مقاله بدون شناسه یا دارای شناسه ضعیف است
مقاله مورد سنجش قرار گرفته است

حسن بن زین الدین عاملی: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
جز (مهدی موسوی صفحهٔ حسن بن زین الدین شهید ثانی را به حسن بن زین الدین عاملی منتقل کرد)
 
(۹ نسخه‌ٔ میانی ویرایش شده توسط ۴ کاربر نشان داده نشده)
سطر ۱: سطر ۱:
 +
{{خوب}}
 
{{بخشی از یک کتاب}}
 
{{بخشی از یک کتاب}}
  
 +
'''شیخ حسن بن زین‌الدین عاملی''' (۱۰۱۱-۹۵۹ ق) فرزند [[شهید ثانی]]، از علمای بزرگ [[شیعه]] [[لبنان]] در قرن ۱۱ قمری و از شاگردان [[مقدس اردبیلی]] و [[ملا عبدالله یزدی]] بود. وی آثار ارزشمندی در زمینه [[فقه]] و [[علم رجال|رجال]] و [[حدیث]]، از جمله «[[معالم الدین و ملاذ المجتهدین (کتاب)|معالم الدین و ملاذ المجتهدین]]» تألیف نمود و از این رو به «صاحب معالم» معروف است. از جمله [[فتوا|فتاوای]] او، وجوب [[نماز جمعه]] در زمان [[غیبت امام زمان (عجل الله تعالی فرجه)|غیبت]] می‌باشد.
 +
{{شناسنامه عالم
 +
||نام کامل = '''حسن بن زین‌الدین عاملی'''
 +
||تصویر=
 +
||زادروز =  ۹۵۹ قمری
 +
|زادگاه = جبل عامل، [[لبنان]]
 +
|وفات =  ۱۰۱۱ قمری
 +
|مدفن = جبع، لبنان
 +
|اساتید =  [[سید علی صائغ]]، [[مقدس اردبیلی]]، [[ملا عبدالله یزدی]]،...
 +
|شاگردان = شیخ محمد حر عاملی مشغری، علی بن محمد مکی عاملی، سید نورالدین علی موسوی،...
 +
|آثار = [[معالم الدین و ملاذ المجتهدین (کتاب)|معالم الدین و ملاذ المجتهدین]]، [[منتقی الجمان فی الاحادیث الصحاح والحسان (کتاب)|منتقی الجمان فی الاحادیث الصحاح والحسان]]، [[التحریر الطاووسی در رجال|التحریر الطاووسی]]،...
 +
}}
 +
==ولادت و خاندان==
  
'''کلیدواژه: ابن الشهید الثانی، آثار صاحب معالم، معالم الدین و ملاذ المجتهدین، حسن بن زین الدین، صاحب معالم'''
+
ابومنصور حسن بن زین الدین، فرزند [[شهید ثانی]] در سال (۹۵۹ هـ.ق) در روستای جبع از توابع جبل عامل [[لبنان]] به دنیا آمد. پدرش می پنداشت این فرزند زنده نمی ماند؛ زیرا پیش از این چند فرزند خود را از دست داده بود.<ref> روضات الجنات، میر محمدباقر خوانساری، ج ۳، ص ۷۸ و ۷۹، ترجمه شیخ محمدباقر ساعدی، اسلامیه تهران.</ref>
  
==ابن الشهید الثانی==
+
[[میرزا عبدالله افندی|میرزا عبدالله افندی اصفهانی]] در مورد تولد ایشان می نویسد: «... صاحب معالم به خط خود می نویسد: پدرم پس از تواریخ منوط به برادرانم چنین نوشته: برادر او ابومنصور حسن ملقب به جمال الدین در آغاز شب جمعه، هفدهم ماه مبارک [[ماه رمضان|رمضان]] سال ۹۵۹ هجری در حالی متولد شد که خورشید در سوم درجه میزان و برج طالع آن عقرب بوده است».<ref> ریاض العلما و حیاض الفضلاء، میرزا عبدالله افندی، ج ۱، ص ۲۶۹، ترجمه شیخ محمدباقر ساعدی.</ref>
  
حسن بن زین الدین معروف به ابن الشهید الثانی.
+
شهید ثانی به شاگردش [[سید علی صائغ]] علاقه زیادی داشته و پیوسته آرزومند بوده است که خداوند به او فرزندی کرامت فرماید تا تحت نظر او تربیت شود. آرزوی شهید برآورده شد و شیخ حسن تحت تربیت ایشان قرار گرفت.<ref> همان، پاورقی، ص ۲۶۵.</ref>
  
==ولادت و زادگاه==
+
نسب پدر صاحب معالم (شیخ زین الدین) معروف به شهید ثانی و اجداد بزرگوارش که همگی از دانشوران بوده اند تا «شرف النحاریری» بدین شرح است: «علی بن احمد بن محمد بن علی بن جمال الدین بن تقی الدین بن صالح بن شرف النحاریری الجباعی الشامی».<ref> مقدمه معالم، ص ۵، شرح و تعلیق از عبدالحسین محمدعلی بقال، انتشارات کتابخانه آیه الله مرعشی نجفی.</ref>
  
ابومنصور حسن بن زین الدین، فرزند شهید ثانی، معروف به صاحب معالم، در سال (959 هـ.ق) در روستای جباع از توابع جبل عامل [[لبنان]] به دنیا آمد. پدرش می پنداشت این فرزند زنده نمی ماند؛ زیرا پیش از این چند فرزند خود را از دست داده بود.<ref> [[روضات الجنات]]، میر محمدباقر خوانساری، ج 3، ص 78 و 79، ترجمه شیخ محمدباقر ساعدی، اسلامیه تهران.</ref>
+
صاحب معالم دو فرزند داشت که هر دو از معظم له اجازه [[اجتهاد]] داشتند. آن دو بزرگوار یکی ابوجعفر محمد، پدر شیخ علی و دیگری شیخ زین الدین اند که هر دو از دانشمندان معروف این سلسله اند.
 
 
ابومنصور در مورد تولد خود می نویسد: «مولد بنده نیازمند به عفو خدای بی نیاز و بخشنده، حسن بن زین الدین بن علی بن احمد بن جمال الدین بن تقی الدین در دهه آخر از ماه مبارک [[رمضان]] سال (595 هـ.ق) اتفاق افتاده است.
 
