شناسه ناقص است
عنوان بندی متوسط
مقاله مورد سنجش قرار گرفته است

سید شهاب الدین مرعشی نجفی

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
Marashi.jpg
نام کامل سید شهاب الدین مرعشی نجفی
زادروز 1276 شمسی
زادگاه نجف اشرف
وفات 7 شهریور 1369 شمسی
مدفن فم - کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی

Line.png

اساتید

آیت الله آقا ضياء عراقی، آیه الله احمد كاشف الغطاء، آیت الله حائری یزدی

شاگردان

سید محمود طالقانی، مرتضی مطهری، محمد مفتح

آثار

رسائل فقهی، مشجّرات آل رسول الله الاكرام یا مشجرات الهاشمیین: درباره انساب علویان و سادات جهان، ملحقات الاحقاق

آیت الله سید شهاب‌الدین مرعشی نجفی (1276ش/1315ق - 1369ش) فقیه، محدث رجالی، مرجع تقلید شیعه و مدرس حوزه بود. وی به جمع آوری نسخ خطی کتب علوم اسلامی اهتمامی فوق العاده داشت و کتابخانه‌ای بزرگی از خود حاوی نسخ خطی ارزشمند در قم به جا گذاشته‌ است.

ولادت آیت الله مرعشی نجفی

او در سال 1315 ق./1276 ش. در نجف به دنیا آمد و شهاب الدین نام گرفت پدرش، آیت الله سید شمس الدین محمود مرعشی (1279 ق. ـ 1338 ق.) از فقها و مدرسان علوم اسلامی نجف بود. آیت الله مرعشی نجفی دوران كودكی را در آغوش پرمهر خانواده سپری نمود و با تربیت اسلامی بزرگ شد. مادرش زنی پاك دامن و باایمان بود كه هیچ گاه بدون وضو به او شیر نمی‎داد.

تحصیل

پس از یادگیری خواندن و نوشتن، در نوجوانی به كسوت روحانیت درآمد و به فراگیری علوم اسلامی پرداخت. ادبیات عرب، فقه، اصول، حدیث، درایه، رجال و تراجم و... را نزد استادان برجسته حوزه علمیه نجف فراگرفت و سپس در درس خارج فقه و اصول آیت الله آقا ضياء عراقی (متوفای 1373 ق.)، آیه الله شیخ احمد كاشف الغطاء (متوفای 1373 ق.) و شماری از مراجع تقلید و مدرسان برجسته حوزه علمیه نجف شركت كرد.

آیت الله مرعشی چنان علاقه به یادگیری داشت كه سر از پا نمی‎شناخت. سال های دراز در درس ده ها استاد شهیر حوزه علمیه نجف شركت كرد و از خرمن دانش آن ها بهره جست. مدتی نیز نزد علمای زیدیه و علمای اهل سنت به فراگیری علم حدیث پرداخت و از آنان اجازه نقل حدیث گرفت. تلاش شبانه روزی وی سرانجام در 27 سالگی به ثمر نشست و به درجه اجتهاد نایل شد. كوشش خستگی ناپذیر او برای تحصیل دانش ستودنی است.

خودش در این باره می‎گوید: هیچ گاه در سنین جوانی به دنبال تمایلات نفسانی نرفتم، همیشه در پی تحصیل علم بودم، به صورتی كه شبانه روز، بیش از چند ساعت نمی‎خوابیدم و هر كجا نشانی از استادی یا عالمی و یا جلسه درسی كه مفید تشخیص می‎دادم، می‎یافتم؛ لحظه‎ای در رفتن به نزد آن استاد، عالم و جلسه درس درنگ نمی‎كردم.

آیت الله مرعشی در نجف، كربلا، كاظمین، سامرا، تهران و قم نزد بیش از صد استاد زانوی ادب به زمین زد و از دانش و تقوای آنان استفاده كرد. وی از ابتدای تحصیل به پشتكار عالی، همت بلند، تقوا، نبوغ و دیگر فضایل اخلاقی شهره بود.

ایشان از بسیاری از مراجع تقلید شیعه اجازه اجتهاد گرفتند. برخی از آن ها عبارتند از:

  1. آیت الله العظمی آقا ضياء عراقی (متوفای 1361 ق)
  2. آیت الله العظمی سید ابوالحسن اصفهانی (متوفای 1365 ق)
  3. آیت الله العظمی شیخ عبدالكریم حایری یزدی (متوفای 1355 ق)

آیت الله مرعشی پس از رحلت پدر در سال 1338 ق، برای ادامه تحصیل به كاظمین، سامرا و كربلا رفت و سال‌ها در حوزه‎های علمیه آن دیار، از محضر استادانی برجسته استفاده نمود و سرانجام در سال 1342 ق، برای زیارت مرقد مطهر امام رضا علیه السلام به ایران آمد.

