امل الآمل فی علماء جبل عامل (کتاب): تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
(ویرایش)
سطر ۱: سطر ۱:
'''أمل الآمل في علماء جبل عامل''' نام ديگر کتاب '''تذكرة المتبحرين في العلماء المتأخرين''' [يادمان متبحران در مورد دانشمندان أخير] كه گاهى قسم دوم کتاب به اين نام خوانده شده است.
+
'''«أمل الآمل فی علماء جبل عامل»''' اثر محمد بن حسن، معروف به [[شیخ حر عاملى|شیخ حرّ عاملى]] (م ۱۱۰۴ ق)، نام دیگر کتاب «'''تذکرة المتبحرین فی العلماء المتأخرین»''' [یادمان متبحران در مورد دانشمندان أخیر] که گاهى قسم دوم کتاب به این نام خوانده شده است. کتاب حاضر همواره مورد توجه علماء و بزرگان بوده و از جایگاه شایسته ای در بین کتاب های [[رجال]] و تراجم بر خوردار می باشد.
 +
 
 
  {{مشخصات کتاب
 
  {{مشخصات کتاب
  
سطر ۶: سطر ۷:
 
|تصویر=[[پرونده:Ketab23.jpg|أمل الآمل في علماء جبل عامل]]
 
|تصویر=[[پرونده:Ketab23.jpg|أمل الآمل في علماء جبل عامل]]
  
|نویسنده=محمد بن حسن حر عاملي
+
|نویسنده=شيخ حر عاملى
  
 
|موضوع=سرگذشتنامه مشاهیر شیعه
 
|موضوع=سرگذشتنامه مشاهیر شیعه
سطر ۲۴: سطر ۲۵:
 
|لینک=[http://lib.ahlolbait.com/parvan/resource/38718/أمل-الآمل  أمل الآمل]
 
|لینک=[http://lib.ahlolbait.com/parvan/resource/38718/أمل-الآمل  أمل الآمل]
  
}}  
+
}}
==مؤلف==
 
  
 +
==انگیزۀ تألیف==
  
محمد بن حسن بن على بن محمدحسین معروف به [[شيخ حرّ عاملى مشغرى]]
+
نخست آنکه مصنف در سال ورود به [[مشهد]] (۱۰۷۳ ه‍.ق) در خواب مردى را دید که نشانه‌هاى صلاح و خیرخواهى بر او نمودار بود. آن مرد به وى گفت: «چرا کتابى تألیف نمى‌کنى که نامش را أمل الآمل فی علماء جبل عامل بگذارى؟!» و در مورد سببهایى که او را به تألیف این کتاب سوق داد در مقدمۀ کتاب مى‌نویسد: «این مطلب به ذهنم خطور کرد و فکرم را مشغول ساخت که نام و شرح حال علماى جبل عامل و تألیفاتشان و نیز سایر علماى متأخر و تصنیفاتشان را گردآورى کنم. چون در کتاب واحدى مجموعۀ آنها را یکجا نیافتم گر چه مى‌توان بعضى از آنها را در کتب اصحاب (علماى شیعه) پیدا کرد.
  
==موضوع ==
+
==گزارش محتوای کتاب==
  
 +
موضوع این کتاب،
 +
تراجم (شرح حال) و رجال (راویان حدیث) علماى [[شیعه|شیعه]] برخاسته از جبل عامل و غیر آن است. مؤلف در این باره مى‌گوید: «به معاصران [[شیخ طوسی|شیخ طوسى]] و افراد نزدیک به زمان وى اکتفا کردم و همگى آنان را ذکر نکردم چرا که مقصود مهمتر ذکر متأخرین از زمان شیخ بود مگر در مورد اهل جبل عامل.»
  