 
 
میرزا عبدالله افندی اصفهانی در مورد تولد ایشان می نویسد: «...صاحب معالم به خط خود می نویسد: پدرم پس از تواریخ منوط به برادرانم چنین نوشته: برادر او ابومنصور حسن ملقب به جمال الدین در آغاز شب جمعه، هفدهم ماه مبارک رمضان سال 959 هجری در حالی متولد شد که خورشید در سوم درجه میزان و برج طالع آن عقرب بوده است».<ref> ریاضا علملا و حیاض الفضلاء، میرزا عبدالله افندی اصفهانی، ج 1، ص 269، ترجمه شیخ محمدباقر ساعدی.</ref>
 
 
 
شهید ثانی به شاگرد، [[سید علی صائغ]] علاقه زیادی داشته و پیوسته آرزومند بوده است که خداوند به او فرزندی [[کرامت]] فرماید تا تحت نظر او تربیت شود. آرزوی شهید برآورده شد و شیخ حسن تحت تربیت ایشان قرار گرفت.<ref> همان، پاورقی، ص 265.</ref>
 
 
 
==خاندان==
 
 
 
نسب پدر صاحب معالم (شیخ زین الدین) معروف به شهید ثانی و اجداد بزرگوارش که همگی از دانشوران بوده اند تا «شرف النحاریری» بدین شرح است: «علی بن احمد بن محمد بن علی بن جمال الدین بن تقی الدین بن صالح بن شرف النحاریری الجباعی الشامی».<ref> مقدمه معالم، ص 5، شرح و تعلیق از عبدالحسین محمدعلی بقال، انتشارات کتابخانه آیه الله مرعشی نجفی.</ref>
 
  
 
==استادان==
 
==استادان==
  
شیخ حسن به مدت چهار سال و به قولی هفت سال تحت تربیت عالمانه پدر بزرگوارش قرار گرفت. پس از شهادت پدر چند سالی نیز در زادگاه خود بسر برد و از محضر عالمان فرهیخته آن دیار استفاده کرد.
+
شیخ حسن به مدت چهار سال و به قولی هفت سال تحت تربیت عالمانه پدر بزرگوارش [[شهید ثانی]] قرار گرفت. پس از شهادت پدر، چند سالی نیز در زادگاه خود بسر برد و از محضر عالمان فرهیخته آن دیار استفاده کرد.
  
استادان او در لبنان عبارتند از:
+
برخی استادان او در [[لبنان]] و سپس [[نجف]] عبارتند از:
  
# سید علی صائغ
+
*[[سید علی صائغ]]
# [[سید نورالدین علی موسوی]]
+
*سید نورالدین علی موسوی
# [[شیخ احمد بن سلیمان نباطی عاملی]]
+
*شیخ احمد بن سلیمان نباطی عاملی
# [[شیخ حسین بن عبدالصمد حارثی همدانی]]
+
*شیخ حسین بن عبدالصمد حارثی همدانی
# [[ملا عبدالله یزدی]]
+
*[[ملا عبدالله یزدی]]
 
+
*[[مقدس اردبیلی]]
استادان او در [[نجف]] عبارتند از:
 
 
 
# ملا عبدالله یزدی
 
# [[مقدس اردبیلی]]
 
  
 
==شاگردان==
 
==شاگردان==
  
شیخ بعد از رسیدن به کمالات علمی وقتی به زادگاه خویش برگشت شاگردان زیادی تربیت نمود که بسیاری از آن ها عالمان بزرگی بودند. به نام بعضی از آن ها اشاره می شود:
+
شیخ حسن عاملی بعد از رسیدن به کمالات علمی وقتی به زادگاه خویش برگشت شاگردان زیادی تربیت نمود که بسیاری از آنها عالمان بزرگی بودند، از جمله:
  
# نجیب الدین علی بن محمد بن مکی عاملی جبیلی
+
*نجیب الدین علی بن محمد بن مکی عاملی جبیلی
# سید نورالدین علی موسوی، معروف به نورالدین صغیر
+
*سید نورالدین علی موسوی، معروف به نورالدین صغیر
# شیخ محمد، پسرش
+
*شیخ محمد، پسرش
# شیخ علی، پسر دیگرش
+
*شیخ علی، پسر دیگرش
# سید نجم الدین بن محمد حسینی عاملی سکیکی
+
*سید نجم الدین بن محمد حسینی عاملی سکیکی
# سید علی حسینی عاملی
+
*سید علی حسینی عاملی
# شیخ عبدالسلام حر عاملی مشغری
+
*شیخ عبدالسلام حر عاملی مشغری
# شیخ محمد حر عالمی مشغری
+
*شیخ محمد حر عاملی مشغری
# سید محمد حسینی عاملی
+
*سید محمد حسینی عاملی
# علی بن محمد حر عاملی مشغری<ref> مقدمه معالم، ص 54-59.</ref>
+
*علی بن محمد حر عاملی مشغری.<ref> مقدمه معالم، ص ۵۴-۵۹.</ref>
  
==ویژگی های اخلاقی==
+
==آثار و تألیفات==
  
# بی اعتنایی به دنیا: نقل شده است که صاحب معالم آذوقه بیش از یک هفته خود را جمع نمی کرد، تا بدین وسیله با بینوایان همدردی کرده و خود را شبیه ثروت اندوزان نکرده باشد.
+
صاحب معالم دارای آثار زیادی در زمینه های [[فقه]] و [[علم رجال|رجال]] و [[حدیث]] بوده که به برخی از آنها اشاره می شود:
# عشق به حضرت ولی عصر عجل الله تعالی و فرجه الشریف: سالی که صاحب معالم به [[مکه]] مکرمه مشرف شد به همراهان خود گفت: امیدوارم امسال به [[زیارت]] حضرت ولی عصر عجل الله تعالی و فرجه الشریف نائل شوم، زیرا آن حضرت هر سال به مکه مشرف می شود.
 
  
در [[عرفات]] از یارانش خواست که او را در خیمه تنها بگذارند تا به [[دعا]] و امور مربوط به آن روز بپردازد. او در حالی که به راز و نیاز با خدای خود مشغول بود مرد ناشناسی وارد خیمه شد و سلام کرد و نشست. صاحب معالم از دیدار آن بزرگوار چنان مبهوت شد که نتوانست سخنی بگوید. حضرت سخنانی بر او فرموده بود که او فراموش کرده بود. وقتی حضرت از خیمه خارج شد او با تنی لرزان و شگفت زده بیرون آمد و برای دوستانش تعریف کرد: «...وی به گمانم همان آیت [[حق]] و همان نهایت آروزی من بود. از خیمه به دنبال او خارج شدم ولی متأسفانه کسی را ندیدم».<ref> ترجمه روضات الجنات، ج 3، ص 73 و 74.</ref>
+
'''<I>۱. منتقی الجمان فی احادیث الصحاح والحسان؛</I>'''
  
