مقاله مورد سنجش قرار گرفته است

تهذیب الأحکام (کتاب): تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
 
(۱۷ نسخه‌ٔ میانی ویرایش شده توسط ۶ کاربر نشان داده نشده)
سطر ۱: سطر ۱:
==مؤلف==
+
{{خوب}}
 +
'''«تهذیب الأحکام»''' تألیف [[شیخ طوسی|شیخ طوسی]] (م، ۴۶۰ ق)، از معتبرترین مجموعه‌های روایی [[شیعه]] و سومین کتاب از «[[کتب اربعه]]» و مورد قبول تمام علماء و فقهای شیعه است. «تهذيب الأحکام» در شرح كتاب‌ «[[المقنعة (کتاب)|المقنعة]]» اثر [[شيخ مفيد]]، نگاشته شده و شامل مجموعه روايات [[فقه|فقهى]] و [[احكام شرعى]] روايت شده از [[اهل بيت]] عليهم‌السلام است.
 +
{{مشخصات کتاب
  
ابوجعفر محمد بن حسن طوسی، معروف به [[شیخ الطائفه]] (م 460 ق).
+
|عنوان=
  
 +
|تصویر= [[پرونده:تهذيب الأحكام.jpg|240px|وسط]]
  
== انگيزه نگارش‌ ==
+
|نویسنده= شیخ طوسی
شيخ طوسى در مقدمه كتاب تهذيب انگيزه خود را از نگارش اين كتاب اين گونه بيان مى‌فرمايد:
 
« يكى از دوستانم كه مراعات حق ايشان بر من واجب است از من درخواست نمود تا احاديث اصحاب را جمع آورى و موارد اختلاف، تباين، منافات و تضاد ميان آن روايات را بررسى نمايم زيرا خبرى نيست مگر آنكه روايتى بر خلاف آن وارد شده است و حديثى نيست مگر آنكه در برابر آن روايتى كه با آن منافات دارد نيز روايت شده.
 
كار اختلاف روايات به آنجا كشيده كه مخالفان به ما طعنه مى‌زنند و اين را از بزرگترين عيب‌هاى مذهب ما به شمار آورده‌اند و با اين وسيله مى‌خواهند مذهب ما را باطل اعلام نمايند. آنها مى‌گويند مشايخ و بزرگان شما هميشه بر مخالفان خود ايراد مى‌گرفتند كه شما در دينتان كه با آن خدا را عبادت مى‌كنيد اختلاف داريد و دچار اختلاف كلمه در فروع دين هستيد و چنين عقيده‌اى را خداى دانا و حكيم اجازه نخواهد داد؛ اما خودتان نسبت به مخالفانتان بيشتر با هم اختلاف داريد. پس اين اختلاف با وجود آنكه اعتراف مى‌كنيد كه دلالت بر فساد مى‌كند دلالت بر فساد مذهب خودتان نيز دارد...
 
در اينجا بود كه تصميم گرفتم درخواست آن دوست عزيز را اجابت كرده و اين كتاب را به نگارش درآوردم و اخبار و روايات متعارض را جمع آورى نموده و راه جمع ميان آنها را بيان كنم و احاديث صحيح و معتبر را از روايات غير معتبر جدا سازم.
 
من در اين كتاب، رساله استادم شيخ مفيد را متن قرار داده‌ام و در شرح هر بخش از آن به روايات و احاديث وارده و جمع ميان آنها اشاره دارم.
 
در آغاز، شيوه من اشاره به تمام روايات بود اعم از روايات اصحاب و مخالفين ولى بعد ديدم كه در اين صورت نگارش كتاب خيلى به طول خواهد انجاميد لذا فقط به روايات اصحاب اكتفا كردم.»
 