پس از زیارت مرقد امام رضا علیه السلام به تهران رفت و در حوزه علمیه تهران، نزد آیت الله شیخ عبدالنبی نوری (متوفای 1344 ق)، آیت الله آقا حسین نجم آبادی (متوفای 1347 ق)، آیت الله میرزا طاهر تنكابنی (متوفای 1360 ق)، آیت الله میرزا مهدی آشتیانی (متوفای 1372 ق) و... به فراگیری فقه، اصول، فلسفه و كلام پرداخت.

سال بعد، برای زیارت مرقد حضرت معصومه علیهاالسلام به قم رفت. به دستور آیت الله العظمی شیخ عبدالكریم حائری یزدی در این شهر ماندگار شد. ایشان مدتی در درس آیت الله حائری و شماری از استادان حوزه علمیه قم شركت جست و از دانش آنان بهره برد.

تدریس

آیت الله مرعشی به دستور آیت الله حائری به تدریس پرداخت. ایشان علوم ادبیات عرب، منطق، اصول و فقه را برای طلاب جوان تدریس می‎نمود. آیت الله مرعشی پس از رحلت آیت الله حائری (1355 ق.)، به تدریس خارج فقه و اصول پرداخت. در طول بیش از هفتاد سال تدریس ایشان در حوزه علمیه قم، دانشمندان بسیاری تربیت شد كه شماری از آنان از ایشان اجازه اجتهاد دریافت كردند اینك نام برخی از شاگردان وی را می‎آوریم؛ حضرات آیات:

شهید حسین غفاری، شهید حاج آقا مصطفی خمینی، شهید مرتضی مطهری، شهید دكتر محمد مفتح، شهيد آيت الله بهشتي، شهید محمد صدوقی، سید محمد علی قاضی طباطبایی، سید محمود طالقانی، شیخ شهاب الدین اشراقی، شیخ مرتضی حائری، حاج میرزا جواد آقا تهرانی، شیخ حسن نوری همدانی، آقا موسی صدر، قدرت الله وجدانی فخر، سید مرتضی عسكری، مصطفی اعتمادی، محمد امامی كاشانی، میرزا جواد تبریزی، شیخ حسین نوری، سید عبدالكریم موسوی اردبیلی، شیخ علی پناه اشتهاردی، محمد تقی ستوده، شیخ محمدرضا مهدوی كنی.

خدمات فرهنگی آیت الله مرعشی نجفی

آغازگر اقامه نماز جماعت صبح در حرم حضرت معصومه (س)

مرجع نستوه شیعه در طول سالیان دراز كه مرجعیت تقلید شیعیان را بر عهده داشت، خدمات شایانی به جهان اسلام نمود. نماز جماعت باشكوه ایشان در صحن حضرت معصومه علیهاالسلام را همه زایران به یاد دارند. خوشرویی و اخلاق نیك ایشان را همگان به خاطر سپرده‎اند. ایشان بسیار شوخ طبع بودند. به مستضعفان عنایت ویژه‎ای داشت. به مشكلات آنان رسیدگی می‎كرد.

آیت الله العظمی مرعشی نجفی علاقه خاصی به اهل بیت و حضرت معصومه علیهاالسلام داشت. ایشان پیش از انقلاب، هر روز پیش از اذان صبح به حرم مشرف می‎شد. هماره مدتی پیش از باز شدن درهای حرم، پشت در می‎ماند و سپس داخل حرم می‎شد و پس از زیارت، نماز جماعت را اقامه می‎كرد.

در یكی از یادداشت هایش آمده است: هنگامی كه در قم سكونت كردم، صبح‌ها در حرم حضرت معصومه علیهاالسلام اقامه نماز جماعت نمی‎شد و من تنها كسی بودم كه این سنت را آن جا رواج دادم و از 60 سال پیش به این طرف، صبح زود و پیش از باز شدن درهای حرم مطهر و زودتر از دیگران می‎رفتم و منتظر می‎ایستادم.