تراجم (شرح حال) و رجال (راويان حديث) علماى شيعه برخاسته از جبل عامل و غير آن.
+
در فایدۀ دهم در بخش دوم مى‌گوید: «کتاب ما در واقع مکمل کتاب میرزا محمد بن على استرآبادى و متمم فواید آن است چرا که در بر گیرندۀ اکثر علماى شیعه و بیشتر تألیفات آنهاست اگر کتاب میرزا محمد اکثر متقدمین را گرد آورده، این کتاب به اکثر متأخرین پرداخته است.»
  
مؤلف در اين باره مى‌گويد: «به معاصران شيخ (طوسى) و افراد نزديك به زمان وى اكتفا كردم و همگى آنان را ذكر نكردم چرا كه مقصود مهمتر ذكر متأخرين از زمان شيخ بود مگر در مورد اهل جبل عامل.»
+
[[شیخ حر عاملى|شیخ حرّ عاملى]] این کتاب را به دو بخش تقسیم کرده است:
  
در فايدۀ دهم در بخش دوم مى‌گويد: «کتاب ما در واقع مكمل کتاب ميرزا محمد بن على استرآبادى و متمم فوايد آن است چرا كه در بر گيرندۀ اكثر علماى شيعه و بيشتر تأليفات آنهاست اگر کتاب ميرزا محمد اكثر متقدمين را گرد آورده، اين کتاب به اكثر متأخرين پرداخته است.»
+
بخش اول: به تراجم و شرح حال علماى جبل عامل اختصاص دارد و مشتمل بر ۲۱۴ شرح حال است. مؤلف در این بخش در نوشتن شرح حال، دامنۀ بحث را گسترش داده و ولادتها و وفاتها و قسمتى از اشعار و نوشته‌هاى ایشان را نیز ذکر کرده است.
  
==انگيزۀ تأليف==
+
بخش دوم: در این بخش علماى متأخر از [[طوسی، محمد بن حسن|شیخ طوسى]] (متوفاى ۴۶۰ هجرى قمرى) را ذکر مى‌کند و مشتمل بر ۱۱۲۲ شرح حال است. با این حال شرح حال برخى اشخاص از قلمش افتاده همچنانکه در بخش اول کتاب نیز چنین است.
  
 +
در نوشتن شرح حال افراد، روش مؤلف در دو بخش کتاب متفاوت است. در بخش اول اهتمام به تفصیل داشته در حالى که در بخش دوم بعضى از شرح حالها را بسیار مختصر نوشته و در موارد زیادى تاریخ ولادت، وفات، و نکات مهمى که جا داشت ذکر شود را حذف نموده است.
  
نخست آنكه مصنف در خواب مردى را ديد كه نشانه‌هاى صلاح و خيرخواهى بر او نمودار بود. آن مرد به وى گفت: «چرا کتابى تأليف نمى‌كنى كه نامش را أمل الآمل في علماء جبل عامل بگذارى؟!» و در مورد سببهايى كه او را به تأليف اين کتاب سوق داد در مقدمۀ کتاب مى‌نويسد: «اين مطلب به ذهنم خطور كرد و فكرم را مشغول ساخت كه نام و شرح حال علماى جبل عامل و تأليفاتشان و نيز ساير علماى متأخر و تصنيفاتشان را گردآورى كنم. چون در کتاب واحدى مجموعۀ آنها را يكجا نيافتم گر چه مى‌توان بعضى از آنها را در كتب اصحاب (علماى شيعه) پيدا كرد.
+
نوسینده
 
+
تراجم را به صورت الفبایى مرتب کرده است. در آخر آن بعد از حرف «ى» باب [[کنیه|کنیه‌ها]] را ذکر کرده است. در بخش دوم فصلى را افزوده با عنوان مواردى که با «ابن» شروع مى‌شود. در بخش اول دوازده مقدمه و در بخش دوم دوازده فایده آورده است. مطالب موجود در مقدمه‌ها از این قرار است: منزلت راویان و [[محدث|محدثان]]، مجاز بودن بررسى عمیق شرح حال اشخاص، چگونگى شناختن [[عدالت]] و نکوهش کسى که در خود برترى مى‌بیند هنگامى که در مقایسه با گذشتگان در خود امتیازى قائل است، برترى دادن متقدمین بر متأخرین و بالعکس، علت اهتمام ورزیدن براى جمع‌آورى شرح حال علماى متأخر از [[طوسی، محمد بن حسن|شیخ طوسى]] ره، علت مقدم داشتن علماى جبل عامل بر دیگران، تتبع بسیار در احوال علماى متأخر.
==بخش‌هاى کتاب==
 
