حاجی خلیفه: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
(صفحه‌ای جدید حاوی 'وي دانشمند، تاريخنگار و كتابنامه‌نويس سرشناس ترك در قرن يازدهم، نامش مصطفي و ن...' ایجاد کرد)
 
(ویرایش)
 
(۵ نسخه‌ٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشده)
سطر ۱: سطر ۱:
وي دانشمند، تاريخنگار و كتابنامه‌نويس سرشناس ترك در قرن يازدهم، نامش مصطفي و نام پدرش عبدالله بود. ميان علما به كاتب چَلَبي و بين "اهل ديوان" (دربار و دولت) به حاجي خليفه شهرت داشت. سبب ناميده شدنش به كاتب، اشتغالش به نوشتن دفاتر دولتي و علت پيدا كردن عنوان چلبي، درجه فضل و معلوماتش بود؛ زيرا كه در قرن نهم هجري، اين عنوان به‌ معناي سرور به علما و فضلا اطلاق مي‌شد.
+
«مصطفی بن عبدالله»، معروف به '''حاجی خلیفه''' (۱۰۶۷-۱۰۱۷ ق)، تاریخ‌نگار و کتابنامه‌نویس سرشناس تُرک مسلمان در قرن یازدهم هجری بود. او میان علما به «کاتب چَلَبی» و بین اهل [[دیوان (تشکیلات اداری)|دیوان]] به «حاجی خلیفه» شهرت داشت. سبب نامیده شدنش به کاتب، اشتغالش به نوشتن دفاتر دولتی بود. «[[کشف الظنون (کتاب)|کشف‌الظنون عن اسامی‌الکتب والفنون]]» از آثار معروف اوست.
 +
{{شناسنامه عالم
 +
|نام کامل = مصطفی حاجی خلیفه
 +
|تصویر=
 +
|زادروز = ۱۰۱۷ قمری
 +
|زادگاه = [[ترکیه]]، استانبول
 +
|وفات =  ۱۰۶۷ قمری
 +
|مدفن =  استانبول
 +
|اساتید =  اعرج مصطفی، کُرد عبدالله، محمد افندی،...
 +
|شاگردان =
 +
|آثار =  [[کشف الظنون (کتاب)|کشف‌الظنون عن اسامی‌الکتب والفنون]]، دستورالعمل فی اصلاح‌الخلل، فذلکةالتواریخ، ارشاد الحیاری الی تاریخ‌الیونان و الروم والنصاری، تقویم‌التواریخ،...
 +
}}
 +
==زندگی‌نامه==
 +
مصطفی بن عبدالله در ۱۰۱۷ ق. در استانبول [[ترکیه]] به دنیا آمد و از پنج شش سالگی به تحصیل پرداخت. پدرش ابتدا در "سرای" (دربار) خدمت می‌کرد و سپس وارد فوج سِلَی‌دار (سلاحدار) سپاه عثمانی شد. مصطفی در چهارده سالگی به‌ یاری پدرش وارد فوج سِلَی‌دار شده و در اداره "محاسبه آناطولی" (به سمت منشی) مشغول به کار شد و در آنجا قواعد حساب و خط سیاق را فراگرفت.
  
پدرش ابتدا در "سراي" (دربار) خدمت مي‌كرد و سپس وارد فوج سِلَي‌دار (سلاحدار) سپاه عثماني شد. مصطفي در 1017 ق. در استانبول به دنيا آمد و از پنج شش سالگي به تحصيل پرداخت. در چهارده سالگي به‌ ياري پدرش وارد فوج سِلَي‌دار شده و در اداره "محاسبه آناطولي" (به سمت منشي) مشغول به كار شد و در آنجا قواعد حساب و خط سياق را فراگرفت.
+
به گفته خودش (در فذلکه) از عیسی قریمی (اهل شبه جزیره کریمه "Crimee") [[قرآن]] و [[تجوید|تجوید]] آموخت و نزد الیاس خوجه کتاب‌های تصریف و عوامل را خواند و از احمد چلبی خوشنویسی یاد گرفت. مصطفی در فاصله سال‌های ۱۰۳۳-۱۰۴۵ ق، تقریباً پیوسته، همراه لشکریان عثمانی در جنگ‌های مرزهای شرقی آناطولی بود که از آن جمله است: جنگ‌های عثمانی با [[ایران|ایران]]، لشکرکشی عثمانی‌ها به همدان در ۱۰۳۸ ق، محاصره [[بغداد]] در ۱۰۴۰ ق. و جنگ سال‌های ۱۰۴۳-۱۰۴۵ ق. به فرماندهی سلطان مراد [چهارم].
  
