلیان توانسته بودند در نواحی کوفه و مراکز عراق نفوذ بسیاری به دست آورند و بدین طریق عده‌ای از شیعیان را به خود جلب کنند؛ زیرا این اقدامات ناخواسته جو بدبینی شدیدی را در دربار نسبت به عموم شیعیان پدید می‌آورد؛ لذا به گفته شیخ طوسی در این ایام، دولت عباسی فشار فوق‌العاده‌ای بر شیعیان وارد می‌ساخت و رعب و وحشتی در دل آنان پدید آورده بود که قادر به آشکار ساختن مذهب خود نبودند و حتی در همین ایام مرقد امام حسین(ع) و امیرالمومنین(ع) نیز در اثر خرابکاری‌هایی که می‌توان آن‌ها را به حکومت عباسی نسبت داد، ویران شدند. در نتیجه اقدامات ماموران و جاسوسان «المعتمد»، آن‌ها به وجود تشکیلات سازمان‌یافته‌ای برای شیعیان و در واقع همان سیستم نیابت و وکالت یقین پیدا کردند. شیخ کلینی به نقل از حسین بن حسن علوی می‌گوید که عبیدالله بن سلیمان وزیر تصمیم داشت با دسیسه‌ای، وکیلان امام را شناسایی و دستگیر کند، لیکن در همین ایام توقیعی از امام(عج) رسید که به همه وکلا دستور داده بود تا به هیچ وجه از کسی مالی را نپذیرند و نسبت به این امر اظهار بی‌اطلاعی نمایند و بدین ترتیب نقشه وزیر ناموفق ماند و وکیلان امام از این خطر نجات یافتند. با تمام این احوال تا پایان حکومت المعتمد (متوفی ۲۷۹ ق)، محمدبن عثمان از آزادی عمل بیشتری برخوردار بود،‌ لیکن با شروع خلافت المعتضد (۲۷۹-۲۸۹ق) وضعیت دشوارتر شد. المعتضد مردی بی‌رحم و خشن بود و دوران حکومت او، دوره سرکوب و تعقیب شیعیان تلقی می‌شود.

علاوه بر این المعتضد از اعتقاد شیعیان درباره وجود جانشینی برای امام یازدهم اطلاع داشت و ظاهرا خبری مبنی بر اقامت امام دوازدهم در منزل پدرش در سامرا به او رسیده بود؛ از این رو پس از دستگیری چند تن از وکلا، دستور داد تا عده‌ای از سربازان مخصوص وی از بغداد، که به تازگی مقر خلافت بدانجا منتقل شده بود، به سامرا بروند و خانه امام(عج) را بازرسی کنند و هر کسی را در آنجا یافتند به قتل برسانند. این اقدام عملی شد، ولی آنان به هدف خود نرسیدند. گویا چند نفر از سربازان مذکور در ورود به خانه امام عسکری(ع)، حضرت مهدی(ع) را دیده ولی موفق به دستگیری ایشان نشده بودند. پس از بازگشت، معتضد به آن‌ها تاکید کرد که این امر را مخفی نگه دارند.

برای مقابله با وضعیت پیش‌آمده لازم بود تا امام(ع) موضع شیعه را نسبت به حرکت‌های سیاسی به راه افتاده مشخص سازد و مساله قیام قرمطیان در عراق، که بیشترین تاثیر را بر اوضاع جامعه شیعه داشت در اولویت قرار می‌گرفت؛ لذا امام(ع) در یکی از توقیعاتش موضع خود را نسبت به آن‌ها ابراز کرد. ایشان در این نامه درباره ابوالخطاب محمد بن ابی زینب صحبت کرده بود که از غالیان زمان امام صادق(ع) به شمار می‌رفت و در درگیری با نیروهای عباسیان همراه عده‌ای از پیروانش به قتل رسید.

علمای امامیه نیز در همین راستا حرکتی علمی را آغاز کرده بودند و تالیفات متعددی از جانب ایشان در رد عقاید غالیان اسماعیلیه و قرامطه نوشته شد. بدین ترتیب تلاش گسترده‌ای صورت گرفت تا موضع شیعیان از سایر فرق، به خصوص اسماعیلیان و قرمطیان، که حرکت‌های سیاسی و نظامی دامنه‌داری را شروع کرده بودند، جدا شود و در همین زمان نیز کتاب‌های متعددی نیز توسط علمای شیعه درباره امام مهدی(عج) به عنوان دوازدهمین امام معصوم و مساله غیبت و قیام آن حضرت نوشته شد. نشر این آثار، که عموما به احادیث و روایت ائمه(ع) مستند بود، موجب می‌شد شیعیان از گرایش انحرافی و اقدام به اموری که تحت نظارت نایبان خاص امام نبود، پرهیز کنند و به ویژه از داخل شدن در حرکت‌های سیاسی که ثمره‌ای جز اعمال فشار بیشتر از جانب حکومت بر آن‌ها نداشت و غالبا از سوی اسماعیلیان و زیدیان رهبری می‌شد، جلوگیری کند.[۷]

مبارزه فرهنگی با شبهات اعتقادی

حرکت دیگری که در این زمان در جهت تقویت جنبه اعتقادی شیعیان در مقابل شبهات و القائات عقیدتی، که از ناحیه فرقه‌های دیگر و مخالفان ابراز می‌شد، صورت گرفت، تبیین عقاید امامیه در قالب ادعیه بود. گذشته از توقیعاتی که از ناحیه امام(ع) صادر می‌شد و در آن پاسخ پرسش‌های اعتقادی شیعیان ذکر می‌شد، بیان دعاهایی که دربردارنده اعتقادات صحیح تشیع بود، می‌توانست جنبه آموزشی سازنده‌ای برای جو عمومی جامعه شیعه داشته باشد. دعاهای مذکور از ناحیه امام(ع) و از طریق نایبان خاص به مردم می‌رسید. از جمله این ادعیه، دعای معروف رجبیه است که در ضمن نامه‌ای به دست محمدبن عثمان عمری رسید و در آن تاکید شده بود که آن را در هر روز ماه رجب بخوانند.

