شناسه ناقص است
مقاله مورد سنجش قرار گرفته است

ابن شاذان قمی: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
جز (صفحه‌ای جدید حاوی ' {{بخشی از یک کتاب}} <keywords content='کلید واژه: ابن شاذان قمی، فضائل امام علی (ع)، کتاب م...' ایجاد کرد)
 
 
(۱۰ نسخه‌ٔ میانی ویرایش شده توسط ۶ کاربر نشان داده نشده)
سطر ۱: سطر ۱:
{{بخشی از یک کتاب}}
+
{{خوب}}
 +
'''«محمد بن احمد بن علی بن شاذان قمی»'''، متکلم، فقیه و محدث بزرگ [[شیعه]] در قرن ۵ قمری است که مورد وثوق همه علمای رجال می‌باشد. ابن شاذان در حوزه شناخت مقام و شأن [[امامان معصوم]] علیهم‌السلام آثار گرانقدری تألیف کرد که کتاب «[[مأة منقبة (کتاب)|مأة منقبة من مناقب أمیرالمؤمنین]]» از مهمترین آنهاست. [[محمد بن علی کراجکی|کراجکی]]، [[احمد بن علی نجاشی|نجاشی]] و [[شیخ طوسی]] از شاگردان او هستند.
 +
{{شناسنامه عالم
 +
||نام کامل = محمد بن احمد بن شاذان قمی
 +
||تصویر=
 +
||زادروز = حدود ۳۳۵ قمری
 +
|زادگاه =
 +
|وفات =  حدود ۴۲۰ قمری
 +
|مدفن =
 +
|اساتید =  [[جعفر بن محمد بن قولویه]]، حسین بن هارون قاضی، [[هارون بن موسی تلعکبری]]، [[شیخ صدوق]]، [[ابوغالب زراری]]،...
 +
|شاگردان = [[محمد بن علی کراجکی]]، [[احمد بن علی نجاشی]]، [[شیخ طوسی]]، ابوطالب زینبی، احمد بن محمد بکری حنفی،...
 +
|آثار = [[مأة منقبة (کتاب)|مأة منقبة]]، ایضاح دفائن النواصب، بستان الکرام، ردّ الشمس علی امیرالمؤمنین،...
 +
}}
 +
==ولادت و خاندان==
  
 +
تاریخ ولادت ابوالحسن محمد بن احمد بن علی بن شاذان قمی مشخص نیست؛ اما برخی از شواهد نشان می دهد که این دانشور قمی در اواسط سده چهارم هجری پا به عرصه وجود نهاد. از جمله این شواهد می توان به کتاب گرانسنگ او «[[مأة منقبة (کتاب)|مأة منقبة]]» اشاره کرد که در دو مورد، [[جعفر بن محمد قولویه|جعفر بن محمد بن قولویه قمی]] (صاحب [[کامل الزیارات (کتاب)|کامل الزیارات]]) را به عنوان دائی خود نام می برد و از وی [[حدیث]] نقل می کند و ما می دانیم که مؤلف کامل الزیارات در سال ۳۶۹ هـ.ق. چشم از جهان فروبست.<ref>فوائد الرضویه، ص۷۸.</ref>
  
 +
همچنین ابن شاذان در سال ۳۷۴ هـ.ق ‌در [[مسجد کوفه]]، از استادش «ابن سَخْتَوَیْه» روایت شنیده است<ref>مناقب امیرالمؤمنین، مأه منقبه منقبت اول و روضات الجنات، ج۶، ص۱۸۱.</ref> و استاد دیگرش «[[محمد بن حسن بن ولید]]» است که در سال ۳۴۳ هـ.ق. از دنیا رفته<ref>الکنی والالقاب، ج۲، ص۱۰۹.</ref> و یکی دیگر از استادان او «[[هارون بن موسی تلعبکری]]» است که در سال ۳۸۵ هـ.ق وفات یافت.<ref>همان، ج۱، ص۴۳۱.</ref> از این رو به صورت تقریبی می توان گفت که این محدث بزرگوار شیعه در نیمه اول سده چهارم هـ.ق پا به عرصه گیتی نهاده است.
  