به گفته خودش (در فذلكه) از عيسي قريمي (اهل شبه جزيره كريمه<ref>Crimee</ref>) [[قرآن]] و [[تجويد]] آموخت و نزد الياس خوجه كتاب‌هاي تصريف و عوامل را خواند و از بوگري<ref>BÖgri</ref> احمد چلبي خوشنويسي ياد گرفت. مصطفي در فاصله سال‌هاي 1033-1045 ق.، تقريباً پيوسته، همراه لشكريان عثماني در جنگ‌هاي مرزهاي شرقي آناطولي بود كه از آن جمله است: جنگ‌هاي عثماني با ايران، لشكركشي عثماني‌ها به همدان در 1038 ق.، محاصره [[بغداد]] در 1040 ق. و جنگ سال‌هاي 1043-1045 ق. به فرماندهي سلطان مراد [چهارم].
+
در اثنای این لشکرکشی‌ها در سال ۱۰۳۵ ق، در راه بازگشت از بغداد، پدرش در موصل درگذشت و مصطفی همراه یکی از بستگان پدرش به دیار بکر رفت و به خدمت اداره "مقابله سواری" آنجا درآمد. در سال ۱۰۳۸ ق، در استانبول در جلسات درس قاضی‌زاده شرکت جست و سخت تحت تأثیر او قرار گرفت.
  
در اثناي اين لشكركشي‌ها در سال 1035 ق، در راه بازگشت از [[بغداد]]، پدرش در موصل درگذشت و مصطفي همراه يكي از بستگان پدرش به ديار بكر رفت و به خدمت اداره "مقابله سواري" آنجا درآمد. در سال 1038 ق، در استانبول در جلسات درس قاضي‌زاده شركت جست و سخت تحت تأثير او قرار گرفت.
+
سایر استادان او اعرج مصطفی، کرد عبدالله، محمد افندی از مشاهیر آن عصر بودند که مصطفی نزد آنان ادبیات السنه ثلاثه (ترکی، فارسی، و عربی)، [[فقه]]، [[حدیث|حدیث]]، [[تفسیر قرآن|تفسیر]] و [[منطق]] آموخت و نزد دانشمندی هلندی‌تبار، [[ریاضی|ریاضیات]]، جغرافیا و سایر فنون را فراگرفت. در سال ۱۰۴۳ ق، هنگامی که سپاه عثمانی در حلب مشغول گذراندن زمستان بود به [[زیارت]] [[حج]] رفت و در بازگشت، در دیار بکر با علما و فضلای آنجا مصاحبت و مباحثه کرد.
  
ساير استادان او اعرج مصطفي، كُرد عبدالله، [كِچي] محمد و ولي افندي از مشاهير عصر بودند كه مصطفي نزد آنان ادبيات السنه ثلاثه (تركي، فارسي، و عربي)، فقه، حديث، تفسير و منطق آموخت و نزد دانشمندي فِلِمِنâكي (هلندي‌تبار) رياضيات، جغرافيا و ساير فنون را فراگرفت. در سال 1043 ق.، هنگامي كه سپاه عثماني در حلب مشغول گذراندن زمستان بود به [[زيارت]] [[حج]] رفت و در بازگشت، در دياربكر با علما و فضلاي آنجا مصاحبت و مباحثه كرد.
+
وی در سال ۱۰۴۷ ق. به استانبول بازگشت. در این هنگام، از خویشاوندی [[ارث|ارثیه]] زیادی به او رسید که همه را صرف خرید کتاب کرد و در همان زمان [[ازدواج]] کرد. وی در استانبول بیشتر وقت خود را در کتابخانه شیخ‌الاسلام یحیی (قاضی‌القضات و ملک‌الشعرا)، که محل تجمع فضلا بود، می‌گذراند.
  