  
 +
|موضوع= فقه شيعه/احادیث احکام
  
==معرفی اجمالی کتاب==
+
|زبان= عربی
  
این کتاب یکی از معتبرترین مجموعه های روایی [[شیعه]] و سومین کتاب از [[کتب اربعه]] است و مورد قبول تمام علماء و فقهای شیعه می باشد. تهذیب الاحکام شامل مجموعه روایات فقهی و [[احکام شرعی]] است که از [[اهل بیت]] عصمت و طهارت علیهم السلام روایت شده است. [[شیخ طوسی]] این کتاب را در شرح و توضیح کتاب [[المقنعه]] از [[شیخ مفید]]، استاد بزرگ خود و به دستور ایشان نگاشته است.
+
|تعداد جلد= ۱۰
  
کتاب تهذیب الاحکام، شامل تمام روایات فروع و [[احکام]] شرعی است و برای فقیه و مجتهدی که بخواهد [[اجتهاد]] نماید، بیشتر روایات مورد نیاز را فراهم آورده است. این کتاب شامل مباحث فقهی، اصولی، رجالی و بسیاری از مباحث سودمند دیگر است.
+
|عنوان افزوده1= محقق
  
شیخ در این کتاب به مباحث [[اصول عقاید]] اشاره نکرده و فقط به بیان فروع و احکام شرعی، یعنی از اول تا آخر [[فقه]] و از کتاب طهارت تا کتاب دیات، پرداخته است. ترتیب عنوان های این کتاب، همانند کتاب المقنعه است.
+
|افزوده1= حسن موسوی خرسان
  
ادله ای که شیخ طوسی در این کتاب به آن ها استدلال می کند، برگرفته از [[قرآن]] (ظاهر، صریح، محتوا، دلیل و یا معنای قرآن)، [[احادیث]] قطعی (مانند خبر متواتر و اخبار دارای قرائن قطعی دال بر صحت آن ها) و اجماع مسلمین و یا اجماع علمای شیعه است و در آخر به روایات مشهور میان اصحاب نیز اشاره دارد. البته شیخ به روایات مخالف و به وجه جمع یا وجه فساد آن ها مانند ضعف سند یا عمل اصحاب برخلاف آن نیز اشاره کرده است. این کتاب شامل 393 باب و 13590 [[حدیث]] است.
+
|عنوان افزوده2=
  
در آخر کتاب مشیخه آمده و آن، سند [[شیخ طوسی]] به کتاب هایی است که از آن ها روایت نقل کرده است. بر مشیخه کتاب تهذیب نیز شرح هایی نگاشته شده است؛ مانند شرح علامه سیدهاشم توبلی به نام [[تنبیه الأریب و تذکره اللبیب]] فی ایضاح رجال التهذیب.
+
|افزوده2=
  
 +
|لینک= [http://lib.ahlolbait.ir/parvan/resource/38511/ تهذيب الأحكام]
  
 +
}}
 +
==مؤلف==
 +
[[شیخ طوسی|شیخ ابوجعفر محمد طوسی]] (۳۸۵-۴۶۰ ق) معروف به «شیخ الطائفه»، از فقیهان، محدثان و عالمان بزرگ [[شیعه]] در قرن پنجم هجری است. او در طوس به دنیا آمد و در سال ۴۰۸ ق. به [[بغداد]] مهاجرت کرد. از اساتید برجسته وی، [[شیخ مفید]]، حسین بن عبیدالله غضائری و [[سید مرتضی|سید مرتضی علم‌الهدی]] بوده اند.
  
 +
شیخ طوسى علاوه بر تألیف کتب مهمی در حدیث و تفسیر و کلام، صاحب دو کتاب ارزشمند "تهذیب الاحکام" و "[[الاستبصار (کتاب)|الاستبصار]]" از [[کتب اربعه]] حدیثی شیعه می‌ باشد. عظمت او در [[فقه]] به حدی بود که تا مدت طولانی فقهای شیعه را تحت تاثیر آراء خود قرار داد و فقه شیعه از حالات پویایی خود خارج شد.
  
