سید حسن صدر: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
سطر ۱۱: سطر ۱۱:
 
|آثار = [[تأسیس الشیعه لعلوم الاسلام (کتاب)|تأسیس الشیعه لعلوم الاسلام]]، حاشیه بر [[عروة الوثقى|العروة الوثقى‌]]، رسالة الشریفه فی الردّ علی فتاوی الوهابین، شرح [[وسائل الشیعه (کتاب)|وسائل الشیعه]]،...
 
|آثار = [[تأسیس الشیعه لعلوم الاسلام (کتاب)|تأسیس الشیعه لعلوم الاسلام]]، حاشیه بر [[عروة الوثقى|العروة الوثقى‌]]، رسالة الشریفه فی الردّ علی فتاوی الوهابین، شرح [[وسائل الشیعه (کتاب)|وسائل الشیعه]]،...
 
}}
 
}}
 +
 +
==خاندان==
 +
خاندان صدر شاخه‌ای از خاندان شرف‌الدین و شرف‌الدین شاخه‌ای خاندان نورالدین است. این خاندان تا سال‌ها در جبل عامل لبنان می‌زیستند و از این رو به عاملی مشهورند. این خاندان از نوادگان امام موسی کاظم علیه اسلام و از خاندان‌های مشهور مذهبی در ایران، عراق و لبنان است.
 +
 +
لقب صدر برای این خاندان به جهت انتساب به [[سید صدرالدین عاملی|سید صدرالدین موسوی عاملی اصفهانی]] است که به سبب شهرت علمی و به ویژه فقهی وی، فرزندانش همه به صدر معروف شدند. چون در اصفهان زندگی می‌کرد، برخی از فرزندانش به صدر اصفهانی مشهور شدند. برخی نیز به جهت مهاجرت او در کودکی از سرزمین جبل عامل به عراق، به صدرزاده یا صدرعاملی معروف شدند. چندین تن از عالمان خاندان صدر به صدرالدین ملقب‌اند.
 +
 +
===وجه تسمیه===
 +
 +
جایگاه ممتاز دینی، علمی و حوزوی سید صدرالدین عاملی موجب شد تا اغلب فرزندان، نوادگان، احفاد و اعقاب پسری اش با اقتباس از نام او، "صدر"، "صدر عاملی"، "صدر جبل عاملی"، "صدر اصفهانی"، "صدر کاظمینی" یا "صدرزاده" نامیده شوند . شاخه هایی نیز البته بعدها به "عاملی"، "خادم الشریعه" و "مستجاب الدعواتی" شهرت یافتند.<ref>خاندان صدر در ایران، محسن کمالیان.</ref>
 +
 +
[[پرونده:صدربهشتی.jpg|thumb|left|جایگاه شهید بهشتی در خاندان صدر]]
 +
 
==ولادت==
 
==ولادت==
  

نسخهٔ ‏۳۱ ژانویهٔ ۲۰۲۳، ساعت ۱۲:۰۵

آیت الله سید حسن صدر (۱۳۵۴-۱۲۷۲ ق)، عالم مجاهد شیعه در سده چهاردهم هجری و از شاگردان میرزای شیرازی است. او فقیهى آگاه، مورّخى خبیر، رجالى برجسته و محدّثى بصیر بود که در دفاع از مکتب تشیع، آثار ارزشمندی چون «تأسیس الشیعه لعلوم الاسلام» را به یادگار گذاشت.

حسن صدر.jpg
نام کامل سید حسن صدر
زادروز ۱۲۷۲ قمری
زادگاه کاظمین
وفات ۱۳۵۴ قمری
مدفن کاظمین

Line.png

اساتید

میرزا محمدحسن شیرازی، ملا حسینقلی همدانی، عبدالحسین بن نعمه طریحی،...

شاگردان

علامه محمدجواد بلاغی، شیخ مرتضی آل یاسین، سید شرف الدین عاملی، آقا بزرگ تهرانی،...

آثار

تأسیس الشیعه لعلوم الاسلام، حاشیه بر العروة الوثقى‌، رسالة الشریفه فی الردّ علی فتاوی الوهابین، شرح وسائل الشیعه،...