 
 
 
 
شيخ حرّ عاملى اين کتاب را به دو بخش تقسيم كرده است:
 
 
 
بخش اول: به تراجم و شرح حال علماى جبل عامل اختصاص دارد و مشتمل بر 214 شرح حال است. مؤلف در اين بخش در نوشتن شرح حال، دامنۀ بحث را گسترش داده و ولادتها و وفاتها و قسمتى از اشعار و نوشته‌هاى ايشان را نيز ذكر كرده است.
 
 
 
بخش دوم: در اين بخش علماى متأخر از [[طوسی، محمد بن حسن|شيخ طوسى]] (متوفاى 460 هجرى قمرى) را ذكر مى‌كند و مشتمل بر 1122 شرح حال است. با اين حال شرح حال برخى اشخاص از قلمش افتاده همچنانكه در بخش اول کتاب نيز چنين است.
 
 
 
در نوشتن شرح حال افراد، روش مؤلف در دو بخش کتاب متفاوت است. در بخش اول اهتمام به تفصيل داشته در حالى كه در بخش دوم بعضى از شرح حالها را بسيار مختصر نوشته و در موارد زيادى تاريخ ولادت، وفات، و نكات مهمى كه جا داشت ذكر شود را حذف نموده است.
 
 
 
==ترتيب و تنظيم==
 
 
 
 
 
تراجم را به صورت الفبايى مرتب كرده است. در آخر آن بعد از حرف «ى» باب كنيه‌ها را ذكر كرده است. در بخش دوم فصلى را افزوده با عنوان مواردى كه با «ابن» شروع مى‌شود. در بخش اول دوازده مقدمه و در بخش دوم دوازده فايده آورده است. مطالب موجود در مقدمه‌ها از اين قرار است: منزلت راويان و محدثان، مجاز بودن بررسى عميق شرح حال اشخاص، چگونگى شناختن عدالت و نكوهش كسى كه در خود برترى مى‌بيند هنگامى كه در مقايسه با گذشتگان در خود امتيازى قائل است، برترى دادن متقدمين بر متأخرين و بالعكس، علت اهتمام ورزيدن براى جمع‌آورى شرح حال علماى متأخر از [[طوسی، محمد بن حسن|شيخ طوسى]] ره، علت مقدم داشتن علماى جبل عامل بر ديگران، تتبع بسيار در احوال علماى متأخر
 
  
 
==منابع کتاب==
 
==منابع کتاب==
  
  
مرحوم مؤلف مى‌گويد: «منابعى كه در کتاب خود از آنها نقل كرده‌ام از اين قرار است: از فهرست شيخ منتجب‌ الدين على بن بابويه در ذكر متأخرين از [[طوسی، محمد بن حسن|شيخ طوسى]] تا زمان مؤلفش، از کتاب رجال ابن داوود، از کتاب رجال سيد مصطفى بن حسين تفرشى، از رسالۀ ابن العودى در احوال [[شهيد ثانى]] و مشايخ و شاگردانش، از کتاب الدرّ المنثور نوشتۀ شيخ على بن محمد بن حسن بن شهيد ثانى، از کتاب سلافة العصر نوشتۀ سيد على بن ميرزا احمد موسوى، از فهرست شيخ محمد بن على بن شهرآشوب معروف به معالم العلماء
+
مرحوم مؤلف مى‌گوید: «منابعى که در کتاب خود از آنها نقل کرده‌ام از این قرار است: از فهرست شیخ منتجب‌ الدین على بن بابویه در ذکر متأخرین از [[طوسی، محمد بن حسن|شیخ طوسى]] تا زمان مؤلفش، از کتاب [[رجال ابن داود (کتاب)|رجال ابن داوود]]، از کتاب رجال سید مصطفى بن حسین تفرشى، از رسالۀ ابن العودى در احوال [[شهید ثانى]] و مشایخ و شاگردانش، از کتاب الدرّ المنثور نوشتۀ شیخ على بن محمد بن حسن بن [[شهید ثانی|شهید ثانى]]، از کتاب سلافة العصر نوشتۀ سید على بن میرزا احمد موسوى، از فهرست شیخ [[ابن شهر آشوب|محمد بن على بن شهرآشوب]] معروف به [[معالم العلماء (کتاب)|معالم العلماء]].
 