در سال 1047 ق. به استانبول بازگشت. در اين هنگام، از خويشاوندي ارثيه زيادي به او رسيد كه همه را صرف خريد كتاب كرد و در همان زمان ازدواج كرد. حاجي خليفه تدريس نيز مي‌كرد، از جمله به فرزند خود و مولانا محمد فرزند احمد رومي كتاب شرح‌الكشّاف را در هندسه و [الطريقه] المحمديه را در هيئت، درس مي‌داد و قواعد استخراج تقويم را از زيج مي‌آموخت. در 1058 ق، به‌ سبب تأليف تقويم‌التواريخ  به سمت خليفه دومي (معاون دومي) ترفيع داده شد. او بيشتر آثارش را پس از اين تاريخ تأليف كرد، از جمله ترجمه‌هايي از متون لاتيني به تركي كه به‌ ياري شيخ محمد اخلاصي ـ مهتدي (مسيحي اسلام‌آورده) فرانسوي ـ انجام داد.
+
حاجی خلیفه سرانجام در سال ۱۰۶۷ قمری به مرگ ناگهانی درگذشت و در محله زیرک استانبول، در حظیره‌ای کوچک دفن شد. در سال ۱۳۳۲ ش. (۱۹۵۲ م) مقبره‌اش را مرمت و سنگ قبر جدیدی برایش تهیه کردند.
  
==آثار==
+
== فعالیتهای علمی و اجتماعی ==
 +
حاجی خلیفه تدریس نیز می‌کرد، از جمله به فرزند خود و مولانا محمد فرزند احمد رومی کتاب شرح‌الکشّاف را در هندسه و [الطریقه] المحمدیه را در هیئت، درس می‌داد و قواعد استخراج تقویم را از زیج می‌آموخت.
  
بعضي از آثار مهم حاجي خليفه به شرح ذيل است:
+
در سال ۱۰۵۸ ق، به‌ سبب تألیف تقویم‌التواریخ  به سمت خلیفه دومی (معاون دومی) ترفیع داده شد. او بیشتر آثارش را پس از این تاریخ تألیف کرد، از جمله ترجمه‌هایی از متون لاتینی به ترکی که به‌ یاری شیخ محمد اخلاصی ـ مهتدی ([[مسیحیت|مسیحی]] اسلام‌آورده) فرانسوی ـ انجام داد.
  
# فذلكه اقوال‌الاخيار في علم‌التاريخ و الاخبار يا فذلكه‌التواريخ، در تاريخ عمومي تا 1049 ق.، به زبان عربي
+
او به اعتبار دانش فراوان و نیز اشتغال به کتابت دفاتر سلطانی، در بین علمای عثمانی به «کاتب چَلَبی» و بین اهل [[دیوان (تشکیلات اداری)|دیوان]] به «حاجی خلیفه» شهرت داشت. سبب نامیده شدنش به کاتب، اشتغالش به نوشتن دفاتر دولتی و علت پیدا کردن عنوان چلبی، درجه فضل و معلوماتش بود؛ زیرا که در قرن نهم هجری، این عنوان به‌ معنای سرور به علما و فضلا اطلاق می‌شد.
# فذلكه، سلسله وقايع تاريخ عثماني از سال 1000 تا 1065، به تركي. يغما در تاريخ خود از اين اثر بسيار استفاده كرده است.
 
# تحفه‌الكبار في اسفارالبحار، تاريخچه نبردهاي دريايي عثمانيان تا 1067 ق. به تركي. اين كتاب را جيمز ميچل<ref>James Mitchell</ref> در 1831 به انگليسي برگردانده است.
 
# تقويم‌التواريخ، جدول وقايع تاريخي از خلقت آدم علیه السلام تا 1058. در سال 1697، رينالدو كارلي<ref>Rainaldo Carli</ref> آن را به ايتاليايي ترجمه كرده است و ترجمه فارسي آن نيز اخيراً (تهران، 1376) منتشر شده است.
 