==ویژگی های هنری==
+
وی در «[[منتقی الجمان فی الاحادیث الصحاح والحسان (کتاب)|منتقی الجمان]]» از میان انواع [[حدیث]]، به [[حدیث صحیح]] و [[حدیث حسن|حسن]] اکتفا نموده و این کتاب را به سبک «الدرر المرجان» [[علامه حلی]] تألیف کرده است. ایشان در این کتاب، مخصوصاً درباره اخبار، روش دشواری را انتخاب کرده که با توجه بدان، حداکثر اخبار [[امامیه]] از اعتبار می افتند. از بین ابواب فقهیه این کتاب که دو جلد، به غیر از عباداتش تدوین نشده است.<ref> ترجمه روضات الجنات، ج ۳، ص ۷۶.</ref>
  
شیخ حسن علاوه بر مراتب علمی و اخلاقی صاحب برخی ویژگی های هنری نیز بود. میرزا عبدالله افندی اصفهانی می نویسد: خط او در کمال خوبی و ارزندگی بوده است.<ref> ترجمه ریاض العلما، ج 1، ص 269.</ref> وی شعر را در کمال زیبایی و سلاست می گفت. اشعار زیر نمونه ای از سروده های اوست:
+
'''<I>۲. التحریر الطاووسی؛</I>'''
  
{{بیت|عجبت لیمت العلم یترک ضایعا|و یجهل ما بین البریه قدره}}
+
صاحب معالم «[[التحریر الطاووسی در رجال|التحریر الطاووسی]]» در [[علم رجال|رجال]] را از کتاب «[[حل الاشکال فی معرفة الرجال (کتاب)|حل الاشکال فی معرفه الرجال]]» نوشته [[سید احمد بن طاووس|سید احمد بن طاووس حلی]] استخراج کرده است. سید احمد بن طاووس در «حل الاشکال» خود، آن چه در کتابهای پنج گانه رجالی ([[رجال نجاشی (کتاب)|رجال نجاشی]]، [[فهرست شیخ طوسی (کتاب)|فهرست الطوسی]] و [[رجال شیخ طوسی (کتاب)|رجال]] او، الضعفاء [[ابن غضائری]]، [[رجال کشی (کتاب)|اختیار]] از کتاب [[ابوعمرو کشی|کشی]]) بود در این کتاب جمع کرد. صاحب معالم وقتی به این کتاب دست یافت و آن را مشرف به تلف شدن دید تصمیم به ترمیم و بازنویسی آن گرفت و مطالب و حواشی که حاوی فوائد زیادی بود بر آن اضافه کرد. نسخه ای از این کتاب به خط شاگردش، شیخ موسی بن علی الجبعی در کتابخانه [[آستان قدس رضوی]] موجود است.<ref> مقدمه معالم، ص ۶۳ ـ ۶۸.</ref>
{{بیتقد وجبت احکامه مثل میتهم|وجوبا کفائیا محقق امره}}
 
{{بیت|فذا میت حتم علی الناس سترهذا میت فرض علی الناس نشره}}
 
  
تعجب من از این است که چرا دانش مانند مرده ای در میان مردم نابود گردیده و کسی پی به ارزش آن نمی برد. با آن که توجه به چنین میتی مانند مرده های دیگران واجب کفایی است و همچنان که بر مردم لازم است مرده ای را که می بینند بزودی دفنش کنند؛ علم هم که حکم مرده را پیدا کرده بر مردم لازم است نشرش دهند.
+
'''<I>۳. جواب المسائل المدنیات؛</I>'''
  
آری دلم همراه کاروان است و بدنم در سرزمین [[عراق]] اقامت نموده و شگفت این جاست که شخصی در حال، زنده بماند که برخی از آن کوچ کرده و بعضی از آن باقی مانده باشد.
+
این کتاب پاسخ سه سوال سید محمد بن جوبیر از صاحب معالم است. در سوال اول آمده: آیا [[خمس]] در زمان [[غیبت امام زمان (عج)|غیبت]]، [[حلال]] است؟ آیا پرداخت آن [[واجب]] نیست و مطالبی که مربوط به این مسئله است. در سوال دوم آمده: آیه [[غیبت (گناه)|غیبت کردن]] از مخالفان جایز است و مطالب مربوط به مسئله غیبت. سوال سوم در اصل کتاب نیامده است.<ref> مقدمه معالم، ص ۶۳ ـ ۶۸.</ref>
  
بدن من در دریای رنجوری فرورفته و تیرگی همه جا را فراگرفته بود. دیری نخواهد پایید که صبر و شکیبایی از کف من بیرون خواهد رفت. زیرا به شدت از جدایی ناراحتم و آتش اشتیاقم زبانه می کشد.<ref> ترجمه روضات الجنات، ج 3، ص 73 و 74.</ref>
+
'''<I>۴. مناسک حج؛</I>'''
  
==از نگاه دانشوران==
+
ظاهراً صاحب معالم این کتاب را در راه [[مکه]] نوشته است و آن را با آداب سفر شروع کرده و سپس آداب [[مدینه]] منوره را آورده است. این کار وی خلاف عادت متعارف بوده؛ چون عالمان دیگر، اعمال مدینه را در آخر ذکر می کرده اند و او در این باره معذور بوده چون مدینه را قبل از مکه مکرمه [[زیارت]] کرده بود. روش او این طور بوده که اول حکم را متذکر شده، سپس دلیل آن را از اخبار صحیحه یا حسنه می آوردند. همان طوری که [[سید محسن امین]] گفته ـ نسخه ای از این کتاب پیش من است ـ به این کتاب در جبل عامل می توان دست یافت. ظاهراً این کتاب دچار آتش سوزی شده و صفحاتی از اول و آخر آن سوخته است.
  
'''<I>صاحب أمل الآمل:</I>'''  
+
'''<I>۵. حاشیه بر مختلف؛</I>'''
  
معظم له عالمی فاضل و عاملی کامل و متبحری محقق و ثقه ای فقیه و موجهی نبیه و محدثی جامع فنون و ادیبی شاعر و پارسایی عابد و جلیل القدر و کثیر المحاسن و یکتای دهر و از دیگران به [[فقه]] و [[حدیث]] و رجال داناتر بوده است.<ref> ترجمه ریاض العلما، ج 1، ص 255 ـ 265.</ref>
+
حاشیه مبسوطی است بر کتاب «[[مختلف الشیعه (کتاب)|مختلف الشیعه]]» [[علامه حلی]] که در یک جلد قرار گرفته است. نسخه ای از آن به خط مؤلف در نزد صاحب «تکمله أمل الآمل» [[سید حسن صدر]] موجود است.
  
'''<I>سید علی خان کبیر:</I>'''
+
'''<I>۶. مشکات القول السدید در اجتهاد و تقلید؛</I>'''
  
صاحب معالم یکی از اجلای مشایخ است که ریاست ملت و مذهب [[شیعه]] را به عهده داشته و او را روشن کننده راه و بیان کننده واجبات و سنن و دریای دانشی بوده که به دیگران به فیض می رسانده و جامع فضایل بی پایان بوده که کم و کاست نداشته است. او محققی است که قلم، تاب نوشتن مراتب او را ندارد و مدققی است که آوازه دقت او همه جا را فراگرفته است.
+
این کتاب در معنی [[اجتهاد]] و [[تقلید]] است.
  