خاندان

خاندان صدر شاخه‌ای از خاندان شرف‌الدین و شرف‌الدین شاخه‌ای خاندان نورالدین است. این خاندان تا سال‌ها در جبل عامل لبنان می‌زیستند و از این رو به عاملی مشهورند. این خاندان از نوادگان امام موسی کاظم علیه اسلام و از خاندان‌های مشهور مذهبی در ایران، عراق و لبنان است.

لقب صدر برای این خاندان به جهت انتساب به سید صدرالدین موسوی عاملی اصفهانی است که به سبب شهرت علمی و به ویژه فقهی وی، فرزندانش همه به صدر معروف شدند. چون در اصفهان زندگی می‌کرد، برخی از فرزندانش به صدر اصفهانی مشهور شدند. برخی نیز به جهت مهاجرت او در کودکی از سرزمین جبل عامل به عراق، به صدرزاده یا صدرعاملی معروف شدند. چندین تن از عالمان خاندان صدر به صدرالدین ملقب‌اند.

وجه تسمیه

جایگاه ممتاز دینی، علمی و حوزوی سید صدرالدین عاملی موجب شد تا اغلب فرزندان، نوادگان، احفاد و اعقاب پسری اش با اقتباس از نام او، "صدر"، "صدر عاملی"، "صدر جبل عاملی"، "صدر اصفهانی"، "صدر کاظمینی" یا "صدرزاده" نامیده شوند . شاخه هایی نیز البته بعدها به "عاملی"، "خادم الشریعه" و "مستجاب الدعواتی" شهرت یافتند.[۱]

جایگاه شهید بهشتی در خاندان صدر

ولادت

سید حسن صدر در روز جمعه ۲۹ ماه مبارک رمضان سال ۱۲۷۲ هـ.ق در شهر مقدس کاظمین چشم به جهان گشود.[۲] پدرش سید هادی صدر از علمای کاظمین بود.

تحصیلات و اساتید

سید حسن صدر در ۱۵ سالگی صرف و نحو و بیان و معانی و بدیع و منطق را کاملاً فراگرفت. وی علم صرف و نحو را از علامه باقر بن محمدحسن آل یاسین و علامه سید باقر بن الحیدر (متوفی: ۱۲۹۰ هـ.ق)، علم معانی و بیان و بدیع را از شیخ علامه عطار و علم منطق را از شیخ محمد بن الحاج کاظم و میرزا باقر سلماسی فراگرفت. همت بلند و عزم راسخ سید حسن و نظارت همیشگی پدر در ادامه تحصیل وی باعث شد که در هیجده سالگی فقه و اصول را از بزرگترین استادان کاظمین، که پدرش نیز یکی از آنان بود، فراگیرد.

سپس سید حسن صدر به امر پدر، به نجف اشرف مهاجرت نمود تا هر چه بیشتر از علوم و معارف الهی بهره‌مند گردد. وی هفده سال در حوزه علمیه نجف، حکمت، کلام، فقه، اصول و سایر علوم اسلامی را فراگرفت و در فقه و اصول مجتهد شد. او حکمت و کلام را علاوه بر پدرش، از شیخ محمدباقر شکی، شیخ محمدتقی بایکانی، شیخ عبدالنبی نوری طبرسی و محمدتقی گلپایگانی (متوفی: ۱۲۹۳ هـ.ق) فراگرفت. همچنین فقه و اصول را از عبدالحسین بن نعمه الطریحی (متوفی: ۱۲۹۵ هـ.ق) و میرزای شیرازی؛ اخلاق را از ملا حسینقلی همدانی و علوم غریبه را نزد شیخ عبدالحسین هندی فراگرفت.[۳]

در سال ۱۲۹۱ هـ.ق، آیت الله سید محمدحسن شیرازی از نجف به سامرا هجرت کرد. عده بسیاری از شاگردان او از جمله سید حسن صدر نیز در سال ۱۲۹۷ هـ.ق برای بهره‌بردن از محضر مرجع بزرگ شیعه، به سامرا مهاجرت نمود و مدت هفده سال در آنجا اقامت گزید.