== شيوه نگارش‌ ==
+
==انگیزه نگارش‌==
 +
[[شیخ طوسى]] در مقدمه کتاب «تهذیب الاحکام»، در بیان انگیزه خود را از نگارش این کتاب مى‌فرماید:
  
شيخ طوسى در اين كتاب:
+
«یکى از دوستانم که مراعات حق ایشان بر من واجب است از من درخواست نمود تا [[احادیث]] اصحاب را جمع آورى و موارد اختلاف، تباین، منافات و تضاد میان آن روایات را بررسى نمایم، زیرا خبرى نیست مگر آنکه روایتى بر خلاف آن وارد شده است و حدیثى نیست مگر آنکه در برابر آن روایتى که با آن منافات دارد نیز روایت شده. کار اختلاف روایات به آنجا کشیده که مخالفان به ما طعنه مى‌زنند و این را از بزرگترین عیب‌هاى مذهب ما به شمار آورده‌اند و با این وسیله مى‌خواهند مذهب ما را باطل اعلام نمایند. آنها مى‌گویند مشایخ و بزرگان شما همیشه بر مخالفان خود ایراد مى‌گرفتند که شما در دینتان که با آن خدا را عبادت مى‌کنید اختلاف دارید و دچار اختلاف کلمه در فروع دین هستید و چنین عقیده‌اى را خداى دانا و حکیم اجازه نخواهد داد؛ اما خودتان نسبت به مخالفانتان بیشتر با هم اختلاف دارید. پس این اختلاف با وجود آنکه اعتراف مى‌کنید که دلالت بر فساد مى‌کند دلالت بر فساد مذهب خودتان نیز دارد... در اینجا بود که تصمیم گرفتم درخواست آن دوست عزیز را اجابت کرده و این کتاب را به نگارش درآوردم و اخبار و روایات متعارض را جمع آورى نموده و راه جمع میان آنها را بیان کنم و احادیث صحیح و معتبر را از روایات غیر معتبر جدا سازم.
1- به مباحث اصول عقايد اشاره‌اى ندارد و فقط به بيان فروع و احكام شرعى يعنى از اول تا آخر فقه و از كتاب طهارت تا كتاب ديات پرداخته است.
+
من در این کتاب، رساله استادم [[شیخ مفید]] را متن قرار داده‌ام و در شرح هر بخش از آن به روایات و احادیث وارده و جمع میان آنها اشاره دارم... در آغاز، شیوه من اشاره به تمام روایات بود اعم از روایات اصحاب و مخالفین، ولى بعد دیدم که در این صورت نگارش کتاب خیلى به طول خواهد انجامید لذا فقط به روایات اصحاب اکتفا کردم.»
  
2- ترتيب عنوان‌هاى اين كتاب همان ترتيب عنوان‌هاى كتاب المقنعه شيخ مفيد است.
+
شیخ طوسى از سال ۴۱۰ هجرى، در سن ۲۵ سالگى شروع به نگارش این کتاب کرده است. وى کتاب طهارت و صلات را در زمان حیات استاد خود شیخ مفید، یعنى تا قبل از ۴۱۳ هجرى نگاشته و بقیه آن را بعد از آن زمان به اتمام رسانده است.
  
3- ادله‌اى كه شيخ طوسى در اين كتاب به آنها استدلال مى‌كند:
+
==محتوای کتاب==
 +
تهذیب الاحکام شامل مجموعه روایات فقهی و [[احکام شرعی]] است که از [[اهل بیت]] علیهم السلام روایت شده است. [[شیخ طوسی]] این کتاب را در شرح و توضیح کتاب «[[المقنعه]]» از [[شیخ مفید]]، استاد بزرگ خود و به دستور ایشان نگاشته است.
  
از قرآن، ظاهر، صريح، فحوا، دليل و يا معناى قرآن است.
+
کتاب تهذیب الاحکام، شامل تمام روایات فروع و احکام است و برای [[فقیه]] و مجتهدی که بخواهد [[اجتهاد]] نماید، بیشتر روایات مورد نیاز را فراهم آورده است. این کتاب شامل مباحث فقهی، [[اصول فقه|اصولی]]، [[رجال|رجالی]] و بسیاری از مباحث سودمند دیگر است.
از روايات، احاديث قطعى مانند خبر متواتر و اخبار داراى قرائن قطعى دال بر صحت آنها است.
 
از اجماع، به اجماع مسلمين و يا اجماع علماى شيعه است و در آخر به روايات مشهور ميان اصحاب نيز اشاره دارد.
 
