تاریخ القرآن (زنجانی) (کتاب)

از دانشنامه‌ی اسلامی
نسخهٔ تاریخ ‏۳۱ دسامبر ۲۰۲۲، ساعت ۱۱:۴۴ توسط مهدی موسوی (بحث | مشارکت‌ها)
(تفاوت) → نسخهٔ قدیمی‌تر | نمایش نسخهٔ فعلی (تفاوت) | نسخهٔ جدیدتر ← (تفاوت)
پرش به ناوبری پرش به جستجو

کتاب «تاریخ القرآن» نوشته ابوعبدالله زنجانى (م، ۱۳۶۰ ق) به زبان عربی، از نخستین و مهمترین تألیفات در زمینه «تاریخ قرآن» بوده و مورد توجه قرآن‌پژوهان شیعه و سنی قرار گرفته است. این کتاب به اختصار، مباحث مختلف تاریخ قرآن مانند کتابت قرآن، جمع قرآن، ترتیب سوره‌ها و ترجمه قرآن را تبیین نموده است.

تاریخ القرآن.jpg
نویسنده ابوعبدالله زنجانی
موضوع تاریخ قرآن
زبان عربی
تعداد جلد ۱

مؤلف

شیخ ابوعبدالله زنجانى (۱۳۶۰-۱۳۰۹ ق) فقیه، قرآن‌شناس و متفکر شیعه در قرن ۱۴ قمری و از شاگردان سید محمدکاظم یزدى، شیخ الشریعه اصفهانى، سید ابوالحسن اصفهانى و میرزا حسین نایینى بود.

آیت الله زنجانى عالمى زمان‌شناس بود که با توجه به نیازها و ضرورت‌ها گام برمى‌داشت، و در ایجاد وحدت بین مسلمانان تلاش می‌کرد. وی در زمره کسانى است که در عرصه پاسخگویى به سؤالات و شبهات در دوره خویش نقش به سزایى داشته است.

ابوعبدالله زنجانى با تألیف کتاب و چاپ مقالات تحقیقى در مجلات مختلف فارسى و عربى به نشر فرهنگ اسلامى پرداخت. علاوه بر «تاریخ القرآن» برخی دیگر از آثار او عبارت است از: فلسفه حجاب، طهارة اهل الکتاب، زندگانى محمد (صلی الله علیه وآله)، منهاج النجاح أو مناسک آل محمد، الاصول الاجتماعیه فى القرآن، دین فطرت، اثبات تحریف العهدین.

معرفی کتاب

تاریخ قرآن، دانشى است که توصیف، تحلیل، جمع، تدوین کتابت و طبع قرآن کریم را از آغاز نزول وحى تا عصر جدید به عهده دارد. وضع این واژه هر چند به اعتقاد بسیارى از قرآن پژوهان به دست مستشرقین صورت گرفته امّا این به معناى عدم توجه مسلمانان به این واژه در تحقیقاتشان نیست. در عالم اسلام از همان ابتدا، هم مواد و هم منابع مباحث تاریخ قرآن وجود داشته است. اندیشمندان اسلامى هم، در ضمن مباحث مختلف به آن اشاره کرده اند. البته باید اذعان نمود که بحث و کتاب مستقلى تحت این عنوان وجود نداشته است تا این که در دوران جدید «تئودور نولدکه»، اسلام پژوه آلمانى، با نگارش تاریخ قرآن نقطه عطفى در این خصوص ایجاد نمود. نگارش این کتاب و تحقیقات دیگر اندیشمندان غربى در این زمینه، باعث شد که حرکتى در بین اندیشمندان مسلمان ایجاد گردد که حاصل آن نگارش چندین کتاب در خصوص تاریخ قرآن است.

آیت الله زنجانى، که باید او را از پیشتازان عرصه مباحث قرآنى به شمار آورد، با نگارش و تدوین کتاب «تاریخ قرآن»، براى نخستین بار، این واژه را در بین مسلمانان و کتاب هاى اسلامى به کار برد. این حرکت بسیار مورد توجه اندیشمندان شیعه و سنی قرار گرفت. این توجه در حدى بود که برخى از آنان چون احمد امین مصرى آن را گامى در جهت وحدت جهان اسلام به شمار آوردند. علت این ارزش گذارى این است که اثر مذکور از زبان یک عالم شیعه براى سنّیان آن روزگار، که دید بدبینانه اى نسبت به موضوع ارتباط شیعه و قرآن داشتند، جالب توجه بود.