 +
خاندان ابن شاذان قمی، از اشخاص صاحب نام و اصیل [[قم]] بودند و چندین دانشمند و [[فقیه]] از بین آنان ظهور کردند. احمد، پدر ابن شاذان که یکی از فقیهان و محدثان شیعی است و نامش در کتاب های [[رجال]] شناسی معروف است، خود از استادان فرزندش ابن شاذان بود. [[احمد بن علی نجاشی|نجاشی]] درباره او می گوید: «احمد بن علی بن حسن بن شاذان، ابوالعباس قمی، فقیه و دانشمند بزرگ شیعی که در حوزه شناخت مقام و شأن امامان شیعه، منزلت بلندی داشت، دو کتاب زادالمسافر و الامالی را تألیف کرد و کتاب دیگری از او به یادگار نماند. من کتابهایش را از فرزندش ابوالحسن نقل می کنم. خداوند هر دو را مشمول عنایت و رحمت خود قرار دهد».<ref>نجاشی، ص۶۲، تنقیح المقال، ج۱، ص۷۱.</ref>
  
'''منبع:''' ستارگان حرم، جلد 8
+
از سخن شاگردش [[محمد بن علی کراجکی|کراجکی]] بدست می آید، ابن شاذان تا سال ۴۱۲ هـ.ق زنده بوده، ولی این که دقیقاً در چه سالی و در کجا وفات یافت، برای ما روشن نیست.
  
'''نویسنده:''' ابوالحسن ربانى صالح‌آبادى
+
==استادان==
  
==ابن شاذان قمى ==
+
ابن شاذان قمی دانش خویش را مرهون استادانی دانشمند از دانشوران [[شیعه]] و [[سنی]] بود. او به مراکز علمی مهم زمان خود سفر نموده و از [[مشایخ]] بسیاری بهره گرفت. تعداد این استادان را هفتاد نفر ذکر کرده اند و نام همه آنان در کتاب معروف او ذکر شده است. در این نوشتار تنها به نام چهره های شاخص و برجسته آن‌ها بسنده می شود.
  
'''تذکر:''' ابن شاذان قمی غیر از ابن شاذان نیشابوری و همچنین شاذان بن جبرئیل است.
+
*احمد بن علی بن شاذان (پدر بزرگوارش)
 +
*[[جعفر بن محمد بن قولویه]] (متوفی ۳۶۸ هـ.ق‌)
 +
*حسین بن هارون قاضی القضاة
 +
*[[محمد بن حسن بن ولید|محمد بن حسن بن ولید قمی]] (متوفی ۳۴۷ هـ.ق‌)
 +
*[[هارون بن موسی تلعکبری]] (متوفی ۳۸۵ هـ.ق‌)
 +
*[[شیخ صدوق]] (متوفی ۳۸۱ هـ.ق‌)
 +
*[[ابوغالب زراری]]
 +
*محمد بن عثمان بن عبدالله نصیبی
 +
*محمد بن سعید معروف به دهقان
 +
*محمد بن محمد مُرّه.<ref>مأه منقبه، ص۳۸؛ روضات الجنات، ج۶، ص۱۸۲؛ منقبت، ص۲۲، ۲۵، ۳۵ و ۸۵؛ ریحانه الادب، ج۸، ص۶۲.</ref>
  
در اين باره كه محدث بزرگ شيعه، ابوالحسن محمد ابن شاذان قمى(1) در چه سالى ديده به جهان گشود، اطلاع چندانى در دست نيست؛ اما برخى از شواهد نشان مى دهد كه اين دانشور قمى در اواسط سده چهارم هجرى پا به عرصه وجود نهاد. از جمله اين شواهد مى توان به كتاب گرانسنگ او «مناقب [[امیرالمومنین]] علیه‌السلام» اشاره كرد كه در دو مورد، جعفر بن محمد بن قولويه قمى (صاحب كتاب كامل الزيارات) را به عنوان دائى خود نام مى برد و از وى [[حديث]] نقل مى كند و ما مى دانيم كه مؤلف كامل الزيارات در سال 369 يا 368 چشم از جهان فروبست.(2)
+
==شاگردان==
  