 
و از اجازات علماى شيعه مانند: اجازۀ شيخ حسن بن [[شهيد ثانى]] براى ابن نجم، و اجازۀ پدرش براى شيخ حسين بن عبدالصمد، و اجازۀ [[شهيد اول]] محمد بن مكى براى ابن نجد، و اجازۀ [[علامه حلی، حسن بن یوسف|علامۀ حلى]] براى بنى زهره، و از کتاب مرُوج الذهب مسعودى، و از کتاب تاريخ ابن خَلكان از نسخه‌اى به خط خود مؤلف، و از کتاب يتيمة الدهر نوشتۀ ثعالبى، و از کتاب دُمْيَةُ القصر نوشتۀ ابوالحسن باخَرْزى، و از کتاب طبقات الٰادباء نوشتۀ عبدالرحمن بن محمد انبارى... همچنين در موارد كمى از فهرست [[طوسی، محمد بن حسن|شيخ طوسى]] و رجال نجّاشى و خلاصۀ [[حلی، حسن بن یوسف|علامه حلى]] نقل كرده‌ام...»
 
 
 
==كارهاى تحقيقى در مورد کتاب==
 
 
 
 
 
استاد [[سيد احمد حسينى اشكورى]] دو بخش امل الآمل و نيز کتاب تكملۀ امل الآمل و کتاب تتميم امل الآمل را مورد تحقيق قرار داده است.
 
 
 
کتابخانۀ عمومى آیت‌الله مرعشى -قدس سره- به چاپ «تكمله» و «تتميم» اهتمام ورزيده است.
 
 
 
==فهرستها==
 
 
 
  
در آخر هر يك از دو بخش کتاب، هفت فهرست مفيد وجود دارد كه عبارتند از:
+
و از اجازات علماى شیعه مانند: اجازۀ شیخ حسن بن شهید ثانى براى ابن نجم، و اجازۀ پدرش براى شیخ حسین بن عبدالصمد، و اجازۀ [[شهید اول]] محمد بن مکى براى ابن نجد، و اجازۀ [[علامه حلی، حسن بن یوسف|علامۀ حلى]] براى بنى زهره، و از کتاب [[مروج الذهب (کتاب)|مروج الذهب]] [[مسعودی|مسعودى]]، و از کتاب تاریخ [[ابن خلکان]] از نسخه‌اى به خط خود مؤلف، و از کتاب یتیمة الدهر نوشتۀ ثعالبى، و از کتاب دُمْیةُ القصر نوشتۀ ابوالحسن باخَرْزى، و از کتاب طبقات الٰادباء نوشتۀ عبدالرحمن بن محمد انبارى... همچنین در موارد کمى از [[فهرست شیخ طوسی (کتاب)|فهرست شیخ طوسى]] و [[رجال نجاشی (کتاب)|رجال نجاشى]] و [[خلاصة الاقوال (کتاب)|خلاصۀ]] [[حلی، حسن بن یوسف|علامه حلى]] نقل کرده‌ام...».
  