# رونق‌السلطنه، برگزيده‌هايي از تاريخ قسطنطنيه كه از لاتيني به تركي برگردانده شده است.
 
# تاريخ فرنگي، اثر يوهان كاريون<ref>Johan Carion</ref>، ترجمه تركي كرونيكل<ref>Chronicle</ref>
 
# ارشادالخيارا الي تاريخ‌اليونان و الروم والنصارا، تأليف مختصري بر اساس <اطلس مينور>.<ref>Atlas Minor</ref>
 
# سُلَّم‌الوصول الي طبقات‌الفحول، گزيده‌اي از زندگينامه‌ها به عربي به ترتيب الفبايي
 
# جهان‌نما، در كيهان‌شناسي<ref>Cosmography</ref>، ناتمام
 
# لوامع‌النور في ظلمه اطلس مينور، ترجمه تركي <اطلس مينور>
 
# الهام‌المقدس في فيض‌الاقدس، به تركي [در شرايط نماز در قطبين].
 
# كشف‌الظنون عن اسامي‌الكتب والفنون به عربي با مقدمه‌اي در اهميت طبقه‌بندي علوم، مشتمل بر 14500 عنوان به ترتيب الفبايي. فلوگل<ref>Flϋgel</ref> آن را به زبان لاتيني ترجمه و در هفت جلد چاپ كرده است. (1835-1858، لايپزيك و لندن) اين كتاب را شرف‌الدين يالتقايا و كليسلي رفعت بيلگه در دو جلد به چاپ رسانده‌اند (استانبول،1941-1943). اين اثر يك بار در قم با مقدمه شهاب‌الدين مرعشي نجفي (1386 ق.) و بار ديگر در بيروت (1403 ق./ 1982 م.) به چاپ افست رسيده است.
 
# تحفه‌الاخيار في الحكم والامثال و الاشعار، گزيده‌اي از مطالب ادبي و فلسفي كه بيشترين بخش آن عربي و مقداري نيز به فارسي و تركي است.
 
# دُرَرٌ منتثره و غُرَرٌ منتشره، مجموعه‌اي برگزيده از تراجم احوال
 
# دستورالعمل في اصلاح‌الخلل، رساله‌اي در علل مشكلات مالي دولت و راه‌هاي رفع آن
 
# رجم‌الرجيم بالسين والجيم، مجموعه‌اي از مسائل غريبه فقهي و فتاواي نادر
 
# شرح بر تفسير بيضاوي
 
# حسن‌الهدايه، شرحي بر محمديه علي قوشچي
 
# جامع‌المتون مِن جلّالفنون، مجموعه علمي از متون متداول روز
 
# مختصر جامع‌المتون
 
# ميزان‌الحق في اختيارالاحق به تركي، ]در حل اختلافات مسالك.
 
  
حاجي خليفه در سال 1067 ق. به مرگ ناگهاني درگذشت و در محله زيرك استانبول، در حظيره‌اي كوچك دفن شد. در سال 1332 ش./ 1952 م. مقبره‌اش را مرمت و سنگ قبر جديدي برايش تهيه كردند.
+
حاجی خلیفه در سفرهایش به عوامل عمده انحطاط و عقب‌ماندگی جامعه عثمانی پی‌ برد و چون تحول اجتماعی را در کشورش بعید می‌پنداشت، به تمدن مغرب‌زمین تمایل یافت و با برخی اروپاییان ساکن در استانبول (از جمله راهبی فرانسوی و نومسلمان) معاشرت نمود و اطلاعاتی از طرز حکومت و چگونگی وضع و اجرای قوانین جاری آن ممالک به دست آورد و رساله «دستور العمل في إصلاح الخلل» را برای حل معضِلات اجتماعی نوشت. در این رساله، فکر و روحیه تحول‌یافته حاجی خلیفه برای اصلاح جامعه کاملاً آشکار است. حاجی خلیفه باآنکه به اروپا سفر نکرده بود، به [[فرهنگ]] و تمدن غربی دل‌بستگی نشان می‌داد. او از نخستین کسانی است که از قرن یازدهم، از نحوه حکومت‌های غیر اسلامی تأثیر پذیرفته و دیدگاهش در آثار متعدد وی منعکس شده است. او حتی از ذکر سال میلادی ابا نداشت.
  