همچنين ابن شاذان در سال 374 هـ.ق ‌‌ در [[مسجد كوفه]]، از استادش «ابن سَخْتَوَيْه» روايت شنيده است(3) و استاد ديگرش «محمد بن حسن بن وليد» است كه در سال 343 از دنيا رفته(4) و يكى ديگر از استادان او «هارون بن موسى» معروف به «تلعبكرى» است كه در سال 385 هـ.ق ‌‌ وفات يافت.(5)
+
در کتاب تراجم شاگردان چندانی برای ابن شاذان نمی توان یافت؛ البته چند نفر از فرهیختگان شیعی و اهل سنت که از بزرگترین دانشمندان اسلامی بوده اند، از محضر وی بهره برده اند که برخی از آنان عبارتند از:
  
گرچه از اين قرائن نمى توان تاريخ ولادت او را به طور قطعى مشخص كرد، ولى به صورت تقريبى مى توان گفت كه اين محدث بزرگوار شيعه در نيمه اول سده چهارم هـ.ق پا به عرصه گيتى نهاده است.
+
*[[محمد بن علی کراجکی|ابوالفتح محمد کراجکی]] (م، ۴۴۹ ق) مؤلف کتاب [[کنز الفوائد (کتاب)|کنز الفوائد]] و یکی از عالمان بزرگ شیعی است و نامش در تمام کتاب های کلامی، روایی و فقهی مورد توجه عالمان شیعه قرار گرفته است.
 +
*[[احمد بن علی نجاشی|احمد نجاشی]]، (م، ۴۵۰ ق) صاحب کتاب [[رجال نجاشی (کتاب)|الرجال]]؛ او از دانشوران شیعی در دانش رجال که سخنش حجت و سند است.
 +
*[[شیخ طوسی]] (م، ۴۶۰ ق) که در [[بغداد]] از ابن شاذان بهره برده است.
 +
*ابوطالب زینبی، حسین بن محمد بن علی (متوفی: ۵۱۲ هـ.ق‌).
 +
*احمد بن محمد بکری حنفی، معروف به اخطب خوارزم. (متوفی: ۵۲۸ هـ.ق)<ref>مقدمه کتاب مأه منقبه، ص۵، به تحقیق نبیل رضا علوان و نیز مراجعه شود به لسان المیزان ابن حجر، ج۵، ص۶۲.</ref>؛ دو شخصیت اخیر از زمره دانشمندان [[اهل سنت]] شمرده می شوند.
  
'''خاندان '''
+
==ابن‌شاذان از منظر عالمان==
  
خاندان ابن شاذان قمى، از اشخاص صاحب نام و اصيل [[قم]] بودند و چندين دانشمند و فقيه از بين آنان ظهور كرد كه هر يك همانند مشعلى فروزان به اطراف خويش روشنى بخشيدند. احمد، پدر ابن شاذان كه يكى از فقيهان و محدثان شيعى است و نامش در كتاب هاى رجال شناسى معروف است، خود از استادان فرزندش ابن شاذان بود.
+
ابن شاذان قمی در جایگاه بلند دانش و فضل قرار داشت و همگان او را ستوده اند. شاید بتوان گفت دقیق ترین ستایش از این استادِ فرزانه توسط شاگرد برجسته اش [[محمد بن علی کراجکی|کراجکی]]، اظهار شده است. او در سه قسمت از کتاب گرانقدر خود ([[کنز الفوائد]]) از ابن شاذان به عنوان استاد فقیه یاد می کند،<ref>کنزالفوائد، ج۱ و ۲، صفحات متعدد.</ref> که خود نشانه برجستگی ابن شاذان در فقاهت و دانش [[حدیث]] است.
  