# احاديث شريف
+
==کارهاى تحقیقى در مورد کتاب==
# اعلام
+
کتابهایى که در زمینۀ امل الامل نگاشته شده است از این قرارند:
# مكانها
 
# كتب و مؤلفان
 
# قافيه‌ها
 
# منابع
 
# موضوعات کتاب
 
  
کتابهايى كه در زمينۀ امل الامل نگاشته شده است
+
#«تکملة أمل الآمل» اثر امام [[سید حسن صدر|سید حسن صدر]] (متوفاى ۱۳۵۴ه‍.ق). مؤلف آن مى‌نویسد: «بحمد الله موفق شدم ذیل و تکمله‌اى براى کتاب امل الآمل بنویسم. بسیارى از اشخاصى که او ذکر نکرده است یا مورد غفلت وى قرار گرفته را ذکر کردم. چه کسانى که نسبت به او متقدم بوده‌اند و چه معاصران وى. و متأخرین از وى تا این زمان را نام برده‌ام و در نتیجه کتاب قطورى در ۳ مجلّد از کار در آمد: یک جلد در تکملۀ بخش اول کتاب و دو جلد بزرگ در تکملۀ بخش دوم.»
 +
#«تتمیم أمل الآمل» اثر استاد محقق شیخ عبدالله قزوینى از بزرگان قرن دوازدهم
 +
#«تتمیم أمل الآمل» و «حواشى أمل الآمل» اثر سید امیر ابراهیم تبریزى قزوینى حسینى متوفاى ۱۱۴۱ه‍.ق
 +
#«التعلیقة على أمل الآمل» اثر مولى [[مجلسی، محمدباقر|محمدباقر مجلسى]] ره.
 +
#«منتخب أمل الآمل» اثر مولى محمدتقى گلپایگانى نجفى (متوفاى ۱۲۹۲ ه‍.ق)
 +
#«منتخب أمل الآمل» اثر شیخ محمد ابراهیم تبریزى شیرازى
 +
#«تتمیم امل الآمل» اثر سید عبدالعلى طباطبائى حائرى
 +
#«اشتباهات امل الآمل» اثر [[میرزا عبدالله افندی|میرزا عبدالله افندى]] جیرانى اصفهانى
 +
#«اجازة» اثر سید عبدالله جزائرى تسترى (شوشترى)
 +
#«تتمیم أمل الآمل» اثر سید محمد بحرانى آل ابى شبانه
 +
#«تعلیقات على أمل الآمل» اثر [[سید نعمت الله جزائری|سید نعمت الله جزائرى]] تسترى (شوشترى)
 +
#«مع موسوعات رجال الشیعة» ج ۲ اثر سید عبدالله شرف‌ الدین.
  
# «تكملة أمل الآمل» اثر امام [[صدر، حسن |سيد حسن صدر]](متوفاى 1354ه‍.ق). مؤلف آن مى‌نويسد: «بحمد الله موفق شدم ذيل و تكمله‌اى براى کتاب امل الآمل بنويسم. بسيارى از اشخاصى كه او ذكر نكرده است يا مورد غفلت وى قرار گرفته را ذكر كردم. چه كسانى كه نسبت به او متقدم بوده‌اند و چه معاصران وى. و متأخرين از وى تا اين زمان را نام برده‌ام و در نتيجه کتاب قطورى در 3 مجلّد از كار در آمد: يك جلد در تكملۀ بخش اول کتاب و دو جلد بزرگ در تكملۀ بخش دوم.»
+
==وضعیت نشر==
# «تتميم أمل الآمل» اثر استاد محقق شيخ عبدالله قزوينى از بزرگان قرن دوازدهم
+
این کتاب در دو جلد به زبان عربی به همت و تحقیق استاد احمد حسینی اشکوری از طرف انتشارات مکتبه الأندلسِ [[بغداد]] در سال ۱۳۸۵ ق به چاپ رسیده است. کتابخانۀ عمومى [[سید شهاب الدین مرعشی نجفی|آیت‌الله مرعشى]] -قدس سره- نیز به چاپ «تکمله» و «تتمیم» اهتمام ورزیده است.
# «تتميم أمل الآمل» اثر سيد امير ابراهيم تبريزى قزوينى حسينى متوفاى 1141ه‍.ق
 