او به همه فنون متفنن بوده و پدران و فرزندان به وجود او می بالیده اند. در استوار ساختن قواعد [[شریعت]] جایگزین پدرش بشمار می آمده و با آثار خویش سینه ها را از علوم گشادگی داده، حله هایی از نور دانش برای نشر آن بدست با برکت خود بافته و نقاب از چهره آن برداشته و گوش های تیز شنو را به گوهر های غلطان کمالات خود، شنوایی و زینت بخشیده و طالبان علم را از جوایز گرانبهای دانش خود بهره ور فرموده است. در فن ادب بوستانی سبز و خرم بوده و زمام سجع و قافیه را با کمال شهامت در اختیار گرفته و گوهرهای غلطان کلمات را به رشته نظم درآورده و نیک را از بد و زیبا را از نازیبا جدا ساخته است.<ref> همان.</ref>
+
'''<I>۷. دیوان اشعار؛</I>'''
  
==آثار==
+
این [[دیوان (شعر)|دیوان]] را شاگردش شیخ نجیب الدین علی بن محمد بن مکی عاملی جمع آوری کرده است.
  
صاحب معالم دارای آثار زیادی بوده که به برخی از آن ها اشاره می شود:
+
'''<I>۸. معالم الدین و ملاذ المجتهدین؛</I>'''
  
'''<I>1. منتقی الجمان فی احادیث الصحاح والحسان در حدیث؛</I>'''
+
کتاب «[[معالم الدین و ملاذ المجتهدین (کتاب)|معالم الدین و ملاذ المجتهدین]]» از مشهورترین تصانیف شیخ حسن است که بدین وسیله «صاحب معالم» شناخته شد و در تاریخ ماندگار گشت. معالم از یک مقدمه و دو قسمت مهم [[اصول فقه‌‌‌‌|اصول]] و [[فقه]] تشکیل شده بود که به مرور زمان قسمت فقه آن جدا شده و قسمت اصولش مورد توجه دانشوران در تدریس قرار گرفته است. مقدمه این کتاب دارای یک خطبه بسیار ارزشمند است و شامل دو مقصد و یک خاتمه نیز هست. مقصد اول در فضل علم و عالمان و آنچه که بر آنها واجب است نوشته شده، به ضمیمه سی و نه [[حدیث]] و نصوص [[قرآن|قرآنی]]. مقصد دوم درباره نه مطلب اصولی است که نویسنده آرای خاص خودش را ضمیمه آنها کرده به اضافه مجموعه ای از آرای باارزش دانشوران دیگر. و اما خاتمه کتاب در مورد [[تعادل و تراجیح]] است.
  
وی در این اثر از میان انواع [[حدیث]]، به حدیث صحیح و حسن اکتفا نموده و این کتاب را به سبک «الدرر المرجان» [[علامه حلی]] تألیف کرده است. ایشان در این کتاب، مخصوصاً درباره اخبار، روش دشواری را انتخاب کرده که با توجه بدان، حداکثر اخبار امامیه از اعتبار می افتند. از بین ابواب فقهیه این کتاب که دو جلد، به غیر از عباداتش تدوین نشده است.<ref> ترجمه روضات الجنات، ج 3، ص 76.</ref>
+
حاشیه ها و شروح زیادی بر معالم نوشته شده است که برخی از آنها عربی و برخی فارسی، برخی مبسوط و برخی مختصر، برخی مستقل و برخی هامش، برخی لفظی و برخی استدلالی، برخی خطی است و تعدادی هم چاپ شده است. از مهمترین این حاشیه ها می توان به حاشیه [[سلطان العـلماء|سلطان العلما]]، [[ملا صالح مازندرانی]]، [[شیخ محمدتقی اصفهانی]]، [[آیت‌الله محمد طه نجف|شیخ محمدطه نجف]]، [[سید محمد مهدی بحرالعلوم|سید بحرالعلوم]] و... اشاره کرد.<ref> مقدمه معالم، ص ۶۱ و ۶۲.</ref>
  
'''<I>2. التحریر الطاووسی در رجال؛</I>'''
+
==ویژگی‌های صاحب معالم==
  
صاحب معالم این کتاب را از کتاب «حل الاشکال فی معرفه الرجال» نوشته سید جمال الدین احمد بن موسی بن طاووسی الحسنی استخراج کرده است. [[سید بن طاووس]] کتابی در رجال تألیف کرد و اسم آن را «حل الاشکال فی معرفه الرجال» گذاشت و آن چه در کتاب های پنج گانه رجالی (رجال [[نجاشی]]، فهرست الطوسی و رجال او، الضعفا ابن غضائری، اختیار از کتاب کشی [[شیخ طوسی]]) بود در این کتاب جمع کرد. صاحب معالم وقتی به این کتاب دست یافت و آن را مشرف به تلف شدن دید تصمیم به ترمیم و بازنویسی آن گرفت و مطالب و حواشی که حاوی فوائد زیادی بود بر آن اضافه کرد. نسخه ای از این کتاب به خط شاگردش، شیخ موسی بن علی الجبعی در [[کتابخانه آستان قدس رضوی]] موجود است.<ref> مقدمه معالم، ص 63 ـ 68.</ref>
+
*بی اعتنایی به [[دنیا]]: نقل شده است که صاحب معالم آذوقه بیش از یک هفته خود را جمع نمی کرد، تا بدین وسیله با بینوایان همدردی کرده و خود را شبیه ثروت اندوزان نکرده باشد.
 +
*عشق به [[امام زمان عجل الله فرجه الشریف|حضرت ولی عصر]] عجل الله تعالی فرجه الشریف: سالی که صاحب معالم به [[مکه]] مکرمه مشرف شد به همراهان خود گفت: امیدوارم امسال به [[زیارت]] حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه نائل شوم، زیرا آن حضرت هر سال به مکه مشرف می شود. در [[عرفات]] از یارانش خواست که او را در خیمه تنها بگذارند تا به [[دعا]] و امور مربوط به آن روز بپردازد. او در حالی که به راز و نیاز با خدای خود مشغول بود مرد ناشناسی وارد خیمه شد و سلام کرد و نشست. صاحب معالم از دیدار آن بزرگوار چنان مبهوت شد که نتوانست سخنی بگوید. حضرت سخنانی بر او فرموده بود که او فراموش کرده بود. وقتی حضرت از خیمه خارج شد او با تنی لرزان و شگفت زده بیرون آمد و برای دوستانش تعریف کرد: «... وی به گمانم همان آیت حق و همان نهایت آرزوی من بود. از خیمه به دنبال او خارج شدم ولی متأسفانه کسی را ندیدم».<ref> ترجمه روضات الجنات، ج ۳، ص ۷۳ و ۷۴.</ref>
 +
*شیخ حسن علاوه بر مراتب علمی و اخلاقی، صاحب برخی ویژگی های هنری نیز بود. [[میرزا عبدالله افندی|میرزا عبدالله افندی اصفهانی]] می نویسد: خط او در کمال خوبی و ارزندگی بوده است.<ref> ترجمه ریاض العلما، ج ۱، ص ۲۶۹.</ref> وی [[شعر]] را در کمال زیبایی و سلاست می گفت. اشعار زیر نمونه ای از سروده های اوست:
 +
{{بیت|عجبت لیمت العلم یترک ضایعا|و یجهل ما بین البریه قدره}}
 +
{{بیت|و قد وجبت احکامه مثل میتهم|وجوبا کفائیا محقق امره}}
 +
{{بیت|فذا میت حتم علی الناس ستره|و ذا میت فرض علی الناس نشره}}
  