کمیته ترجمه دایرة المعارف اسلامى، از این تلاش علمى و قرآنى، بسیار استقبال نموده است. این کمیته با نگارش مقدمه اى به زبان انگلیسى براى آشنایى پژوهشگران غربى، به معرفى این اثر ارزشمند پرداخته و از این اثر تجلیل کرده است. کمیته مزبور عقیده اش را در مورد این کتب چنین بیان مى کند: «علماى تربیت و تمدن اسلامى، از نبودن اطلاعات درباره تاریخ قرآن بسیار تأسف خورده اند، لزوم چنین کتابى در حین ترجمه دایرة المعارف اسلامى تأثیر فوق العاده به هیأت بخشید. شنیدن چنین مطلبى از یک فاضل مسلّم شیعى مانند ابوعبدالله زنجانى، بسیار جالب توجه بود... بسیارى از مطالب معزى الیه بحث کرده و فوق العاده مفید و جالب توجه است. مطالبى که یافتن آن ها در کتاب هاى متعدد خالى از اشکال نیست ـ به عقیده ما، زنجانى به دلیل تألیف این کتاب، فوق العاده قابل تقدیس و تمجید است، چون آنهایى که احتیاج به اطلاعات کافى درباره تاریخ قرآن دارند سندى بهتر از کتاب مزبور بدست نخواهند آورد.»

نکته اى که لازم به ذکر است این که: هر چند پس از نگارش این کتاب کتاب هاى متنوع، متعدد و عمیق ترى در خصوص تاریخ قرآن به رشته تحریر درآمده امّا نام و نقش ابوعبدالله زنجانى، به عنوان پیشرو در این علم، در کتاب ها و محافل علمى شیعه و سنى زبانزد خاص و عام بوده و خواهد بود.

این کتاب با توجه به ویژگیهای آن، به خصوص مختصر بودن از یک طرف و مورد پذیرش قرار گرفتن آن از سوی علماء اهل سنت به عنوان یک کتاب محققانه از طرف دیگر، می‌تواند منبع ارزشمندی در مباحث تاریخ قرآن قرار گیرد.

محتوای کتاب

مطالب کتاب به صورت خلاصه ارائه شده به گونه‌ای که با کمترین حجم، مقصود اصلی در بیان موضوعات تشریح شده است. مرحوم زنجانى این کتاب را در یک مقدمه و سه باب تنظیم نموده است:

  • باب اول: حاوى این ده فصل مى باشد: فصل اول: حدوث خط در حجاز و انتشار آن، فصل دوم: شروع نزول وحی، فصل سوم: اولین آیه‌ای که نازل شده، فصل چهارم: زمان نزول قرآن، فصل پنجم: پیرامون آموزش قرائت قرآن توسط پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌ به صحابه، فصل ششم: کتابت قرآن هنگام نزول آن به دستور پیامبر، فصل هفتم: درباره چیزهایی که در زمان پیامبر قرآن بر روی آنها نوشته می‌شد، فصل هشتم: اسامی کسانی که در زمان پیامبر قرآن را جمع آوری کردند، فصل نهم: تاریخ نزول سوره‌ها، فصل دهم: ترتیب نزول قرآن در مکه و مدینه.
  • باب دوم: شامل ده فصل ذیل است: فصل اول: قرآن در زمان ابوبکر و عمر، فصل دوم: قرآن در زمان عثمان، فصل سوم: ترتیب سوره‌ها در مصحف حضرت علی علیه‌السّلام، فصل چهارم: ترتیب سوره‌ها در مصحف ابی بن کعب، فصل پنجم: ترتیب سوره‌ها در مصحف عبدالله بن مسعود، فصل ششم: ترتیب سوره‌ها در مصحف عبدالله بن عباس، فصل هفتم: ترتیب سوره‌ها در مصحف امام صادق علیه‌السّلام، فصل هشتم: قاریان هفتگانه و راویان مشهور آنها، فصل نهم: اعراب گذاری در قرآن، فصل دهم: نقطه گذاری در قرآن.
  • باب سوم: این باب در سه فصل مطرح شده؛ فصل اول: ترجمه قرآن به لغات و زبانهای غربی (اروپایی)، فصل دوم: دیدگاه بعضی از علماء اروپا درباره تاریخ سوره‌های قرآن، فصل سوم: بحث درباره فواتح سوره‌های قرآن.

منابع

  • دانشنامه پژوهه، مقاله "ابوعبدالله زنجانی"، محمدحسین پورامینى.
  • نرم افزار مشکات الانوار، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی نور.