این انتظار گاهی یك ساعت قبل از طلوع فجر بود تا خدام درها را باز كنند، زمستان و تابستان نداشت. در زمستان‌ها هنگامی كه برف همه جا را می‎پوشاند، بیلچه‎ای كوچك به دست می‎گرفتم و راه خود را به طرف صحن باز می‎كردم تا خود را به حرم مطهر برسانم. در آغاز خود تنهایی نماز می‎خواندم، تا پس از مدتی یك نفر به من اقتدا كرد و پس از آن كم كم افراد دیگر اقتدا كردند و به این ترتیب نماز جماعت را در حرم مطهر آغاز كردم و تا امروز كه 60 سال از آن تاریخ می‎گذرد ادامه دارد. آهسته آهسته ظهرها و شب‌ها نیز اضافه شد و از آن پس روزی سه بار در مسجد بالاسر حضرت معصومه علیهاالسلام و صحن شریف نماز می‎خواندم.

تاسیس مدارس علمیه

آیت الله مرعشی نجفی در طول سالیان دراز، خدمت های شایانی به جهان اسلام نمود. تأسیس مدارس علمیه یكی از فعالیت های درخشان وی می‎باشد. مدرسه مهدیه در سال 1376 ق. در قم، توسط مرحوم حاج مهدی ایرانی ساخته شد و اداره آن بر عهده آیت الله مرعشی گذاشته شد. فقیه نستوه در جهت تكمیل مدرسه سعی فراوان نمود و كتابخانه مدرسه را كه در برگیرنده دو هزار جلد كتاب است، بنا نهاد.

مدرسه مؤمنیه در سال 1389 ق. در دو طبقه و كتابخانه مدرسه با حدود 3500 جلد كتاب نیز به وسیله ایشان تأسیس شد. مدرسه شهابیه در سال 1400 ق. در سه طبقه و مدرسه مرعشیه نیز از مدارس علمیه‎ای است كه در سه طبقه، در سال 1383 ق. به همت ایشان تأسیس شد و اداره آن بر عهده ایشان واگذار شد.

تاسیس کتابخانه در قم

كتابخانه آیت الله العظمی مرعشی نجفی از بزرگترین كتابخانه‎های كشور و در ردیف كتابخانه مجلس شورای اسلامی و كتابخانه آستان قدس رضوی است. این كتابخانه بسیاری از كتب خطی اسلامی جهان را دارا است. بسیاری از این كتب جزو نفیس‎ترین و باارزش‎ترین متون تاریخی است كه قرن‌ها از عمر آن ها می‎گذرد.

آیت الله مرعشی در دوران جوانی كه در حوزه علمیه نجف مشغول تحصیل بود به گردآوری كتب خطی پرداخت. وی كه شاهد به غارت رفتن منابع اسلامی و نسخ خطی بود، تاب نیاورد و با شهریه ناچیز طلبگی به خرید كتب خطی پرداخت تا این میراث فرهنگی را از دستبرد بیگانگان حفظ نماید. گاه شب‌ها در یك كارگاه برنج كوبی كار می‎كرد، روزها روزه استیجاری می‎گرفت و نماز استیجاری می‎خواند، تا هزینه خرید كتب را تهیه نماید.

ایشان در خاطره‎ای می‎فرماید: یك روز از مدرسه، به قصد بازار ـ كه جنب صحن علوی بود ـ حركت كردم. در ابتدای بازار ناگهان چشمم به زنی تخم مرغ فروش افتاد كه در كنار دیوار نشسته بود و از زیر چادر وی گوشه كتاب پیدا بود. حس كنجكاوی من تحریك شد، به طوری كه مدتی خیره به كتاب نگاه كردم. طاقت نیاوردم، پرسیدم این چیست؟ گفت: كتاب، و فروشی است. كتاب را گرفتم و با حیرت متوجه شدم كه نسخه‎ای نایاب از كتاب «ریاض العلماء» علامه عبدالله افندی است كه احدی آن را در اختیار ندارد.

مثل یعقوبی كه یوسف خود را پیدا كرده باشد، با شور و شعفی وصف ناشدنی به زن گفتم: این را چند می‎فروشی؟ گفت: پنج روپیه. من كه از شوق سر از پا نمی‎شناختم، گفتم: دارایی من صد روپیه است و حاضرم همه آن را بدهم و كتاب را از شما بگیرم. آن زن با خوشحالی پذیرفت. در این هنگام سر كله كاظم دجیلی، كه دلال خرید كتاب برای انگلیسی ها بود، پیدا شد.