# «حواشى أمل الآمل» اثر سيد امير ابراهيم تبريزى قزوينى حسينى متوفاى 1141ه‍.ق
 
# «التعليقة على أمل الآمل» اثر مولى [[مجلسی، محمدباقر|محمدباقرمجلسى]] ره
 
# «منتخب أمل الآمل» اثر مولى محمدتقى گلپايگانى نجفى (متوفاى 1292 ه‍.ق)
 
# «منتخب أمل الآمل» اثر شيخ محمد ابراهيم تبريزى شيرازى
 
# «الحواشي على امل الآمل» اثر سيد حسن صدر
 
# «تتميم امل الآمل» اثر سيد عبدالعلى طباطبائى حائرى
 
# «حاشية امل الآمل» اثر همان نويسنده
 
# «اشتباهات امل الآمل» اثر [[افندی، عبدالله بن عیسی‌بیگ|ميرزا عبدالله افندى]] جيرانى اصفهانى
 
# «اجازة» اثر سيد عبدالله جزائرى تسترى (شوشترى)
 
# «تتميم أمل الآمل» اثر سيد محمد بحرانى آل ابى شبانه
 
# «تعليقات على أمل الآمل» اثر [[جزایری، نعمت‌الله|سيد نعمت الله جزائرى]] تسترى (شوشترى)
 
# «مع موسوعات رجال الشيعة» ج 2 اثر سيد عبدالله شرف‌ الدين
 
  
==وابسته‌ها==
+
در آخر هر یک از دو بخش کتاب، هفت فهرست مفید وجود دارد که عبارتند از: احادیث شریف، اعلام، مکانها، کتب و مؤلفان، قافیه‌ها، منابع، موضوعات کتاب.
[[جبل عامل في التاريخ]]
 
  
== منبع ==
+
==منبع==
 
ویکی نور
 
ویکی نور
  
==متن کتاب أمل الآمل==
+
==متن کتاب==
[http://lib.ahlolbait.com/parvan/resource/38718/أمل-الآمل أمل الآمل]
+
[http://lib.ahlolbait.com/parvan/resource/38718/أمل-الآمل '''أمل الآمل''' '''فی علماء جبل عامل''']
  
 
[[رده:کتابهای شخصیت شناسی]]
 
[[رده:کتابهای شخصیت شناسی]]

نسخهٔ ‏۷ ژوئیهٔ ۲۰۱۹، ساعت ۰۸:۳۱

«أمل الآمل فی علماء جبل عامل» اثر محمد بن حسن، معروف به شیخ حرّ عاملى (م ۱۱۰۴ ق)، نام دیگر کتاب «تذکرة المتبحرین فی العلماء المتأخرین» [یادمان متبحران در مورد دانشمندان أخیر] که گاهى قسم دوم کتاب به این نام خوانده شده است. کتاب حاضر همواره مورد توجه علماء و بزرگان بوده و از جایگاه شایسته ای در بین کتاب های رجال و تراجم بر خوردار می باشد.


أمل الآمل في علماء جبل عامل
نویسنده شيخ حر عاملى
موضوع سرگذشتنامه مشاهیر شیعه
زبان عربی
تعداد جلد 2

أمل الآمل

انگیزۀ تألیف

نخست آنکه مصنف در سال ورود به مشهد (۱۰۷۳ ه‍.ق) در خواب مردى را دید که نشانه‌هاى صلاح و خیرخواهى بر او نمودار بود. آن مرد به وى گفت: «چرا کتابى تألیف نمى‌کنى که نامش را أمل الآمل فی علماء جبل عامل بگذارى؟!» و در مورد سببهایى که او را به تألیف این کتاب سوق داد در مقدمۀ کتاب مى‌نویسد: «این مطلب به ذهنم خطور کرد و فکرم را مشغول ساخت که نام و شرح حال علماى جبل عامل و تألیفاتشان و نیز سایر علماى متأخر و تصنیفاتشان را گردآورى کنم. چون در کتاب واحدى مجموعۀ آنها را یکجا نیافتم گر چه مى‌توان بعضى از آنها را در کتب اصحاب (علماى شیعه) پیدا کرد.