در این مناجات، که چندان طولانی نیست، گذشته از مطالبی که در باب توحید و صفات الهی از دیدگاه مکتب اهل بیت(ع) بیان شده،‌ در فرازهایی از آن به ذکر مسائل اصلی امامت، که در این زمان مردم با آن مواجه بودند، پرداخته شده است و در ضمن آن ائمه معصومین(ع) به عنوان حجت‌های الهی و والیان امور مردم معرفی شده‌اند که ارکان توحید و خداشناسی هستند و خدا را تنها از طریق ایشان می‌توان شناخت. همچنین این مناجات به نظام ولی‌اللهی و ولایت الهی ایشان اشاره دارد و در عین حال از هرگونه شبهه غلو درباره ائمه(ع)،‌ با بیان این که ایشان بندگی و مخلوقات خداوند هستند و همه امورشان به دست اوست، جلوگیری کرده است. از جمله این دعاها دعای مفصل دیگری نیز توسط محمدبن عثمان عمری به شیعیان آموخته شد که به "دعای در زمان غیبت" معروف شد.

درباره این دعا تصریح نشده که از ناحیه امام(ع) به محمدبن عثمان رسیده است، لیکن بعید می‌نماید که وی آن را از جانب خود بیان کرده و به شیعیان آموخته باشد. در دعای مذکور به برخی موارد چون مباحث خاص امامت و معرفت‌شناسی، مقوله غیبت که اساسی‌ترین مسئله اعتقادی در این زمان بوده، توجه و به عنوان امری الهی که به اذن پروردگار صورت گرفته، تلقی شده است، وجود امام زنده غایب، طولانی شدن غیبت امام، وقوع فتنه‌ها و دشواری‌های بسیار بر شیعیان و درخواست از خداوند برای اتمام دوران غیبت امام و رفع ظلم و ستم فراگیر دشمنان دین از خدا اشاره می‌شود و نیز از خدا طلب می‌کند که ایمان و یقین شیعیان را به وجود امام غایب، در این دوران سخت،‌ افزایش دهد و آنان را از یاوران آن حضرت و تقویت‌کنندگان حکومت وی در ایام ظهورش قرار دهد.

به نظر می‌رسد فرازهای عالی و پرمعنای این دعا می‌توانسته است نقش بسزایی در حفظ و تحکیم عقاید عامه شیعه داشته باشد؛ به طوری که محمدبن عثمان بر خواندن مداوم آن تاکید می‌ورزید. دوران حساس و طولانی نیابت محمدبن عثمان تا زمان وفات وی در سال ۳۰۵ قمری ادامه یافت. او طی این دوران در عین رعایت جوانب احتیاط و تقیه، فعالیت‌های ارزنده‌ای در هدایت جامعه شیعه و سازماندهی سیستم وکالت انجام داد. [۸]

وفات

ابوجعفر محمد بن عثمان، طبق دیدگاه مشهور، در سال ۳۰۵ ق در آخر ماه جمادی الاولی وفات یافت. بنابر نقل روایات، محمد بن عثمان زمان مرگ خویش را از پیش می دانست و دو ماه پیش از وفات خود، از آن خبر داد. راوی، در دیداری که با او داشته، از محمد بن عثمان پرسیده که چرا برای خود قبر حفر کرده‌ای؟ و او گفته است که من مأمورم کارهای خود را جمع کنم و دو ماه بعد از دنیا خواهم رفت.[۹] قبر ابوجعفر محمد بن عثمان، در کنار قبر مادرش، بر سر راه کوفه در محلی که خانه اش آن‌جا بود، واقع است. این محل در سمت غربی بغداد است.[۱۰]

پانویس

  1. ر.ک: شیخ طوسی، کتاب الغیبة، ص ۳۵۶، ح ۳۱۷.
  2. ر.ک: شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ج ۲، ص ۵۱۰، ح ۴۱؛ شیخ طوسی، کتاب الغیبة، ص ۳۶۱.
  3. همان، ص ۱۸۸، ح ۳۸.
  4. همان، ص ۱۸۸، ح ۳۸.
  5. شیخ طوسی, کتاب الغیبة، ص ۳۶۲، ح ۳۲۶.
  6. اوضاع سیاسی، اجتماعی و فرهنگی شیعه در غیبت صغری، حسن حسین‌زاده شانه‌چی
  7. اوضاع سیاسی، اجتماعی و فرهنگی شیعه در غیبت صغری، حسن حسین‌زاده شانه‌چی
  8. اوضاع سیاسی، اجتماعی و فرهنگی شیعه در غیبت صغری، حسن حسین‌زاده شانه‌چی
  9. طوسی، الغیبه، ۱۴۱۱ق، ص۳۶۴.
  10. غفارزاده، علی، پژوهشی پیرامون زندگانی نواب خاص امام زمان (علیه السلام)، ص۲۳۰، به نقل از: کتاب الغیبة، ص۳۶۶.

منابع

  • درسنامه مهدویت، 2-ص79 تا ص81
  • اوضاع سياسي، اجتماعي و فرهنگي شيعه در غيبت صغري، حسن حسين‌زاده شانه‌چي، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي، چاپ اول، 1386
  • جاسم حسین، تاریخ سیاسی امام دوازدهم، ۱۳۸۵ش