او نسخه‎های كمیاب، نادر و كتاب‌های قدیمی را به هر طریقی به چنگ می‎آورد و توسط حاكم انگلیسی نجف اشرف كه گویا اسمش و یا عنوانش «میجر» (سرگرد) بود، به كتابخانه لندن می‎فرستاد. كاظم دلال كتاب را به زور از دست من گرفت و به آن زن گفت: من آن را بیشتر می‎خرم و مبلغی بالاتر از آن چه من به آن زن گفته بودم، پیشنهاد كرد. در آن هنگام من اندوهگین رو به سمت حرم شریف امیرالمؤمنین علیه السلام كردم و آهسته گفتم: آقاجان من می‎خواهم با خرید این كتاب به شما خدمت كنم، پس راضی نباشید این كتاب از دست من خارج شود. هنوز كلامم تمام نشده بود كه زن تخم مرغ فروش رو كرد به دلال و گفت: این كتاب را به ایشان فروخته‎ام و به شما نمی‎فروشم.

كاظم دجیلی شكست خورده و عصبانی از آن جا دور شد... بیشتر از بیست روپیه نداشتم. از این رو تمام لباس های كهنه و قدیمی را با ساعتی كه داشتم به فروش رساندم تا پول كتاب فراهم شد... طولی نكشید كه كاظم دلال همراه چند شرطه (پلیس) به مدرسه حمله كردند و مرا دستگیر نموده و پیش حاكم انگلیسی (میجر) بردند. او نخست مرا به سرقت كتاب متهم كرد و بسیار عربده كشید... دستور داد مرا زندانی كردند. آن شب در زندان مدام با خدا راز و نیاز می‎كردم كه كتاب در مخفی‎گاهش محفوظ بماند.

روز بعد مرجع بزرگ آن وقت، آیت الله میرزا فتح الله نمازی اصفهانی معروف به شیخ الشریعه؛ فرزند مرحوم آخوند خراسانی را به نام میرزا مهدی، با جماعتی برای آزادی من به نزد حاكم شهر فرستاد. بالاخره نتیجه این شد كه من از زندان آزاد شوم با این شرط كه مدت یك ماه كتاب را به حاكم انگلیسی تسلیم كنم.

پس از آزادی به سرعت به مدرسه رفتم و همه دوستان طلبه‎ام را جمع كردم و گفتم: باید كار مهمی انجام بدهیم كه خدمت به اسلام و شریعت است! طلاب گفتند: چه كاری؟ و من گفتم: نسخه برداری و استنساخ از روی این كتاب فوراً دست بكار شدیم و قبل از مهلت مقرر چند نسخه از روی آن استنساخ گردید...».

آیت الله مرعشی نجفی پس از مهاجرت به قم، كتب خطی را همراه خود به ایران آورد. در قم نیز به خرید نسخ خطی و كتب ارزنده اقدام كرد. پس از مدتی به دلیل كمبود جا، كتاب ها را از منزل به كتابخانه مدرسه مرعشیه انتقال داد. پس از چندی طبقه سوم این مدرسه به عنوان كتابخانه ساخته شد كه در نیمه شعبان 1386 ق. / 28/8/1345، با بیش از ده هزار جلد كتاب چاپی و دو هزار جلد كتاب خطی افتتاح گردید.

استقبال روزافزون طلاب و علماء برای مطالعه، كمبود فضای مناسب برای كتابخانه و خرید كتاب‌های جدید موجب شد تا ایشان كتابخانه بسیار بزرگی (كتابخانه فعلی) را تأسیس نماید كه در نیمه شعبان 1394 ق. 12/6/1353 با حدود شانزده هزار جلد كتاب چاپی و خطی افتتاح گردید.

كتابخانه آیت الله مرعشی نجفی اكنون با دارا بودن بیش از 250000 جلد كتاب چاپی و 25000 جلد كتاب خطی[۱] به مسئولیت حجه الاسلام دكتر سید محمود مرعشی نجفی ـ فرزند ایشان ـ در خدمت طلاب، فضلا، دانشجویان، دانش آموزان، محققان و نویسندگان می‎باشد.

كتابخانه آیت الله العظمی مرعشی به خاطر نسخه‎های خطی نفیس و ارزشمند و گاه منحصر به فرد و كتب قدیم مهم و كمیاب مورد توجه وافر نویسندگان، دانشمندان، مرا