گزارش محتوای کتاب

موضوع این کتاب، تراجم (شرح حال) و رجال (راویان حدیث) علماى شیعه برخاسته از جبل عامل و غیر آن است. مؤلف در این باره مى‌گوید: «به معاصران شیخ طوسى و افراد نزدیک به زمان وى اکتفا کردم و همگى آنان را ذکر نکردم چرا که مقصود مهمتر ذکر متأخرین از زمان شیخ بود مگر در مورد اهل جبل عامل.»

در فایدۀ دهم در بخش دوم مى‌گوید: «کتاب ما در واقع مکمل کتاب میرزا محمد بن على استرآبادى و متمم فواید آن است چرا که در بر گیرندۀ اکثر علماى شیعه و بیشتر تألیفات آنهاست اگر کتاب میرزا محمد اکثر متقدمین را گرد آورده، این کتاب به اکثر متأخرین پرداخته است.»

شیخ حرّ عاملى این کتاب را به دو بخش تقسیم کرده است:

بخش اول: به تراجم و شرح حال علماى جبل عامل اختصاص دارد و مشتمل بر ۲۱۴ شرح حال است. مؤلف در این بخش در نوشتن شرح حال، دامنۀ بحث را گسترش داده و ولادتها و وفاتها و قسمتى از اشعار و نوشته‌هاى ایشان را نیز ذکر کرده است.

بخش دوم: در این بخش علماى متأخر از شیخ طوسى (متوفاى ۴۶۰ هجرى قمرى) را ذکر مى‌کند و مشتمل بر ۱۱۲۲ شرح حال است. با این حال شرح حال برخى اشخاص از قلمش افتاده همچنانکه در بخش اول کتاب نیز چنین است.

در نوشتن شرح حال افراد، روش مؤلف در دو بخش کتاب متفاوت است. در بخش اول اهتمام به تفصیل داشته در حالى که در بخش دوم بعضى از شرح حالها را بسیار مختصر نوشته و در موارد زیادى تاریخ ولادت، وفات، و نکات مهمى که جا داشت ذکر شود را حذف نموده است.

نوسینده تراجم را به صورت الفبایى مرتب کرده است. در آخر آن بعد از حرف «ى» باب کنیه‌ها را ذکر کرده است. در بخش دوم فصلى را افزوده با عنوان مواردى که با «ابن» شروع مى‌شود. در بخش اول دوازده مقدمه و در بخش دوم دوازده فایده آورده است. مطالب موجود در مقدمه‌ها از این قرار است: منزلت راویان و محدثان، مجاز بودن بررسى عمیق شرح حال اشخاص، چگونگى شناختن عدالت و نکوهش کسى که در خود برترى مى‌بیند هنگامى که در مقایسه با گذشتگان در خود امتیازى قائل است، برترى دادن متقدمین بر متأخرین و بالعکس، علت اهتمام ورزیدن براى جمع‌آورى شرح حال علماى متأخر از شیخ طوسى ره، علت مقدم داشتن علماى جبل عامل بر دیگران، تتبع بسیار در احوال علماى متأخر.

منابع کتاب

مرحوم مؤلف مى‌گوید: «منابعى که در کتاب خود از آنها نقل کرده‌ام از این قرار است: از فهرست شیخ منتجب‌ الدین على بن بابویه در ذکر متأخرین از شیخ طوسى تا زمان مؤلفش، از کتاب رجال ابن داوود، از کتاب رجال سید مصطفى بن حسین تفرشى، از رسالۀ ابن العودى در احوال شهید ثانى و مشایخ و شاگردانش، از کتاب الدرّ المنثور نوشتۀ شیخ على بن محمد بن حسن بن شهید ثانى، از کتاب سلافة العصر نوشتۀ سید على بن میرزا احمد موسوى، از فهرست شیخ محمد بن على بن شهرآشوب معروف به معالم العلماء.