==پانویس==
+
==آثار و تألیفات==
{{پانویس}}
+
 
 +
آثار حاجی‌خلیفه حاکی از تنوع ذوق و علایق و عمق دانش و پژوهش و آشنایی او با علوم زمانش است. بعضی از آثار مهم حاجی خلیفه به شرح ذیل است:
 +
 
 +
#فذلکه اقوال‌الاخیار فی علم‌التاریخ و الاخبار، یا فذلکةالتواریخ، در تاریخ عمومی تا ۱۰۴۹ ق.، به زبان عربی
 +
#فذلکه سلسله وقایع تاریخ عثمانی از سال ۱۰۰۰ تا ۱۰۶۵، به ترکی. یغما در تاریخ خود از این اثر بسیار استفاده کرده است.
 +
#تحفةالکبار فی اسفارالبحار، تاریخچه نبردهای دریایی عثمانیان تا ۱۰۶۷ ق. به ترکی. این کتاب را جیمز میچل در ۱۸۳۱ به انگلیسی برگردانده است.
 +
#تقویم‌التواریخ، جدول وقایع تاریخی از خلقت آدم علیه السلام تا ۱۰۵۸ ق. در سال ۱۶۹۷ میلادی، رینالدو کارلی آن را به ایتالیایی ترجمه کرده است و ترجمه فارسی آن نیز اخیراً (تهران، ۱۳۷۶) منتشر شده است.
 +
#رونق‌السلطنه، برگزیده‌هایی از تاریخ قسطنطنیه که از لاتینی به ترکی برگردانده شده است.
 +
#ارشاد الحیاری الی تاریخ‌الیونان و الروم والنصاری، تألیف مختصری بر اساس اطلس مینور.
 +
#سُلَّم‌الوصول الی طبقات‌الفحول، گزیده‌ای از زندگینامه‌ها به عربی به ترتیب الفبایی.
 +
#جهان‌نما، در کیهان‌شناسی، ناتمام.
 +
#لوامع‌النور فی ظلمه اطلس مینور، ترجمه ترکی اطلس مینور.
 +
#الهام‌المقدس فی فیض‌الاقدس، به ترکی [در شرایط [[نماز]] در قطبین].
 +
#[[کشف الظنون (کتاب)|کشف‌الظنون عن اسامی‌الکتب والفنون]]، به عربی با مقدمه‌ای در اهمیت طبقه‌بندی علوم، مشتمل بر ۱۴۵۰۰ عنوان به ترتیب الفبایی. این اثر یک بار در [[قم]] با مقدمه [[سید شهاب الدین مرعشی نجفی|سید شهاب‌الدین مرعشی نجفی]] (۱۳۸۶ ق) و بار دیگر در بیروت (۱۴۰۳ ق) به چاپ افست رسیده است.
 +
#تحفةالاخیار فی الحکم والامثال و الاشعار، گزیده‌ای از مطالب ادبی و [[فلسفه|فلسفی]] که بیشترین بخش آن عربی و مقداری نیز به فارسی و ترکی است.
 +
#دُرَرٌ منتثره و غُرَرٌ منتشره، مجموعه‌ای برگزیده از تراجم احوال
 +
#دستورالعمل فی اصلاح‌الخلل، رساله‌ای در علل مشکلات مالی دولت و راه‌های رفع آن
 +
#رجم‌الرجیم بالسین والجیم، مجموعه‌ای از مسائل غریبه [[فقه|فقهی]] و [[فتوا|فتاوای]] نادر
 +
#شرح بر [[انوار التنزیل و اسرار التأویل (کتاب)|تفسیر بیضاوی]]
 +
#حسن‌الهدایه، شرحی بر محمدیه علی قوشچی
 +
#جامع‌المتون مِن جلّ‌الفنون، مجموعه علمی از متون متداول روز
 +
#مختصر جامع‌المتون
 +
#میزان‌الحق فی اختیارالاحق، به ترکی [در حل اختلافات مسالک].
  