نجاشى درباره او مى گويد: «احمد بن على بن حسن بن شاذان، ابوالعباس، قمى، فقيه و دانشمند بزرگ شيعى كه در حوزه شناخت مقام و شأن امامان شيعه، منزلت بلندى داشت، دو كتاب زادالمسافر والامالى را تأليف كرد و كتاب ديگرى از او به يادگار نماند. من كتاب هايش را از فرزندش ابوالحسن نقل مى كنم. خداوند هر دو را مشمول عنايت و رحمت خود قرار دهد».
+
*[[شیخ حر عاملی]]، نویسنده [[وسائل الشیعه]]: «محمد بن احمد بن شاذان دانشمندی بلندمرتبه بود که از [[شیخ صدوق]] روایت می کند».<ref>امل الامل، ج۲، ص۲۴۱.</ref>
 +
*[[سید محمدباقر موسوی خوانساری|سید محمدباقر خونساری]]، نویسنده [[روضات الجنات]]: «دانشمند بزرگوار و استوانه نیرومند و باشخصیت شیعه، محمد بن احمد بن شاذان قمی (است)».<ref>روضات الجنات، ج۶، ص۱۷۹.</ref>
 +
*[[محدث نوری|میرزا حسین نوری]]: «عالم برجسته و فرزانه شیعی محمد بن احمد بن شاذان، پسر خواهر جعفر بن محمد بن قولویه قمی است».<ref>مستدرک الوسائل، ج۳، ص۵۰۰.</ref>
 +
*[[عبدالله مامقانی|علامه مامقانی]]: «بدون شک ابن شاذان یک فقیه توانا و دانشمند مشهور است».<ref>تنقیح المقال، ج۲، ص۷۳.</ref>
 +
*[[محدث قمی|شیخ عباس قمی]]: «ابن شاذان قمی یکی از برازنده ترین فقیهان شیعه و دانشمند موجه و موثق روزگار خویش بود».<ref>الکنی والالقاب، ج۱، ص۳۱۳.</ref>
 +
*[[سید محسن امین]]: «ابن شاذان از استادان [[شیخ طوسی]]، فقیهی بزرگ، صاحب تألیفات و یکی از بزرگان [[اجازه (علم الحدیث)|اجازه]] است».<ref>اعیان الشیعه، ج۹، ص۱۰۱، به نقل از مقدمه مأة منقبه.</ref>
 +
*[[آقا بزرگ تهرانی]] مؤلف [[الذریعه الی تصانیف الشیعه|الذریعه]]: «کتاب مناقب از ابوالحسن محمد بن احمد بن شاذان قمی است. او استاد حدیث کراجکی (مؤلف کنزالفوائد) است».
  
علامه ممقانى، بعد از نقل سخن نجاشى، مى گويد: «پدر بزرگوار ابن شاذان در نهايت درجه خوبى و نيكى است».(6)
+
==آثار و تألیفات==
  
'''استادان '''
+
ابن شاذان قمی تألیفات گرانسنگی از خود به یادگار گذاشت که حتی در روزگار ما بخشی از آن آثار در دسترس محققان اسلامی است، از جمله:
  