و از اجازات علماى شیعه مانند: اجازۀ شیخ حسن بن شهید ثانى براى ابن نجم، و اجازۀ پدرش براى شیخ حسین بن عبدالصمد، و اجازۀ شهید اول محمد بن مکى براى ابن نجد، و اجازۀ علامۀ حلى براى بنى زهره، و از کتاب مروج الذهب مسعودى، و از کتاب تاریخ ابن خلکان از نسخه‌اى به خط خود مؤلف، و از کتاب یتیمة الدهر نوشتۀ ثعالبى، و از کتاب دُمْیةُ القصر نوشتۀ ابوالحسن باخَرْزى، و از کتاب طبقات الٰادباء نوشتۀ عبدالرحمن بن محمد انبارى... همچنین در موارد کمى از فهرست شیخ طوسى و رجال نجاشى و خلاصۀ علامه حلى نقل کرده‌ام...».

کارهاى تحقیقى در مورد کتاب

کتابهایى که در زمینۀ امل الامل نگاشته شده است از این قرارند:

  1. «تکملة أمل الآمل» اثر امام سید حسن صدر (متوفاى ۱۳۵۴ه‍.ق). مؤلف آن مى‌نویسد: «بحمد الله موفق شدم ذیل و تکمله‌اى براى کتاب امل الآمل بنویسم. بسیارى از اشخاصى که او ذکر نکرده است یا مورد غفلت وى قرار گرفته را ذکر کردم. چه کسانى که نسبت به او متقدم بوده‌اند و چه معاصران وى. و متأخرین از وى تا این زمان را نام برده‌ام و در نتیجه کتاب قطورى در ۳ مجلّد از کار در آمد: یک جلد در تکملۀ بخش اول کتاب و دو جلد بزرگ در تکملۀ بخش دوم.»
  2. «تتمیم أمل الآمل» اثر استاد محقق شیخ عبدالله قزوینى از بزرگان قرن دوازدهم
  3. «تتمیم أمل الآمل» و «حواشى أمل الآمل» اثر سید امیر ابراهیم تبریزى قزوینى حسینى متوفاى ۱۱۴۱ه‍.ق
  4. «التعلیقة على أمل الآمل» اثر مولى محمدباقر مجلسى ره.
  5. «منتخب أمل الآمل» اثر مولى محمدتقى گلپایگانى نجفى (متوفاى ۱۲۹۲ ه‍.ق)
  6. «منتخب أمل الآمل» اثر شیخ محمد ابراهیم تبریزى شیرازى
  7. «تتمیم امل الآمل» اثر سید عبدالعلى طباطبائى حائرى
  8. «اشتباهات امل الآمل» اثر میرزا عبدالله افندى جیرانى اصفهانى
  9. «اجازة» اثر سید عبدالله جزائرى تسترى (شوشترى)
  10. «تتمیم أمل الآمل» اثر سید محمد بحرانى آل ابى شبانه
  11. «تعلیقات على أمل الآمل» اثر سید نعمت الله جزائرى تسترى (شوشترى)
  12. «مع موسوعات رجال الشیعة» ج ۲ اثر سید عبدالله شرف‌ الدین.

وضعیت نشر

این کتاب در دو جلد به زبان عربی به همت و تحقیق استاد احمد حسینی اشکوری از طرف انتشارات مکتبه الأندلسِ بغداد در سال ۱۳۸۵ ق به چاپ رسیده است. کتابخانۀ عمومى آیت‌الله مرعشى -قدس سره- نیز به چاپ «تکمله» و «تتمیم» اهتمام ورزیده است.

در آخر هر یک از دو بخش کتاب، هفت فهرست مفید وجود دارد که عبارتند از: احادیث شریف، اعلام، مکانها، کتب و مؤلفان، قافیه‌ها، منابع، موضوعات کتاب.

منبع

ویکی نور

متن کتاب

أمل الآمل فی علماء جبل عامل