  
4- شيخ طوسى به روايات مخالف اشاره كرده و به وجه جمع يا وجه فساد آنها مانند ضعف سند يا عمل اصحاب به خلاف آن نيز اشاره مى‌كند.
+
شیخ در این کتاب به مباحث [[اصول دین|اصول عقاید]] اشاره نکرده و فقط به بیان [[فروع دین|فروع]] و احکام شرعی، یعنی از اول تا آخر [[فقه]] و از کتاب طهارت تا کتاب دیات، پرداخته است. ترتیب عنوان های این کتاب، همانند کتاب [[المقنعه]] است.  
تاريخ نگارش‌
 
شيخ طوسى از سال 410 هجرى، در سن 25 سالگى شروع به نگارش اين كتاب كرده است.
 
وى كتاب طهارت و صلات را در زمان حيات استاد خود شيخ مفيد نگاشته است، يعنى تا قبل از 413 هجرى و بقيه آن را بعد از آن زمان به اتمام رسانده است.
 
شيخ طوسى اين كتاب را قبل از كتاب استبصار نگاشته است.
 
  
== منابع كتاب‌ ==
+
ادله ای که شیخ طوسی در این کتاب به آنها استدلال می کند، برگرفته از [[قرآن]] (ظاهر، صریح، محتوا، دلیل و یا معنای قرآن)، [[احادیث]] قطعی (مانند [[خبر متواتر]] و اخبار دارای قرائن قطعی دال بر صحت آن ها) و [[اجماع]] مسلمین و یا اجماع علمای [[شیعه]] است و در آخر به روایات مشهور میان اصحاب نیز اشاره دارد. البته شیخ به روایات مخالف و به وجه جمع یا وجه فساد آن ها مانند ضعف [[سند حدیث|سند]] یا عمل اصحاب برخلاف آن نیز اشاره کرده است. این کتاب شامل ۳۹۳ باب و ۱۳۵۹۰ حدیث است.
  
شيخ طوسى براى نگارش اين كتاب از دو كتابخانه بزرگ آن زمان در شهر بغداد كه مملو از كتاب‌هاى معتبر و نسخه‌هاى اصلى بوده بهره‌مند بوده است.
+
در آخر کتاب مشیخه آمده و آن، سند [[شیخ طوسی]] به کتاب هایی است که از آن ها روایت نقل کرده است. وى در پایان کتاب مى‌گوید: «هم اکنون که به یارى خداوند متعال از نگارش این کتاب فارغ گشته‌ام، طرق و اسنادى را که از طریق آنها این [[اصول اربعمائه‌‌‌|اصول]] و کتاب‌هاى روایى را روایت کرده‌ام به صورت مختصر مى‌آورم تا به این شکل روایات کتاب از حالت ارسال خارج گشته و به باب مسندات ملحق گردند».
  
1- كتابخانه استاد بزرگوارش سيد مرتضى كه شامل 80 هزار جلد كتاب بوده است
+
==منابع کتاب‌==
  
2- كتابخانه شاپور كه بسيار بزرگتر از آن بوده و براى علماى شيعه در منطقه كرخ بغداد تأسيس شده بود.
+
شیخ طوسى براى نگارش این کتاب از دو کتابخانه بزرگ آن زمان در شهر [[بغداد]] که مملو از کتاب‌هاى معتبر و نسخه‌هاى اصلى بوده بهره‌مند بوده است:
  
اين دو كتابخانه شامل بهترين و ارزشمندترين كتاب‌هاى معتبر روايى و نسخه‌هاى اصلى و اوليه، كه به خط مؤلفين آنها نگاشته شده، بوده است.
+
۱- کتابخانه استاد بزرگوارش [[سید مرتضى]] که شامل ۸۰ هزار جلد کتاب بوده است.
  
 +
۲- کتابخانه شاپور که بسیار بزرگتر از آن بوده و براى علماى شیعه در منطقه کرخ بغداد تأسیس شده بود.
  
 +
این دو کتابخانه شامل بهترین و ارزشمندترین کتاب‌هاى معتبر روایى و نسخه‌هاى اصلى و اولیه، که به خط مؤلفین آنها نگاشته شده، بوده است.
  