'''<I>3. جواب المسائل المدنیات؛</I>'''
+
ترجمه: تعجب من از این است که چرا دانش مانند مرده ای در میان مردم نابود گردیده و کسی پی به ارزش آن نمی برد. با آن که توجه به چنین میتی مانند مرده های دیگران واجب کفایی است و همچنان که بر مردم لازم است مرده ای را که می بینند بزودی دفنش کنند؛ علم هم که حکم مرده را پیدا کرده بر مردم لازم است نشرش دهند.
  
این کتاب پاسخ سه سوال سید محمد بن جوبیر از صاحب معالم است. در سوال اول آمده: آیا [[خمس]] در زمان [[غیبت]] [[حلال]] است؟ آیا پرداخت آن واجب نیست و مطالبی که مربوط به این مسئله است در سوال دوم آمده: آیه غیبت کردن از مخالفان جایز است و مطالب مربوط به مسئله غیبت. سوال سوم در اصل کتاب نیامده است.<ref> مقدمه معالم، ص 63 ـ 68.</ref>
+
==از نگاه عالمان==
  
'''<I>4. مناسک حج؛</I>'''
+
*'''<I>صاحب [[امل الآمل فی علماء جبل عامل (کتاب)|أمل الآمل]]:</I>''' معظم له عالمی فاضل و عاملی کامل و متبحری محقق و ثقه ای [[فقیه]] و موجهی نبیه و محدثی جامع فنون و ادیبی شاعر و پارسایی عابد و جلیل القدر و کثیر المحاسن و یکتای دهر و از دیگران به [[فقه]] و [[حدیث]] و [[علم رجال|رجال]] داناتر بوده است.<ref> ترجمه ریاض العلما، ج ۱، ص ۲۵۵ ـ ۲۶۵.</ref>
 +
*'''<I>[[سید علی خان مدنی|سید علی خان کبیر]]:</I>''' صاحب معالم یکی از اجلای [[مشایخ]] است که ریاست ملت و مذهب [[شیعه]] را به عهده داشته و او را روشن کننده راه و بیان کننده واجبات و سنن و دریای دانشی بوده که به دیگران به فیض می رسانده و جامع فضایل بی پایان بوده که کم و کاست نداشته است. او محققی است که قلم، تاب نوشتن مراتب او را ندارد و مدققی است که آوازه دقت او همه جا را فراگرفته است. او به همه فنون متفنن بوده و پدران و فرزندان به وجود او می بالیده اند. در استوار ساختن قواعد [[شریعت]] جایگزین پدرش بشمار می آمده و با آثار خویش سینه ها را از علوم گشادگی داده، حله هایی از نور دانش برای نشر آن بدست با برکت خود بافته و نقاب از چهره آن برداشته و گوش های تیز شنو را به گوهر های غلطان کمالات خود، شنوایی و زینت بخشیده و طالبان علم را از جوایز گرانبهای دانش خود بهره ور فرموده است. در فن ادب بوستانی سبز و خرم بوده و زمام سجع و قافیه را با کمال شهامت در اختیار گرفته و گوهرهای غلطان کلمات را به رشته نظم درآورده و نیک را از بد و زیبا را از نازیبا جدا ساخته است.<ref> همان.</ref>
  
ظاهراً صاحب معالم این کتاب را در راه [[مکه]] نوشته است و آن را با آداب سفر شروع کرده و سپس آداب [[مدینه]] منوره را آورده است. این کار وی خلاف عادت متعارف بوده؛ چون عالمان دیگر، اعمال مدینه را در آخر ذکر می کرده اند و او در این باره معذور بوده چون مدینه را قبل از مکه مکرمه [[زیارت]] کرده بود.
+
==وفات==
  
روش او این طور بوده که اول حکم را متذکر شده، سپس دلیل آن را از اخبار صحیحه یا حسنه می آوردند. همان طوری که سید محسن امین گفته ـ نسخه ای از این کتاب پیش من است ـ به این کتاب در جبل عامل می توان دست یافت. ظاهراً این کتاب دچار آتش سوزی شده و صفحاتی از اول و آخر آن سوخته است.
+
صاحب معالم پس از سالها تلاش و کوشش خستگی ناپذیر در راه [[اسلام]]، سرانجام در اول [[ماه محرم|محرم]] سال ۱۰۱۱ هـ.ق در ۵۲ سالگی در زادگاه خود به رحمت ایزدی پیوست و در زادگاهش شهر جبع مدفون شد.
  
'''<I>5. حاشیه بر مختلف؛</I>'''
+
==پانویس==
 +
<references />
  
حاشیه مبسوطی است بر کتاب مختلف علامه حلی که در یک جلد قرار گرفته است. نسخه ای از آن به خط مؤلف در نزد صاحب «تکمله أمل الآمل» سید حسن صدر موجود است.
+
==منابع==
  
'''<I>6. مشکات القول السدید در اجتهاد و تقلید؛</I>'''
+
* [[گلشن ابرار (کتاب)|گلشن ابرار]]، جلد ۵، زندگی نامه "صاحب معالم" از مجید محبوبی.
  