دو سال از رحلت آیت الله شیرازی گذشته بود که ـ در سال ۱۳۱۴ هـ.ق ـ سید حسن صدر همراه پسرعمویش، سید اسماعیل صدر به زادگاهش کاظمین بازگشت.[۴]

کسانی که سید حسن صدر از آنها حدیث نقل کرده است، دو گروهند:

گروه اول: کسانی هستند که بدون اجازه کتبی از آنان حدیث نقل می‌کرد که عبارتند از: میرزا حسن شیرازی (متوفی: ۱۳۱۲ هـ.ق) میرزا حبیب الله رشتی (متوفی: ۱۳۱۳ هـ.ق)، محمدحسن بن هاشم کاظمی (متوفی: ۱۳۰۸ هـ.ق) محمد ایروانی (متوفی: ۱۳۰۶ هـ.ق)، محمدحسن آل یاسین کاظمی و سید هادی صدر (متوفی: ۱۳۱۶ هـ.ق).

گروه دوم: عالمانی که به او اجازه کتبی برای نقل حدیث داده‌اند، از جمله: شیخ ملا علی بن خلیل رازی (متوفی: ۱۲۹۷ هـ.ق) سید مهدی قزوینی حلی (متوفی: ۱۳۰۰ هـ.ق)، میرزا محمدهاشم اصفهانی (متوفی: ۱۳۱۸ هـ.ق)، میرزا محمدحسین نورى، صاحب «مستدرک الوسائل» (متوفی: ۱۳۲۰ هـ.ق)، آخوند ملا حسینقلى همدانى (متوفی: ۱۳۱۱ هـ.ق).

تدریس و شاگردان

سید حسن صدر ضمن استفاده از درس آیت الله شیرازی، خود نیز به تدریس پرداخت. بیان شیوا و گیرایش توجه همه را به او جلب کرد. مرجع شیعیان نیز ارادت و عنایت خاصی نسبت به وی ابراز می‌داشت. علامه محمدجواد بلاغی (متوفی: ۱۳۱۳ هـ.ش)[۵]، شیخ مرتضی آل یاسین کاظمی و بسیاری از فرزانگان جزو شاگردان او بودند.

سید حسن صدر از کارشناسان علم حدیث بود و به همین سبب، به محدث کاظمینی مشهور بود. او به عده زیادی اجازه کتبی نقل حدیث داده است که به نام برخی اشاره می‌شود:

آیت الله شیخ محمدحسین غروی اصفهانی (متوفی: ۱۳۲۱ هـ.ش)، علامه سردار کابلی (متوفی: ۱۳۳۱ هـ.ش)، سید شرف الدین عاملی (متوفی: ۱۳۳۷ هـ.ش)، آقا بزرگ تهرانی (متوفی: ۱۳۴۸ هـ.ش)، شیخ عباس قمی (متوفی: ۱۳۱۹ هـ.ش)، آیت الله سید ابوالحسن اصفهانی (متوفی: ۱۳۲۵ هـ.ش)، شیخ هادی آل کاشف الغطاء، ابوالحسن نقوی، سید رضا هندی، میرزا محمدعلی اردوبادی نجفی (متوفی: ۱۳۸۰ هـ.ق) میرزا هادی خراسانی، شیخ آقا رضا اصفهانی (متوفی: ۱۳۲۲ هـ.ق).[۶]

آثار و تألیفات

از آثار سید حسن صدر ۸۲ کتاب به یادگار مانده است که برخی از آن ها را ذکر می کنیم:[۷]