== سخن آقا بزرگ تهرانى‌ ==
+
==شروح و حواشی کتاب==
 +
برخی از شروح نوشته شده بر تهذیب الاحکام عبارتند از:
  
آقا بزرگ تهرانى در كتاب ارزشمند« الذريعه الى تصانيف الشيعه» درباره اين كتاب مى‌فرمايد:« كتاب تهذيب الأحكام نوشته شيخ الطائفه، ابو جعفر محمد بن حسن بن على طوسى است.
+
*شرح سید محمد عاملی ([[صاحب مدارک]])
اين كتاب يكى از كتاب‌هاى چهارگانه و يكى از مجموعه‌هاى روايى قديمى معتبر شيعه اماميه از زمان نگارش تا زمان حاضر است.
+
*شرح [[ملا عبدالله شوشتری|مولا عبدالله شوشتری]]
جزء اول از نسخه اصل آن كه به خط مؤلف آن شيخ طوسى است در اين زمان نيز موجود است».
+
*شرح شیخ محمد بن حسن بن شهید ثانی
مشيخه‌
+
*شرح عبداللطیف جامعی (شاگرد [[شیخ بهایی]])
در آخر كتاب مشيخه آمده و آن سند شيخ طوسى به كتاب‌هايى است كه از آنها روايت نقل كرده.
+
*شرح [[ملا محمدتقی مجلسی]]
وى در پايان كتاب مى‌گويد:« هم اكنون كه به يارى خداوند متعال از نگارش اين كتاب فارغ گشته‌ام، طرق و اسنادى را كه از طريق آنها اين اصول و كتاب‌هاى روايى را روايت كرده‌ام به صورت مختصر مى‌آورم تا به اين شكل روايات كتاب از حالت ارسال خارج گشته و به باب مسندات ملحق گردند».
+
*شرح محقق شیروانی (داماد [[علامه مجلسی]])
شيخ طوسى سپس به ذكر سند خود به هر يك از روات و يا كتاب‌هاى آنها كه در تهذيب از آنها روايت نقل كرده مى‌پردازد.
+
*شرح [[علامه مجلسی]] به نام [[ملاذ الاخیار]] که در ۱۶ جلد به چاپ رسیده است.
 +
*شرح [[سید نعمت الله جزایری]] (بنام تذهیب الاکمام)
 +
*بر مشیخه کتاب تهذیب نیز شرح هایی نگاشته شده است؛ مانند شرح علامه سید هاشم توبلی به نام «تنبیه الأریب و تذکره اللبیب فی ایضاح رجال التهذیب».
  
 +
بر این کتاب [[حاشیه|حاشیه‌هاى]] گوناگونى نیز نگاشته شده است مانند:
  
==شروح و تعلیقات==
+
*حاشیه [[قاضی نورالله شوشتری|قاضى نورالله شوشتری]]
 +
*حاشیه [[وحید بهبهانی]]
 +
*حاشیه و تعلیق [[آقا جمال خوانساری]]
 +
*حاشیه [[حسن بن زین الدین عاملی|شیخ حسن صاحب معالم]]
 +
*حاشیه [[میرزا عبدالله افندی|میرزا عبدالله افندى]] صاحب ریاض
 +
*حاشیه [[علامه مجلسى]]
 +
*حاشیه سید میرزا محمد استرآبادى رجالى معروف
 +
*حاشیه شیخ محمد نوه [[شهید ثانى]]
 +
*حاشیه شیخ محمدعلى بلاغى
 +
*حاشیه سید نجم الدین جزائرى‌
  
* شرح سید محمد (صاحب مدارک)
+
همچنین دو فهرست‌ زیر بر تهذیب الاحکام نگاشته شده است:
* شرح قاضی نورالله شهید به نام تهذیب الاکمال
 
* شرح مولا عبدالله شوشتری
 
* شرح شیخ محمد بن حسن بن شهید ثانی
 
* شرح موسی محمد استرآبادی
 
* شرح عبداللطیف جامعی (شاگرد شیخ بهایی)
 
* شرح مولا محمدتقی مجلسی اول
 
* شرح مولا محمد طاهر
 
* شرح محقق شیروانی (داماد [[علامه مجلسی]])
 
* شرح علامه مجلسی به نام [[ملاذ الاخیار]] که در 16 جلد به چاپ رسیده است.
 