 
==منابع==
 
==منابع==
* [http://portal.nlai.ir/daka/Wiki%20Pages/%D8%AD%D8%A7%D8%AC%D9%8A%20%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D9%87%D8%8C%20%D9%85%D8%B5%D8%B7%D9%81%D9%8A%20%D8%A8%D9%86%20%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87.aspx دائره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی، مدخل "حاجي خليفه، مصطفي بن عبدالله" از علي كاتبي]، بازیابی: 9 مرداد 1392.
+
 
 +
*[http://portal.nlai.ir/daka/Wiki%20Pages/%D8%AD%D8%A7%D8%AC%D9%8A%20%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D9%87%D8%8C%20%D9%85%D8%B5%D8%B7%D9%81%D9%8A%20%D8%A8%D9%86%20%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87.aspx دائرةالمعارف کتابداری و اطلاع رسانی، مدخل "حاجی خليفه، مصطفی بن عبدالله" از علی كاتبی]، بازیابی: ۹ مرداد ۱۳۹۲.
 +
*[[دانشنامه جهان اسلام (کتاب)|دانشنامه جهان اسلام]]، برگرفته از مقاله "حاجی خلیفه"، شماره ۵۶۶۴.
 +
 
 +
[[رده:علمای قرن یازدهم]]
 +
[[رده:تاریخ نویسان]]
 +
[[رده:کتابشناسان]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۰ آوریل ۲۰۲۲، ساعت ۰۷:۰۵

«مصطفی بن عبدالله»، معروف به حاجی خلیفه (۱۰۶۷-۱۰۱۷ ق)، تاریخ‌نگار و کتابنامه‌نویس سرشناس تُرک مسلمان در قرن یازدهم هجری بود. او میان علما به «کاتب چَلَبی» و بین اهل دیوان به «حاجی خلیفه» شهرت داشت. سبب نامیده شدنش به کاتب، اشتغالش به نوشتن دفاتر دولتی بود. «کشف‌الظنون عن اسامی‌الکتب والفنون» از آثار معروف اوست.

نام کامل مصطفی حاجی خلیفه
زادروز ۱۰۱۷ قمری
زادگاه ترکیه، استانبول
وفات ۱۰۶۷ قمری
مدفن استانبول

Line.png

اساتید

اعرج مصطفی، کُرد عبدالله، محمد افندی،...


آثار

کشف‌الظنون عن اسامی‌الکتب والفنون، دستورالعمل فی اصلاح‌الخلل، فذلکةالتواریخ، ارشاد الحیاری الی تاریخ‌الیونان و الروم والنصاری، تقویم‌التواریخ،...

زندگی‌نامه

مصطفی بن عبدالله در ۱۰۱۷ ق. در استانبول ترکیه به دنیا آمد و از پنج شش سالگی به تحصیل پرداخت. پدرش ابتدا در "سرای" (دربار) خدمت می‌کرد و سپس وارد فوج سِلَی‌دار (سلاحدار) سپاه عثمانی شد. مصطفی در چهارده سالگی به‌ یاری پدرش وارد فوج سِلَی‌دار شده و در اداره "محاسبه آناطولی" (به سمت منشی) مشغول به کار شد و در آنجا قواعد حساب و خط سیاق را فراگرفت.

به گفته خودش (در فذلکه) از عیسی قریمی (اهل شبه جزیره کریمه "Crimee") قرآن و تجوید آموخت و نزد الیاس خوجه کتاب‌های تصریف و عوامل را خواند و از احمد چلبی خوشنویسی یاد گرفت. مصطفی در فاصله سال‌های ۱۰۳۳-۱۰۴۵ ق، تقریباً پیوسته، همراه لشکریان عثمانی در جنگ‌های مرزهای شرقی آناطولی بود که از آن جمله است: جنگ‌های عثمانی با ایران، لشکرکشی عثمانی‌ها به همدان در ۱۰۳۸ ق، محاصره بغداد در ۱۰۴۰ ق. و جنگ سال‌های ۱۰۴۳-۱۰۴۵ ق. به فرماندهی سلطان مراد [چهارم].