این کتاب در معنی [[اجتهاد]] و [[تقلید]] است.
+
==پيوندها==
  
'''<I>7. دیوان اشعار؛</I>'''
+
*'''[http://lib.ahlolbait.ir/parvan/resource.do?action=resource&id=64362&scope=95YYli2geUGO0resWKkWKtNqBU3hT89K&flowLastAction=view&from=search&query=%D8%AD%D8%B3%D9%86%20%D8%A8%D9%86%20%D8%B2%D9%8A%D9%86%20%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86&field=&collectionPID=0&lang=&count=20&execute=true زندگینامه صاحب معالم]'''
  
این دیوان را شاگردش شیخ نجیب الدین علی بن محمد بن مکی عاملی جمع آوری کرده است.
+
{{سنجش کیفی
 
+
|سنجش=شده
'''<I>8. کتاب معالم الدین و ملاذ المجتهدین؛</I>'''
+
|شناسه= ضعیف
 
+
|عنوان بندی مناسب= خوب
کتاب معالم از مشهورترین تصانیف شیخ حسن است که بدین وسیله صاحب معالم شناخته شد و در تاریخ ماندگار گشت. معالم از یک مقدمه و دو قسمت مهم [[اصول]] و [[فقه]] تشکیل شده بود که به مرور زمان قسمت فقه آن جا شده و قسمت اصولش مورد توجه دانشوران در تدریس قرار گرفته است.
+
|کفایت منابع و پی نوشت ها= خوب
 
+
|رعایت سطح مخاطب عام= خوب
مقدمه این کتاب دارای یک خطبه بسیار ارزشمند است و شامل دو مقصد و یک خاتمه نیز هست. مقصد اول در فضل علم و عالمان و آن چه که بر آن ها واجب است نوشته شده به ضمیمه سی و نه [[حدیث]] و نصوص قرآنی.
+
|رعایت ادبیات دانشنامه ای= خوب
 
+
|جامعیت= خوب
مقصد دوم درباره نه مطلب اصولی است که نویسنده آرای خاص خودش را ضمیمه آن ها کرده به اضافه مجموعه ای از آرای باارزش دانشوران دیگر. و اما خاتمه کتاب در مورد تعادل و تراجیح است.
+
|رعایت اختصار= خوب
 
+
|سیر منطقی= خوب
صاحب معالم تاریخ فراغت از این اثر مهم را چنین ضبط کرده است: «شب یکشنبه، [[ربیع الثانی]]، سال 994 هجری».
+
|کیفیت پژوهش= خوب
 
+
|رده=دارد
حاشیه ها و شروح زیادی بر معالم نوشته شده است که برخی از آن ها عربی و برخی فارسی، برخی مبسوط و برخی مختصر، برخی مستقل و برخی هامش، برخی لفظی و برخی استدلالی، برخی خطی است و تعدادی هم چاپ شده است.
+
}}
 
 
از مهمترین این حاشیه ها می توان به حاشیه پسرش شیخ محمد، سلطان العلما، شیخ صالح مازندرانی، شیخ مدقق شیروانی، شیخ محمدتقی اصفهانی، شیخ محمد طه نجف، سید [[بحرالعلوم]]، شیخ مصطفی اعتمادی و... اشاره کرد.<ref> مقدمه معالم، ص 61 و 62.</ref>
 
 
 
==فرزندان==
 
 
 
صاحب معالم دو فرزند داشت که هر دو از معظم له اجازه اجتهاد داشتند. آن دو بزرگوار یکی ابوجعفر محمد، پدر شیخ علی و دیگری شیخ زین الدین اند که هر دو از دانشمندان معروف این سلسله اند. یکی دیگر از پسرانش شیخ ابوالحسن علی است که تا به حال اثری از او بدست نیامده، و در تراجم و فهرست ها فقط از او نام برده شده است.<ref> ترجمه روضات الجنات، ج 3، ص 57.</ref>
 
 
 
==وفات==
 
 
 
صاحب معالم پس از سال ها تلاش و کوشش خستگی ناپذیر در راه [[اسلام]] سرانجام در اول [[محرم]] سال (1011 هـ.ق) در 52 سالگی در زادگاه خود به رحمت ایزدی پیوست.
 
 
 
افندی صاحب «ریاض» می نویسد: به خط شیخ علی سال ارتحال او را به جوار رحمت خدا چنین یافتم. صاحب معالم سال (1011) هجری به جوار رحمت یافت.<ref> ترجمه ریاض العلما، ج 1، ص 266.</ref>
 
 
 
==پانویس==
 
<references/>
 
 
 
==منابع==
 
تلخيص از مجموعه گلشن ابرار، جلد 5، زندگی نامه "صاحب معالم" از مجيد محبوبي
 
 
'''پيوندها'''
 
* '''[http://lib.ahlolbait.ir/parvan/resource.do?action=resource&id=64362&scope=95YYli2geUGO0resWKkWKtNqBU3hT89K&flowLastAction=view&from=search&query=%D8%AD%D8%B3%D9%86%20%D8%A8%D9%86%20%D8%B2%D9%8A%D9%86%20%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86&field=&collectionPID=0&lang=&count=20&execute=true زندگینامه]'''
 
  
 
[[رده:علمای قرن دهم]]
 
[[رده:علمای قرن دهم]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۴ دسامبر ۲۰۲۱، ساعت ۰۸:۰۸


این مدخل از دانشنامه هنوز نوشته نشده است.

Icon book.jpg

محتوای فعلی بخشی از یک کتاب متناسب با عنوان است.

(احتمالا تصرف اندکی صورت گرفته است)


شیخ حسن بن زین‌الدین عاملی (۱۰۱۱-۹۵۹ ق) فرزند شهید ثانی، از علمای بزرگ شیعه لبنان در قرن ۱۱ قمری و از شاگردان مقدس اردبیلی و ملا عبدالله یزدی بود. وی آثار ارزشمندی در زمینه فقه و رجال و حدیث، از جمله «معالم الدین و ملاذ المجتهدین» تألیف نمود و از این رو به «صاحب معالم» معروف است. از جمله فتاوای او، وجوب نماز جمعه در زمان غیبت می‌باشد.

نام کامل حسن بن زین‌الدین عاملی
زادروز ۹۵۹ قمری
زادگاه جبل عامل، لبنان
وفات ۱۰۱۱ قمری
مدفن جبع، لبنان

Line.png

اساتید

سید علی صائغ، مقدس اردبیلی، ملا عبدالله یزدی،...

شاگردان

شیخ محمد حر عاملی مشغری، علی بن محمد مکی عاملی، سید نورالدین علی موسوی،...

آثار

معالم الدین و ملاذ المجتهدین، منتقی الجمان فی الاحادیث الصحاح والحسان، التحریر الطاووسی،...