* شرح سید نعمت الله جزایری (بنام تذهیب الاکمام)
 
  
 +
*فهرست تهذیب الأحکام، نوشته محمدجعفر از علماى قرن یازدهم هجرى.
 +
*فهرست تهذیب الأحکام، نوشته مولى عبدالله بشروى تونى، معروف به [[فاضل تونی|فاضل تونى]].
  
== حاشيه بر كتاب‌ ==
+
==منابع==
  
بر اين كتاب حاشيه‌هاى گوناگونى نيز نگاشته شده است مانند:
+
*کتابشناسی تفصیلی مذاهب اسلامی، محمدرضا ضمیری، صفحه ۳۴۷.
 
+
*نرم افزار جامع الاحادیث، بخش کتابشناسی، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
* حاشيه قاضى نور الله شوشترى
 
* حاشيه وحيد بهبهانى
 
* حاشيه آقا جمال الدين خوانسارى
 
* حاشيه شيخ حسن صاحب معالم
 
* حاشيه ميرزا عبد الله افندى صاحب رياض
 
* حاشيه علامه مجلسى 7- حاشيه سيد ميرزا محمد بن على استر آبادى رجالى معروف
 
* حاشيه شيخ محمد سبط شهيد ثانى
 
*حاشيه شيخ محمد على بلاغى
 
* حاشيه سيد نجم الدين جزائرى‌
 
 
 
== فهرست‌ ==
 
 
 
بر اين كتاب فهرست‌هاى گوناگونى نگاشته شده است مانند:
 
*فهرست تهذيب الأحكام نوشته محمد جعفر از علماى قرن يازدهم هجرى.
 
 
 
*فهرست تهذيب الأحكام نوشته مولى عبد الله بن حاج محمد بشروى تونى معروف به فاضل تونى.
 
 
 
 
 
 
 
==وضعیت نشر==
 
 
 
این کتاب در 10 جلد به زبان عربی به همت انتشارات دارالکتب الاسلامیه تهران چاپ و منتشر شده است و هم به تصحیح و تحقیق استاد علی اکبر غفاری در 10 جلد به چاپ رسیده است.
 
 
 
==منابع==
 
*محمدرضا ضميري، کتابشناسي تفصيلي مذاهب اسلامي، صفحه 347.
 
*مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، نرم افزار جامع الحادیث 3 [لوح فشرده]، بخش کتابشناسی.
 
==پيوندها==
 
* '''[http://lib.ahlolbait.ir/parvan/resource.do?action=resource&id=38511&scope=95YYli2geUGQEo3m9XWmKE3myXWt71d8&flowLastAction=view&from=search&query=%D8%AA%D9%87%D8%B0%D9%8A%D8%A8%20%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%AD%D9%83%D8%A7%D9%85&field=&collectionPID=0&lang=&count=20&execute=true کتاب تهذیب الأحكام]'''
 
  
 +
{{حدیث}}
 
[[رده:منابع حدیثی]]
 
[[رده:منابع حدیثی]]
 
[[رده:منابع فقهی]]
 
[[رده:منابع فقهی]]
{{حدیث}}
+
[[رده:کتب اربعه حدیث شیعه]]
 +
[[رده:آثار شیخ طوسی]]
 +
[[رده: مقاله های مهم]]
 +
{{سنجش کیفی
 +
|سنجش=شده
 +
|شناسه= خوب
 +
|عنوان بندی مناسب= خوب
 +
|کفایت منابع و پی نوشت ها= خوب
 +
|رعایت سطح مخاطب عام= خوب
 +
|رعایت ادبیات دانشنامه ای= خوب
 +
|جامعیت= خوب
 +
|رعایت اختصار= خوب
 +
|سیر منطقی= خوب
 +
|کیفیت پژوهش= خوب
 +
|رده= دارد
 +
}}

نسخهٔ کنونی تا ‏۸ نوامبر ۲۰۲۲، ساعت ۱۲:۱۷

«تهذیب الأحکام» تألیف شیخ طوسی (م، ۴۶۰ ق)، از معتبرترین مجموعه‌های روایی شیعه و سومین کتاب از «کتب اربعه» و مورد قبول تمام علماء و فقهای شیعه است. «تهذيب الأحکام» در شرح كتاب‌ «المقنعة» اثر شيخ مفيد، نگاشته شده و شامل مجموعه روايات فقهى و احكام شرعى روايت شده از اهل بيت عليهم‌السلام است.