در اثنای این لشکرکشی‌ها در سال ۱۰۳۵ ق، در راه بازگشت از بغداد، پدرش در موصل درگذشت و مصطفی همراه یکی از بستگان پدرش به دیار بکر رفت و به خدمت اداره "مقابله سواری" آنجا درآمد. در سال ۱۰۳۸ ق، در استانبول در جلسات درس قاضی‌زاده شرکت جست و سخت تحت تأثیر او قرار گرفت.

سایر استادان او اعرج مصطفی، کرد عبدالله، محمد افندی از مشاهیر آن عصر بودند که مصطفی نزد آنان ادبیات السنه ثلاثه (ترکی، فارسی، و عربی)، فقه، حدیث، تفسیر و منطق آموخت و نزد دانشمندی هلندی‌تبار، ریاضیات، جغرافیا و سایر فنون را فراگرفت. در سال ۱۰۴۳ ق، هنگامی که سپاه عثمانی در حلب مشغول گذراندن زمستان بود به زیارت حج رفت و در بازگشت، در دیار بکر با علما و فضلای آنجا مصاحبت و مباحثه کرد.

وی در سال ۱۰۴۷ ق. به استانبول بازگشت. در این هنگام، از خویشاوندی ارثیه زیادی به او رسید که همه را صرف خرید کتاب کرد و در همان زمان ازدواج کرد. وی در استانبول بیشتر وقت خود را در کتابخانه شیخ‌الاسلام یحیی (قاضی‌القضات و ملک‌الشعرا)، که محل تجمع فضلا بود، می‌گذراند.

حاجی خلیفه سرانجام در سال ۱۰۶۷ قمری به مرگ ناگهانی درگذشت و در محله زیرک استانبول، در حظیره‌ای کوچک دفن شد. در سال ۱۳۳۲ ش. (۱۹۵۲ م) مقبره‌اش را مرمت و سنگ قبر جدیدی برایش تهیه کردند.

فعالیتهای علمی و اجتماعی

حاجی خلیفه تدریس نیز می‌کرد، از جمله به فرزند خود و مولانا محمد فرزند احمد رومی کتاب شرح‌الکشّاف را در هندسه و [الطریقه] المحمدیه را در هیئت، درس می‌داد و قواعد استخراج تقویم را از زیج می‌آموخت.

در سال ۱۰۵۸ ق، به‌ سبب تألیف تقویم‌التواریخ به سمت خلیفه دومی (معاون دومی) ترفیع داده شد. او بیشتر آثارش را پس از این تاریخ تألیف کرد، از جمله ترجمه‌هایی از متون لاتینی به ترکی که به‌ یاری شیخ محمد اخلاصی ـ مهتدی (مسیحی اسلام‌آورده) فرانسوی ـ انجام داد.

او به اعتبار دانش فراوان و نیز اشتغال به کتابت دفاتر سلطانی، در بین علمای عثمانی به «کاتب چَلَبی» و بین اهل دیوان به «حاجی خلیفه» شهرت داشت. سبب نامیده شدنش به کاتب، اشتغالش به نوشتن دفاتر دولتی و علت پیدا کردن عنوان چلبی، درجه فضل و معلوماتش بود؛ زیرا که در قرن نهم هجری، این عنوان به‌ معنای سرور به علما و فضلا اطلاق می‌شد.

حاجی خلیفه در سفرهایش به عوامل عمده انحطاط و عقب‌ماندگی جامعه عثمانی پی‌ برد و چون تحول اجتماعی را در کشورش بعید می‌پنداشت، به تمدن مغرب‌زمین تمایل یافت و با برخی اروپاییان ساکن در استانبول (از جمله راهبی فرانسوی و نومسلمان) معاشرت نمود و اطلاعاتی از طرز حکومت و چگونگی وضع و اجرای قوانین جاری آن ممالک به دست آورد و رساله «دستور العمل في إصلاح الخلل» را برای حل معضِلات اجتماعی نوشت. در این رساله، فکر و روحیه تحول‌یافته حاجی خلیفه برای اصلاح جامعه کاملاً آشکار است. حاجی خلیفه باآنکه به اروپا سفر نکرده بود، به فرهنگ و تمدن غربی دل‌بستگی نشان می‌داد. او از نخستین کسانی است که از قرن یازدهم، از نحوه حکومت‌های غیر اسلامی تأثیر پذیرفته و دیدگاهش در آثار متعدد وی منعکس شده است. او حتی از ذکر سال میلادی ابا نداشت.