ابن شاذان قمى دانش خويش را مرهون استادانى دانشمند از دانشوران شيعى و سنى بود. تعداد اين استادان را هفتاد نفر ذكر كرده اند و نام همه آنان در كتاب معروف او ذكر شده است. در اين نوشتار تنها به نام چهره هاى شاخص و برجسته آن‌ها بسنده مى شود.
+
*[[مأة منقبة (کتاب)|مأة منقبة مِن مناقب أمیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب و الأئمة من ولده علیهم‌السلام من طریق العامة]]؛ معروفترین کتاب ابن شاذان؛ شاگردش کراجکی در [[کنز الفوائد]] می نویسد: «من این کتاب را از استادم، در سال ۴۱۲ هـ.ق در [[مسجدالحرام]] روایت می کنم و او برای من کتابش را قرائت کرد».<ref>روضات الجنات، ج۶، ص۱۸۱؛ ریحانه الادب، ج۸، ص۶۲؛ الکنی والالقاب، ج۱، ص۳۱۲ و الذریعه، ج۲۲، ص ۳۱۶.</ref> صاحب [[وسائل الشیعه]] می گوید: «این کتاب صد منقبت از مناقب و فضائل حضرت امیرمؤمنان علیه‌السلام را دربر دارد و هم اینک نزد من موجود است».<ref>امل الامل، ج۲، ص۶۲.</ref>
 +
*ایضاح دفائن النواصب؛
 +
*بستان الکرام؛ اول بار [[ابن حمزه طوسی]] در سده ۶ ق. این کتاب را به ابن شاذان نسبت داده و از جزء ۸۶ آن نقل حدیث کرده است. از سده ۱۰ ق. به بعد نیز بعضی چون [[مقدس اردبیلی]] از آن نقل کرده اند.
 +
*ردّ الشمس علی امیرالمؤمنین علیه‌السلام؛
 +
*اجزاء روایات ابن شاذان؛ که از حیث موضوع پراکنده بود و بخشی از این روایات را [[شیخ طوسی]] در [[الأمالی شیخ طوسی (کتاب)|امالی]] خود وارد کرده و بخشی دیگر را کراجکی در [[کنز الفوائد]] نقل کرده است.
 +
*کتابی در صحت خبر بالا رفتن [[امیرالمومنین|امیرالمؤمنین]] بر دوش مبارک [[پیامبر اسلام]] برای شکستن بتهای خانه [[کعبه]].<ref>الذریعه، ج۲۲، ص۳۱۶؛ ریحانه الادب، ج۸، ص۶۲؛ روضات الجنات، ج۸، ص۶۲. </ref> این کتاب را تنها سید حسین بن ماعد حائری به ابن شاذان نسبت داده و [[میرزا عبدالله افندی|افندی اصفهانی]] در مورد صحت این انتساب تردید کرده است.
  
* 1. پدر بزرگوارش احمد بن على بن حسن بن شاذان؛
+
روایاتی از کتاب مناقب ابن شاذان در فضائل [[امام علی]] علیه‌السلام:
  
* 2. جعفر بن محمد بن قولويه (متوفى 368 هـ.ق‌‌)؛
+
'''<I>۱- علی آفتاب تابان:</I>'''
  
* 3. حسين بن هارون قاضى القضاه؛
+
ابن شاذان باواسطه از [[ابوهریره]] نقل می کند: «نزد [[رسول خدا]] صلی الله علیه و آله بودم. ناگهان دیدم علی از دور نمایان شد و به سوی ما آمد. رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: ابوهریره! می دانی این شخص کیست؟ گفتم: او علی بن ابی‌طالب است. پیامبر فرمود: او دریای مواج و خورشید تابان است. دستان او از رود فرات سخاوتمندتر و قلب او از تمام جهان وسیع تر است. هر کس که دشمن او باشد، از رحمت خدا دور باد».<ref>روضات الجنات، ج۶، ص۱۸۱، به نقل از مأة منقبه و کنزالفوائد.</ref>
  
* 4. محمد بن الحسن بن وليد قمى (متوفى 347 هـ.ق‌‌)؛
+
'''<I>۲- شأن علی علیه‌السلام:</I>'''
  
* 5. هارون بن موسى تلعكبرى (متوفى 385 هـ.ق‌‌)؛
+
باواسطه از [[سلمان]] نقل می کند: «از پیامبر صلی الله علیه و آله شنیدم که می فرمود: شما را به علی بن ابی‌طالب توصیه می کنم. به دامن او چنگ بزنید، او مولای شما است. او را دوست بدارید، بزرگ شما است. از او پیروی کنید، دانشمند شما است. او را احترام کنید، پیشوای شما به سوی [[بهشت]] است. او را بزرگ شمارید. هر زمان که شما را به کاری فراخواند، دعوت او را لبیک بگویید. اگر به شما فرمان داد، از او فرمان برید. او را دوست بدارید و احترامش کنید و آنچه درباره علی گفتم، همه را خدایم دستور داده است تا به شما امت برسانم».
  