تهذيب الأحكام.jpg
نویسنده شیخ طوسی
موضوع فقه شيعه/احادیث احکام
زبان عربی
تعداد جلد ۱۰
محقق حسن موسوی خرسان

تهذيب الأحكام

مؤلف

شیخ ابوجعفر محمد طوسی (۳۸۵-۴۶۰ ق) معروف به «شیخ الطائفه»، از فقیهان، محدثان و عالمان بزرگ شیعه در قرن پنجم هجری است. او در طوس به دنیا آمد و در سال ۴۰۸ ق. به بغداد مهاجرت کرد. از اساتید برجسته وی، شیخ مفید، حسین بن عبیدالله غضائری و سید مرتضی علم‌الهدی بوده اند.

شیخ طوسى علاوه بر تألیف کتب مهمی در حدیث و تفسیر و کلام، صاحب دو کتاب ارزشمند "تهذیب الاحکام" و "الاستبصار" از کتب اربعه حدیثی شیعه می‌ باشد. عظمت او در فقه به حدی بود که تا مدت طولانی فقهای شیعه را تحت تاثیر آراء خود قرار داد و فقه شیعه از حالات پویایی خود خارج شد.

انگیزه نگارش‌

شیخ طوسى در مقدمه کتاب «تهذیب الاحکام»، در بیان انگیزه خود را از نگارش این کتاب مى‌فرماید:

«یکى از دوستانم که مراعات حق ایشان بر من واجب است از من درخواست نمود تا احادیث اصحاب را جمع آورى و موارد اختلاف، تباین، منافات و تضاد میان آن روایات را بررسى نمایم، زیرا خبرى نیست مگر آنکه روایتى بر خلاف آن وارد شده است و حدیثى نیست مگر آنکه در برابر آن روایتى که با آن منافات دارد نیز روایت شده. کار اختلاف روایات به آنجا کشیده که مخالفان به ما طعنه مى‌زنند و این را از بزرگترین عیب‌هاى مذهب ما به شمار آورده‌اند و با این وسیله مى‌خواهند مذهب ما را باطل اعلام نمایند. آنها مى‌گویند مشایخ و بزرگان شما همیشه بر مخالفان خود ایراد مى‌گرفتند که شما در دینتان که با آن خدا را عبادت مى‌کنید اختلاف دارید و دچار اختلاف کلمه در فروع دین هستید و چنین عقیده‌اى را خداى دانا و حکیم اجازه نخواهد داد؛ اما خودتان نسبت به مخالفانتان بیشتر با هم اختلاف دارید. پس این اختلاف با وجود آنکه اعتراف مى‌کنید که دلالت بر فساد مى‌کند دلالت بر فساد مذهب خودتان نیز دارد... در اینجا بود که تصمیم گرفتم درخواست آن دوست عزیز را اجابت کرده و این کتاب را به نگارش درآوردم و اخبار و روایات متعارض را جمع آورى نموده و راه جمع میان آنها را بیان کنم و احادیث صحیح و معتبر را از روایات غیر معتبر جدا سازم. من در این کتاب، رساله استادم شیخ مفید را متن قرار داده‌ام و در شرح هر بخش از آن به روایات و احادیث وارده و جمع میان آنها اشاره دارم... در آغاز، شیوه من اشاره به تمام روایات بود اعم از روایات اصحاب و مخالفین، ولى بعد دیدم که در این صورت نگارش کتاب خیلى به طول خواهد انجامید لذا فقط به روایات اصحاب اکتفا کردم.»