آثار و تألیفات

آثار حاجی‌خلیفه حاکی از تنوع ذوق و علایق و عمق دانش و پژوهش و آشنایی او با علوم زمانش است. بعضی از آثار مهم حاجی خلیفه به شرح ذیل است:

  1. فذلکه اقوال‌الاخیار فی علم‌التاریخ و الاخبار، یا فذلکةالتواریخ، در تاریخ عمومی تا ۱۰۴۹ ق.، به زبان عربی
  2. فذلکه سلسله وقایع تاریخ عثمانی از سال ۱۰۰۰ تا ۱۰۶۵، به ترکی. یغما در تاریخ خود از این اثر بسیار استفاده کرده است.
  3. تحفةالکبار فی اسفارالبحار، تاریخچه نبردهای دریایی عثمانیان تا ۱۰۶۷ ق. به ترکی. این کتاب را جیمز میچل در ۱۸۳۱ به انگلیسی برگردانده است.
  4. تقویم‌التواریخ، جدول وقایع تاریخی از خلقت آدم علیه السلام تا ۱۰۵۸ ق. در سال ۱۶۹۷ میلادی، رینالدو کارلی آن را به ایتالیایی ترجمه کرده است و ترجمه فارسی آن نیز اخیراً (تهران، ۱۳۷۶) منتشر شده است.
  5. رونق‌السلطنه، برگزیده‌هایی از تاریخ قسطنطنیه که از لاتینی به ترکی برگردانده شده است.
  6. ارشاد الحیاری الی تاریخ‌الیونان و الروم والنصاری، تألیف مختصری بر اساس اطلس مینور.
  7. سُلَّم‌الوصول الی طبقات‌الفحول، گزیده‌ای از زندگینامه‌ها به عربی به ترتیب الفبایی.
  8. جهان‌نما، در کیهان‌شناسی، ناتمام.
  9. لوامع‌النور فی ظلمه اطلس مینور، ترجمه ترکی اطلس مینور.
  10. الهام‌المقدس فی فیض‌الاقدس، به ترکی [در شرایط نماز در قطبین].
  11. کشف‌الظنون عن اسامی‌الکتب والفنون، به عربی با مقدمه‌ای در اهمیت طبقه‌بندی علوم، مشتمل بر ۱۴۵۰۰ عنوان به ترتیب الفبایی. این اثر یک بار در قم با مقدمه سید شهاب‌الدین مرعشی نجفی (۱۳۸۶ ق) و بار دیگر در بیروت (۱۴۰۳ ق) به چاپ افست رسیده است.
  12. تحفةالاخیار فی الحکم والامثال و الاشعار، گزیده‌ای از مطالب ادبی و فلسفی که بیشترین بخش آن عربی و مقداری نیز به فارسی و ترکی است.
  13. دُرَرٌ منتثره و غُرَرٌ منتشره، مجموعه‌ای برگزیده از تراجم احوال
  14. دستورالعمل فی اصلاح‌الخلل، رساله‌ای در علل مشکلات مالی دولت و راه‌های رفع آن
  15. رجم‌الرجیم بالسین والجیم، مجموعه‌ای از مسائل غریبه فقهی و فتاوای نادر
  16. شرح بر تفسیر بیضاوی
  17. حسن‌الهدایه، شرحی بر محمدیه علی قوشچی
  18. جامع‌المتون مِن جلّ‌الفنون، مجموعه علمی از متون متداول روز
  19. مختصر جامع‌المتون
  20. میزان‌الحق فی اختیارالاحق، به ترکی [در حل اختلافات مسالک].

منابع