* 6. [[شيخ صدوق]] محمد بن على بن الحسين (متوفى 381 هـ.ق‌‌)؛
+
'''<I>۳- دوستی با علی علیه‌السلام:</I>'''
  
* 7. محمد بن عثمان بن عبدالله نصيبى؛
+
باواسطه نقل می کند که رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «هر کس علی را دوست بدارد، خداوند نمازها و عبادات او را قبول می کند و دعای او را به اجابت می رساند. هر کس علی را دوست بدارد، خداوند به تعداد هر رگی که در بدن دارد، به او بهشت عطا خواهد کرد. هر کس آل محمد صلی الله علیه و آله را دوست بدارد، از حساب میزان و صراط در امان است و آن که با آل محمد صلی الله علیه و آله دشمنی ورزد، روز [[قیامت]] که به صحنه محشر حاضر می شود، بر پیشانی او نوشته شده است: آیسٌ من رحمة اللّه؛ مأیوس از رحمت خدا».<ref>مأه منقبه، منقبت ۹۵، ص۱۷۵.</ref>
  
* 8. محمد بن سعيد معروف به دهقان؛
+
'''<I>۴- اسمهای علی علیه‌السلام در قیامت:</I>'''
  
* 9. محمد بن محمد مُرّه.(7)
+
باواسطه از رسول الله صلی الله علیه و آله روایت می کند که حضرت فرمود: «وقتی که روز قیامت شود، علی بن ابی‌طالب را با هفت نام صدا می زنند؛ یا صدیق، یا دالّ، یا عابد، یا هادی، یا مهدی، یا فتی، یا علّی! تو و پیروانت بدون حساب داخل بهشت شوید».<ref>همان، ص۱۴۵.</ref>
  
'''شاگردان'''  
+
'''<I>۵- وزیر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله:</I>'''
  
در كتاب تراجم شاگردان چندانى براى ابن شاذان نمى توان يافت؛ البته چند نفر از فرهيختگان شيعى و اهل سنت كه از بزرگترين دانشمندان اسلامى بوده اند، از محضر وى بهره برده اند كه برخى از آنان عبارتند از:
+
در مناقب از رسول اکرم صلی الله علیه و آله نقل می کند که آن حضرت چنین [[دعا]] فرمود: «خداوندا! برای من یک وزیر از اهل آسمان و یک وزیر از اهل زمین قرار بده!» و خداوند به حضرت [[وحی]] کرده که: «وزیر تو از آسمانیان [[جبرئیل]] و از اهل زمین علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام است».<ref>همان، ص۱۳۸.</ref>
 
+
==پانویس==
* 1- كراجكى (مؤلف كتاب كنزالفوائد) نام وى محمد، كنيه اش ابوالفتح و شهرتش كراجكى است و بدون ترديد او يكى از فرزانه ترين عالمان شيعى است و نامش در تمام كتاب هاى كلامى، روايى و فقهى مورد توجه عالمان شيعه قرار گرفته است. از جمله شهيد اول در كتاب هايش از او به عنوان علامه ياد مى كند.(8)
+
<references />
 
+
==منابع==
كتاب مشهور او «كنزالفوائد» از معتبرترين كتاب هايى است كه در زمينه علم كلام و [[حديث]] نوشته شده است؛ به قول [[علامه مجلسى]] «هر كس كه در حوزه علم و كلام قدم نهاد، از اين كتاب بهره برد و كتاب هاى ديگر او نيز در نهايت اعتبار است».(9)
+
*[[ستارگان حرم]]، ابوالحسن ربانی صالح‌آبادی، جلد ۸.
 