شیخ طوسى از سال ۴۱۰ هجرى، در سن ۲۵ سالگى شروع به نگارش این کتاب کرده است. وى کتاب طهارت و صلات را در زمان حیات استاد خود شیخ مفید، یعنى تا قبل از ۴۱۳ هجرى نگاشته و بقیه آن را بعد از آن زمان به اتمام رسانده است.

محتوای کتاب

تهذیب الاحکام شامل مجموعه روایات فقهی و احکام شرعی است که از اهل بیت علیهم السلام روایت شده است. شیخ طوسی این کتاب را در شرح و توضیح کتاب «المقنعه» از شیخ مفید، استاد بزرگ خود و به دستور ایشان نگاشته است.

کتاب تهذیب الاحکام، شامل تمام روایات فروع و احکام است و برای فقیه و مجتهدی که بخواهد اجتهاد نماید، بیشتر روایات مورد نیاز را فراهم آورده است. این کتاب شامل مباحث فقهی، اصولی، رجالی و بسیاری از مباحث سودمند دیگر است.

شیخ در این کتاب به مباحث اصول عقاید اشاره نکرده و فقط به بیان فروع و احکام شرعی، یعنی از اول تا آخر فقه و از کتاب طهارت تا کتاب دیات، پرداخته است. ترتیب عنوان های این کتاب، همانند کتاب المقنعه است.

ادله ای که شیخ طوسی در این کتاب به آنها استدلال می کند، برگرفته از قرآن (ظاهر، صریح، محتوا، دلیل و یا معنای قرآن)، احادیث قطعی (مانند خبر متواتر و اخبار دارای قرائن قطعی دال بر صحت آن ها) و اجماع مسلمین و یا اجماع علمای شیعه است و در آخر به روایات مشهور میان اصحاب نیز اشاره دارد. البته شیخ به روایات مخالف و به وجه جمع یا وجه فساد آن ها مانند ضعف سند یا عمل اصحاب برخلاف آن نیز اشاره کرده است. این کتاب شامل ۳۹۳ باب و ۱۳۵۹۰ حدیث است.

در آخر کتاب مشیخه آمده و آن، سند شیخ طوسی به کتاب هایی است که از آن ها روایت نقل کرده است. وى در پایان کتاب مى‌گوید: «هم اکنون که به یارى خداوند متعال از نگارش این کتاب فارغ گشته‌ام، طرق و اسنادى را که از طریق آنها این اصول و کتاب‌هاى روایى را روایت کرده‌ام به صورت مختصر مى‌آورم تا به این شکل روایات کتاب از حالت ارسال خارج گشته و به باب مسندات ملحق گردند».

منابع کتاب‌

شیخ طوسى براى نگارش این کتاب از دو کتابخانه بزرگ آن زمان در شهر بغداد که مملو از کتاب‌هاى معتبر و نسخه‌هاى اصلى بوده بهره‌مند بوده است:

۱- کتابخانه استاد بزرگوارش سید مرتضى که شامل ۸۰ هزار جلد کتاب بوده است.

۲- کتابخانه شاپور که بسیار بزرگتر از آن بوده و براى علماى شیعه در منطقه کرخ بغداد تأسیس شده بود.

این دو کتابخانه شامل بهترین و ارزشمندترین کتاب‌هاى معتبر روایى و نسخه‌هاى اصلى و اولیه، که به خط مؤلفین آنها نگاشته شده، بوده است.

شروح و حواشی کتاب

برخی از شروح نوشته شده بر تهذیب الاحکام عبارتند از:

بر این کتاب حاشیه‌هاى گوناگونى نیز نگاشته شده است مانند:

همچنین دو فهرست‌ زیر بر تهذیب الاحکام نگاشته شده است:

  • فهرست تهذیب الأحکام، نوشته محمدجعفر از علماى قرن یازدهم هجرى.
  • فهرست تهذیب الأحکام، نوشته مولى عبدالله بشروى تونى، معروف به فاضل تونى.

منابع

  • کتابشناسی تفصیلی مذاهب اسلامی، محمدرضا ضمیری، صفحه ۳۴۷.
  • نرم افزار جامع الاحادیث، بخش کتابشناسی، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.