ولادت و خاندان

ابومنصور حسن بن زین الدین، فرزند شهید ثانی در سال (۹۵۹ هـ.ق) در روستای جبع از توابع جبل عامل لبنان به دنیا آمد. پدرش می پنداشت این فرزند زنده نمی ماند؛ زیرا پیش از این چند فرزند خود را از دست داده بود.[۱]

میرزا عبدالله افندی اصفهانی در مورد تولد ایشان می نویسد: «... صاحب معالم به خط خود می نویسد: پدرم پس از تواریخ منوط به برادرانم چنین نوشته: برادر او ابومنصور حسن ملقب به جمال الدین در آغاز شب جمعه، هفدهم ماه مبارک رمضان سال ۹۵۹ هجری در حالی متولد شد که خورشید در سوم درجه میزان و برج طالع آن عقرب بوده است».[۲]

شهید ثانی به شاگردش سید علی صائغ علاقه زیادی داشته و پیوسته آرزومند بوده است که خداوند به او فرزندی کرامت فرماید تا تحت نظر او تربیت شود. آرزوی شهید برآورده شد و شیخ حسن تحت تربیت ایشان قرار گرفت.[۳]

نسب پدر صاحب معالم (شیخ زین الدین) معروف به شهید ثانی و اجداد بزرگوارش که همگی از دانشوران بوده اند تا «شرف النحاریری» بدین شرح است: «علی بن احمد بن محمد بن علی بن جمال الدین بن تقی الدین بن صالح بن شرف النحاریری الجباعی الشامی».[۴]

صاحب معالم دو فرزند داشت که هر دو از معظم له اجازه اجتهاد داشتند. آن دو بزرگوار یکی ابوجعفر محمد، پدر شیخ علی و دیگری شیخ زین الدین اند که هر دو از دانشمندان معروف این سلسله اند.

استادان

شیخ حسن به مدت چهار سال و به قولی هفت سال تحت تربیت عالمانه پدر بزرگوارش شهید ثانی قرار گرفت. پس از شهادت پدر، چند سالی نیز در زادگاه خود بسر برد و از محضر عالمان فرهیخته آن دیار استفاده کرد.

برخی استادان او در لبنان و سپس نجف عبارتند از:

شاگردان

شیخ حسن عاملی بعد از رسیدن به کمالات علمی وقتی به زادگاه خویش برگشت شاگردان زیادی تربیت نمود که بسیاری از آنها عالمان بزرگی بودند، از جمله:

  • نجیب الدین علی بن محمد بن مکی عاملی جبیلی
  • سید نورالدین علی موسوی، معروف به نورالدین صغیر
  • شیخ محمد، پسرش
  • شیخ علی، پسر دیگرش
  • سید نجم الدین بن محمد حسینی عاملی سکیکی
  • سید علی حسینی عاملی
  • شیخ عبدالسلام حر عاملی مشغری
  • شیخ محمد حر عاملی مشغری
  • سید محمد حسینی عاملی
  • علی بن محمد حر عاملی مشغری.[۵]

آثار و تألیفات

صاحب معالم دارای آثار زیادی در زمینه های فقه و رجال و حدیث بوده که به برخی از آنها اشاره می شود:

۱. منتقی الجمان فی احادیث الصحاح والحسان؛

وی در «منتقی الجمان» از میان انواع حدیث، به حدیث صحیح و حسن اکتفا نموده و این کتاب را به سبک «الدرر المرجان» علامه حلی تألیف کرده است. ایشان در این کتاب، مخصوصاً درباره اخبار، روش دشواری را انتخاب کرده که با توجه بدان، حداکثر اخبار امامیه از اعتبار می افتند. از بین ابواب فقهیه این کتاب که دو جلد، به غیر از عباداتش تدوین نشده است.[۶]

۲. التحریر الطاووسی؛

صاحب معالم «التحریر الطاووسی» در رجال را از کتاب «حل الاشکال فی معرفه الرجال» نوشته سید احمد بن طاووس حلی استخراج کرده است. سید احمد بن طاووس در «حل الاشکال» خود، آن چه در کتابهای پنج گانه رجالی (رجال نجاشی، فهرست الطوسی و رجال او، الضعفاء ابن غضائری، اختیار از کتاب کشی) بود در این کتاب جمع کرد. صاحب معالم وقتی به این کتاب دست یافت و آن را مشرف به تلف شدن دید تصمیم به ترمیم و بازنویسی آن گرفت و مطالب و حواشی که حاوی فوائد زیادی بود بر آن اضافه کرد. نسخه ای از این کتاب به خط شاگردش، شیخ موسی بن علی الجبعی در کتابخانه آستان قدس رضوی موجود است.[۷]

۳. جواب المسائل المدنیات؛

این کتاب پاسخ سه سوال سید محمد بن جوبیر از صاحب معالم است. در سوال اول آمده: آیا خمس در زمان غیبت، حلال است؟ آیا پرداخت آن واجب نیست و مطالبی که مربوط به این مسئله است. در سوال دوم آمده: آیه غیبت کردن از مخالفان جایز است و مطالب مربوط به مسئله غیبت. سوال سوم در اصل کتاب نیامده است.[۸]

۴. مناسک حج؛

ظاهراً صاحب معالم این کتاب را در راه مکه نوشته است و آن را با آداب سفر شروع کرده و سپس آداب مدینه منوره را آورده است. این کار وی خلاف عادت متعارف بوده؛ چون عالمان دیگر، اعمال مدینه را در آخر ذکر می کرده اند و او در این باره معذور بوده چون مدینه را قبل از مکه مکرمه زیارت کرده بود. روش او این طور بوده که اول حکم را متذکر شده، سپس دلیل آن را از اخبار صحیحه یا حسنه می آوردند. همان طوری که سید محسن امین گفته ـ نسخه ای از این کتاب پیش من است ـ به این کتاب در جبل عامل می توان دست یافت. ظاهراً این کتاب دچار آتش سوزی شده و صفحاتی از اول و آخر آن سوخته است.

۵. حاشیه بر مختلف؛

حاشیه مبسوطی است بر کتاب «مختلف الشیعه» علامه حلی که در یک جلد قرار گرفته است. نسخه ای از آن به خط مؤلف در نزد صاحب «تکمله أمل الآمل» سید حسن صدر موجود است.

۶. مشکات القول السدید در اجتهاد و تقلید؛

این کتاب در معنی اجتهاد و تقلید است.

۷. دیوان اشعار؛

این دیوان را شاگردش شیخ نجیب الدین علی بن محمد بن مکی عاملی جمع آوری کرده است.

۸. معالم الدین و ملاذ المجتهدین؛

کتاب «معالم الدین و ملاذ المجتهدین» از مشهورترین تصانیف شیخ حسن است که بدین وسیله «صاحب معالم» شناخته شد و در تاریخ ماندگار گشت. معالم از یک مقدمه و دو قسمت مهم اصول و فقه تشکیل شده بود که به مرور زمان قسمت فقه آن جدا شده و قسمت اصولش مورد توجه دانشوران در تدریس قرار گرفته است. مقدمه این کتاب دارای یک خطبه بسیار ارزشمند است و شامل دو مقصد و یک خاتمه نیز هست. مقصد اول در فضل علم و عالمان و آنچه که بر آنها واجب است نوشته شده، به ضمیمه سی و نه حدیث و نصوص قرآنی. مقصد دوم درباره نه مطلب اصولی است که نویسنده آرای خاص خودش را ضمیمه آنها کرده به اضافه مجموعه ای از آرای باارزش دانشوران دیگر. و اما خاتمه کتاب در مورد تعادل و تراجیح است.