+
*"محمد ابن‌ شاذان"، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج۴، ص۱۳۵۹.
از مطالعه اين كتاب بدست مى آيد كه مؤلف بزرگوارش در راه جمع‌آورى اخبار و روايات، مسافرت هاى فراوانى داشته و به كشورهاى متعددى رفت و آمد داشته است، البته بيشتر اقامتش در مصر به ويژه شهر قاهره بود.
+
{{سنجش کیفی
 
+
|سنجش=شده
«يافعى» از بزرگان اهل سنت مى گويد: «كراجكى در روزگار خويش رئيس مذهب شيعه بود و در سال 449 هـ.ق به ديدار حق شتافت و در جوار قرب او آرميد».(10)
+
|شناسه= متوسط
 
+
|عنوان بندی مناسب= خوب
* 2- نجاشى، (صاحب كتاب رجال) دانشمند بزرگوار؛ نامش احمد، معروف به نجاشى، در نيمه سده چهارم هجرى سال 372 هـ.ق ‌‌ چشم به اين جهان گشود و كم كم آثار هوش فراوان در چهره اش نمايان شد و آنچه استعداد اين بزرگمرد را شكوفا كرد، برخوردارى از استادانى مانند [[شيخ مفيد]] و [[سيد مرتضى]] بود كه هر دو از مفاخر و نخبگان مذهب [[شيعه]] هستند؛ او از پرمايه ترين دانشوران شيعى است به ويژه در دانش رجال شناسى و معرفتِ ياران امامان معصوم علیهم‌السلام كه سخنش حجت و سند است و از روزگار رحلتش تا عصر ما، تمام دانشمندان و فقيهان شيعه در اين علم، وامدار تحقيقات و پژوهش هاى آن بزرگوارند و كتاب رجال او همانند چشمه اى جوشان و گوارا، كام تشنگان دانش رجال را سيراب مى كند.
+
|کفایت منابع و پی نوشت ها= خوب
 
+
|رعایت سطح مخاطب عام= خوب
نجاشى سرانجام بعد از كوشش پيگير و خستگى ناپذير، براى شناساندن روايتگران امامان شيعه، در نيمه سده پنجم در سال 450 هـ.ق در سن 78 سالگى زندگى دنيا را بدورد گفت و جان عاريت خويش را به حضرت دوست تسليم كرد.(11)
+
|رعایت ادبیات دانشنامه ای= خوب
 
+
|جامعیت= خوب
* 3- ابوطالب زينبى، حسين بن محمد بن على (متوفى: 512 هـ.ق‌‌)
+
|رعایت اختصار= خوب
 
+
|سیر منطقی= خوب
* 4- احمد بن محمد بكرى حنفى معروف به اخطب خوارزم. (متوفى: 528 هـ.ق)(12)
+
|کیفیت پژوهش= خوب
 
+
|رده=دارد
اين دو شخصيت از زمره دانشمندان اهل سنت شمرده مى شوند.
+
}}
 
+
[[رده:علمای قرن پنجم]]
'''ابن شاذان از منظر بزرگان'''
+
[[رده:علماء شیعه]]
 
+
[[رده:محدثان]]
يكى از نشانه هاى فرهيختگى دانشوران، ستايشى است كه بزرگان تراجم و اصحاب انديشه، از آنان به عمل مى آوردند و چون ابن شاذان قمى در جايگاه بلند دانش و فضل قرار داشت، همگان او را ستوده اند. تعدادى از اين تمجيدها را مى خوانيم:
+
[[رده:فقیهان]]
 
+
[[رده:متکلمان]]
[[شيخ حر عاملى]]، نويسنده [[وسائل الشيعه]]: «محمد بن احمد بن شاذان دانشمندى بلندمرتبه بود كه از [[شيخ صدوق]] روايت مى كند».(13)
 
 
 
محمدباقر خونسارى، نويسنده [[روضات الجنات]]: «دانشمند بزرگوار و استوانه نيرومند و باشخصيت شيعه، محمد بن احمد بن شاذان قمى (است )».(14)
 
 
 
ميرزا حسين نورى: «عالم برجسته و فرزانه شيعى محمد بن احمد بن شاذان، پسر خواهر جعفر بن محمد بن قولويه قمى است».(15)
 
 
 
محدث قمى: «ابن شاذان قمى يكى از برازنده ترين فقيهان شيعه و دانشمند موجه و موثق روزگار خويش بود».(16)
 
 
 
علامه ممقانى: «بدون شك ابن شاذان يك فقيه توانا و دانشمند مشهور است».(17)
 
 
 
سيد محسن امين: «ابن شاذان از استادان [[شیخ طوسی]]، فقيهى بزرگ، صاحب تأليفات و يكى از بزرگان اجازه است».(18)
 
 
 
[[آقا بزرگ تهرانى]] مؤلف الذريعه: «كتاب مناقب از ابوالحسن محمد بن احمد بن شاذان قمى است. او استاد حديث كراجكى (مؤلف كنزالفوائد) است».
 