  1. تأسیس الشیعه لعلوم الاسلام، در اثبات پیشتازی شیعیان را در علوم اسلامی نسبت به دیگر فرقه‌های اسلامی.
  2. تکملة أمل الآمل، از آثار ارزشمند رجالی، شامل تتمه‌ای بر کتاب «أمل الآمل» تألیف شیخ حرّ عاملی (م، ۱۱۰۴ ق) است.
  3. الدرر الموسویه فی شرح العقائد الجعفریه، وی در این کتاب، ضمن تبیین اصول دین، امامت را از منابع اهل سنت اثبات می‌کند.
  4. سبیل الصالحین، این کتاب هفت راه سیر و سلوک و عبادت خدا را بیان می‌کند.
  5. احیاءالنفوس به آداب ابن طاووس، این کتاب درباره ارتباط بنده با خدا و اولیاءالله و ملائکه و مردم بحث می‌کند.
  6. سبیل الرشاد فی شرح نجاة العباد
  7. تبیین مدارک السداد للمتن والحواشی من نجاة العباد
  8. تحصیل الفروع الدینیه فی فقه الامامیه
  9. المسائل المهمه
  10. حاشیه بر العروة الوثقی
  11. حاشیه بر غایة القصوی
  12. حاشیه بر تبصره
  13. الغالیه لاهل الانظار العالیه، این کتاب در تحریم ریش تراشی است و به عربی و فارسی چاپ شده است.
  14. تبیین الرشاد فی لبس السواد علی الائمه الامجاد، این کتاب به زبان فارسی، در مورد پوشیدن لباس سیاه برای عزاداری اهل بیت است.
  15. نهج السداد فی حکم اراضی السواد
  16. الدر النظیم فی مسأله التتمیم، در موضوع تکمیل آب کر با آب متنجس
  17. ابانه الصدور: در مورد ارث
  18. کشف الالتباس عن قاعده الناس (درباره قاعده الناس مسلطون علی اموالهم)
  19. الغرر فی نفی الضرار والضرر: درباره بحث حکومت و ورود
  20. رسالة الشریفه فی الردّ علی فتاوی الوهابین
  21. رساله فی حکم الظن بالافعال والشک فیها
  22. الرسائل فی اجوبة المسائل: جواب به استفتائات
  23. سبیل النجاة فی المعاملات
  24. تعلیقه علی رساله التقیه لشیخنا الانصاری
  25. تعلیقه علی مباحث المیاه من کتاب الطهاره للشیخ الانصاری
  26. رساله فی بعض مسائل الوقف
  27. رساله فی الماء المضاف
  28. رساله وجیزه فی روایه الاخفات فی التسبیحات فی الرکعتین الاخیرتین
  29. من الناسک فی المناسک (حدیث)
  30. شرح وسائل الشیعه الی احکام الشریعه؛ علامه شرف الدین می‌گوید: این کتاب، کتابی است که نظیر آن تألیف نشده است. این کتاب شامل علم فقه، حدیث، اصول و رجال بوده که چند جلد آن منتشر شده است.
  31. محاسن الرسائل فی معرفة الاوائل.[۸]

فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی

۱. پیمان مقدس:

جرجی زیدان، تاریخ نویس معروف (متوفی: ۱۹۱۴ م) در کتاب (تاریخ آداب اللغة العربیه) که در چهار جلد منتشر شد، ‌نوشت: «شیعه طایفه‌ای کوچک بود که آثار قابل اعتنایی نداشت و اکنون شیعه‌ای در دنیا وجود ندارد». وقتی این خبر به سید حسن صدر رسید، با شیخ آقا بزرگ تهرانی و محمد حسین کاشف الغطاء هم‌پیمان شدند تا به معرفی شیعه بپردازند.

از این رو، علامه سید حسن صدر درباره فعالیت‌های علمی شیعه و نقش آنان در تأسیس و تکمیل علوم اسلامی تحقیق کرد و کتاب معروف خود را به نام تأسیس الشیعه لعلوم الاسلام، تألیف کرد، که در سال ۱۳۷۰ هـ.ق در ۴۴۵ صفحه به چاپ رسید. همچنین شیخ آقا بزرگ تهرانی با تألیف الذریعه الی تصانیف الشیعه در ۲۹ جلد به معرفی آثار و تألیفات شیعه در علوم مختلف پرداخت. علامه شیخ محمدحسین کاشف الغطاء نیز نقدی بر تاریخ آداب اللغه العربیه نوشت.[۹]

۲. غیرت دینی:

فعالیت‌های فرهنگی وهابیت روز به روز گسترش می‌یافت. در مقابل، علامه سید حسن صدر برای دفع این فتنه، کتابی تحت عنوان «رساله الشریفه فی الردّ علی فتاوی الوهابین» نگاشت.[۱۰]

۳. کتابخانه‌ای ماندگار:

علامه سید حسن صدر علاقه بسیار شدیدی به خرید و جمع‌آوری کتاب داشت. این علاقه به قدری شدید بود که برای خرید یک کتاب از هزینه‌های ضروری زندگی چشم پوشی می‌کرد. وی کتاب‌های قدیمی و خطی را جمع آوری می‌کرد و اگر کتابی بدون نام مؤلف بود، ‌آن قدر تحقیق و تفحص می‌کرد تا نویسنده را بشناسد. اکنون کتابخانه‌اش شامل بیش از ۱۰۰۰ جلد کتاب نفیس است.[۱۱]

نویسنده پرتلاش، علامه سید شرف الدین می‌گوید: من از آیت الله سید حسن صدر شنیدم که وی در ایام جوانی شب‌ها را (معمولا) برای مطالعه بیدار بود و در روز، خواب قبل یا بعد از ظهر را نمی‌شناخته، خودم نیز مشاهده کردم او در سال‌های پیری، شب و روز در کتابخانه‌اش قلم به دست راست و کاغذ در دست چپ، مشغول تحقیق و تألیف بود. به جرأت می‌گویم که آن بزرگوار یک چهارم عمرش را خوابید و باقی عمرش را بیدار بود؛ بر عکس عموم مردم که فقط یک چهارم عمرشان را بیدارند.[۱۲]

وفات

مرحوم آیت الله سید حسن صدر، سرانجام در روز پنج شنبه ۱۱ ربیع الاول سال ۱۳۵۴ هـ.ق، در محله کرخ بغداد چشم از دنیا فروبست و در حرم کاظمین در کنار پدرش به‌ خاک سپرده شد.

پانویس

  1. خاندان صدر در ایران، محسن کمالیان.
  2. شیعه و پایه‌گذاری علوم اسلامی ص ۵، ترجمه تاسیس الشیعه سید حسن صدر، ص ۱، و گنجینه دانشمندان، محمد شریف رازی، ج ۶، ص ۳۰۳.
  3. شیعه و پایه‌گذاری علوم اسلامی، ص ۶ و ۵ و تأسیس الشیعه، ‌ص ۵ و ۱ـ۲.
  4. شیعه و پایه‌گذاری، ص ۵ـ۸ و ص ۴ـ۱۱ و ۱۰ـ۱۱؛ علمای معاصرین، ملا علی واعظ تبریزی، ص ۱۷۱، ۱۷۰؛ صیام وقایع الایام، ملا علی تبریزی، ص ۶۶۴، معارف و معاریف، سید مصطفی خمینی، ج ۶، ص ۶۶۱، اعیان الشیعه، ج ۵، ص ۳۲۵ و گنجینه دانشمندان، ج ۶، ص ۳۰۴.
  5. گلشن ابرار، ج۲، ص۵۴۳.
  6. تأسیس الشیعه، ص ۲۲ـ۲۳ و ص ۲۵؛ گلشن ابرار، ج ۲، ص ۵۸۰، ص ۶۲۵ و ۶۵۵؛ معارف الرجال، ج ۱، ص ۲۴۹؛ علمای بزرگ شیعه از کلینی تا خمینی، ص ۳۳۸ و شیعه و پایه‌گذاری علوم اسلامی، ص ۱۷ـ۱۸.
  7. همان، ص ۱۷۲.
  8. تأسیس الشیعه، ص۲۱ـ۱۴؛ اعیان الشیعه، ج۵، ص۳۲۶ و الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج۱۹، ص۳۷۰.
  9. شیخ آقا بزرگ تهرانی، محمدرضا حکیمی، ص ۲۲ـ۲۳.
  10. تأسیس الشیعه، ص ۲۰.
  11. همان، ص ۲۱ و ۲۲ و اعیان الشیعه، ج ۵، ص ۳۲۵.
  12. علمای معاصرین، ص ۱۷۰.

منابع