حاشیه ها و شروح زیادی بر معالم نوشته شده است که برخی از آنها عربی و برخی فارسی، برخی مبسوط و برخی مختصر، برخی مستقل و برخی هامش، برخی لفظی و برخی استدلالی، برخی خطی است و تعدادی هم چاپ شده است. از مهمترین این حاشیه ها می توان به حاشیه سلطان العلما، ملا صالح مازندرانی، شیخ محمدتقی اصفهانی، شیخ محمدطه نجف، سید بحرالعلوم و... اشاره کرد.[۹]

ویژگی‌های صاحب معالم

  • بی اعتنایی به دنیا: نقل شده است که صاحب معالم آذوقه بیش از یک هفته خود را جمع نمی کرد، تا بدین وسیله با بینوایان همدردی کرده و خود را شبیه ثروت اندوزان نکرده باشد.
  • عشق به حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف: سالی که صاحب معالم به مکه مکرمه مشرف شد به همراهان خود گفت: امیدوارم امسال به زیارت حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه نائل شوم، زیرا آن حضرت هر سال به مکه مشرف می شود. در عرفات از یارانش خواست که او را در خیمه تنها بگذارند تا به دعا و امور مربوط به آن روز بپردازد. او در حالی که به راز و نیاز با خدای خود مشغول بود مرد ناشناسی وارد خیمه شد و سلام کرد و نشست. صاحب معالم از دیدار آن بزرگوار چنان مبهوت شد که نتوانست سخنی بگوید. حضرت سخنانی بر او فرموده بود که او فراموش کرده بود. وقتی حضرت از خیمه خارج شد او با تنی لرزان و شگفت زده بیرون آمد و برای دوستانش تعریف کرد: «... وی به گمانم همان آیت حق و همان نهایت آرزوی من بود. از خیمه به دنبال او خارج شدم ولی متأسفانه کسی را ندیدم».[۱۰]
  • شیخ حسن علاوه بر مراتب علمی و اخلاقی، صاحب برخی ویژگی های هنری نیز بود. میرزا عبدالله افندی اصفهانی می نویسد: خط او در کمال خوبی و ارزندگی بوده است.[۱۱] وی شعر را در کمال زیبایی و سلاست می گفت. اشعار زیر نمونه ای از سروده های اوست:

عجبت لیمت العلم یترک ضایعا و یجهل ما بین البریه قدره

و قد وجبت احکامه مثل میتهم وجوبا کفائیا محقق امره

فذا میت حتم علی الناس ستره و ذا میت فرض علی الناس نشره

ترجمه: تعجب من از این است که چرا دانش مانند مرده ای در میان مردم نابود گردیده و کسی پی به ارزش آن نمی برد. با آن که توجه به چنین میتی مانند مرده های دیگران واجب کفایی است و همچنان که بر مردم لازم است مرده ای را که می بینند بزودی دفنش کنند؛ علم هم که حکم مرده را پیدا کرده بر مردم لازم است نشرش دهند.

از نگاه عالمان

  • صاحب أمل الآمل: معظم له عالمی فاضل و عاملی کامل و متبحری محقق و ثقه ای فقیه و موجهی نبیه و محدثی جامع فنون و ادیبی شاعر و پارسایی عابد و جلیل القدر و کثیر المحاسن و یکتای دهر و از دیگران به فقه و حدیث و رجال داناتر بوده است.[۱۲]
  • سید علی خان کبیر: صاحب معالم یکی از اجلای مشایخ است که ریاست ملت و مذهب شیعه را به عهده داشته و او را روشن کننده راه و بیان کننده واجبات و سنن و دریای دانشی بوده که به دیگران به فیض می رسانده و جامع فضایل بی پایان بوده که کم و کاست نداشته است. او محققی است که قلم، تاب نوشتن مراتب او را ندارد و مدققی است که آوازه دقت او همه جا را فراگرفته است. او به همه فنون متفنن بوده و پدران و فرزندان به وجود او می بالیده اند. در استوار ساختن قواعد شریعت جایگزین پدرش بشمار می آمده و با آثار خویش سینه ها را از علوم گشادگی داده، حله هایی از نور دانش برای نشر آن بدست با برکت خود بافته و نقاب از چهره آن برداشته و گوش های تیز شنو را به گوهر های غلطان کمالات خود، شنوایی و زینت بخشیده و طالبان علم را از جوایز گرانبهای دانش خود بهره ور فرموده است. در فن ادب بوستانی سبز و خرم بوده و زمام سجع و قافیه را با کمال شهامت در اختیار گرفته و گوهرهای غلطان کلمات را به رشته نظم درآورده و نیک را از بد و زیبا را از نازیبا جدا ساخته است.[۱۳]

وفات

صاحب معالم پس از سالها تلاش و کوشش خستگی ناپذیر در راه اسلام، سرانجام در اول محرم سال ۱۰۱۱ هـ.ق در ۵۲ سالگی در زادگاه خود به رحمت ایزدی پیوست و در زادگاهش شهر جبع مدفون شد.

پانویس

  1. روضات الجنات، میر محمدباقر خوانساری، ج ۳، ص ۷۸ و ۷۹، ترجمه شیخ محمدباقر ساعدی، اسلامیه تهران.
  2. ریاض العلما و حیاض الفضلاء، میرزا عبدالله افندی، ج ۱، ص ۲۶۹، ترجمه شیخ محمدباقر ساعدی.
  3. همان، پاورقی، ص ۲۶۵.
  4. مقدمه معالم، ص ۵، شرح و تعلیق از عبدالحسین محمدعلی بقال، انتشارات کتابخانه آیه الله مرعشی نجفی.
  5. مقدمه معالم، ص ۵۴-۵۹.
  6. ترجمه روضات الجنات، ج ۳، ص ۷۶.
  7. مقدمه معالم، ص ۶۳ ـ ۶۸.
  8. مقدمه معالم، ص ۶۳ ـ ۶۸.
  9. مقدمه معالم، ص ۶۱ و ۶۲.
  10. ترجمه روضات الجنات، ج ۳، ص ۷۳ و ۷۴.
  11. ترجمه ریاض العلما، ج ۱، ص ۲۶۹.
  12. ترجمه ریاض العلما، ج ۱، ص ۲۵۵ ـ ۲۶۵.
  13. همان.

منابع

  • گلشن ابرار، جلد ۵، زندگی نامه "صاحب معالم" از مجید محبوبی.

پيوندها