 
 
شايد بتوان گفت دقيق ترين ستايش از اين استادِ فرزانه توسط شاگرد برجسته اش كراجكى، اظهار شده است. او در سه قسمت از كتاب گرانقدر خود از ابن شاذان به عنوان استاد فقيه ياد مى كند.(19) كه خود نشانه اى ديگر از برجستگى ابن شاذان در فقاهت و دانش حديث است.
 
 
 
'''آثار'''
 
 
 
ابن شاذان قمى تأليفات گرانسنگى از خود به يادگار گذاشت كه حتى در روزگار ما بخشى از آن آثار در دسترس محققان اسلامى است.
 
 
 
* 1- كتاب معروف او، كتابى است به نام «مأة منقبه» يا «مناقب اميرالمؤمنين و فرزندان گرامى او علیهم‌السلام».
 
 
 
شاگرد او كراجكى در كنزالفوائد مى نويسد: «من اين كتاب را از استادم، در سال 412 هـ.ق در [[مسجدالحرام]] روايت مى كنم و او براى من كتابش را قرائت كرد».(20)
 
 
 
اين كتاب يكى از مدارك كتاب بزرگ [[بحارالانوار]] [[علامه مجلسى]] است. علامه در بحارالانوار مى نويسد: «روايت مى كنم از كتاب مناقب، تأليف دانشمند بزرگ، ابن شاذان قمى».(21)
 
 
 
صاحب [[وسائل الشيعه]]، هنگامى كه نام اين اثر را مى برد، مى نويسد: «اين كتاب صد منقبت از مناقب و فضائل حضرت اميرمؤمنان علیه‌السلام را دربر دارد و هم اينك نزد من موجود است».(22)
 
 
 
'''علت تأليف كتاب مناقب'''
 
 
 
از مقدمه اى كه مؤلف بزرگوار بر كتابش نوشته است، چنين بدست مى آيد كه گويا بعضى از دوستداران حضرت امير علیه‌السلام از او درخواست كردند كتابى در فضائل و مناقب حضرت على بن ابيطالب علیه‌السلام بنويسد؛ لذا ابن شاذان در پاسخ او مى نويسد: «اى برادر! از من درخواست كردى كتابى در مقام و شأن و فضائل اميرمؤمنان علیه‌السلام به رشته تحرير درآورم، من به اين نياز شما پاسخ مى دهم و اين كتاب را كه شامل صد فضيلت از درياى بى‌پايان فضائل على علیه‌السلام است، با استناد به دانشمندان اهل سنت روايت مى كنم. به اين كتاب چنگ بزن و آن را حفظ كن. خداوند ما را به راه صواب و سداد رهنمون شود».(23)
 
 
 
* 1. ايضاح دفائن النواصب؛
 
 
 
* 2. بستان الكرام؛
 
 
 
* 3. ردالشمس على اميرالمؤمنين علیه‌السلام؛
 
 
 
* 4. كتابى در صحت خبر بالا رفتن اميرالمؤمنين بر دوش مبارك [[پيامبر اسلام]] براى شكستن بت هاى خانه [[كعبه]].(24)
 
 
 
'''گلچينى از بوستان فضائل على علیه‌السلام'''
 
 
 
'''<I>1- على آفتاب تابان :</I>'''
 
 
 
باواسطه از ابوهريره نقل مى كند: «نزد [[رسول خدا]] صلی الله علیه و آله بودم. ناگهان ديدم على از دور نمايان شد و به سوى ما آمد. رسول اكرم صلی الله علیه و آله فرمود: ابوهريره! مى دانى اين شخص كيست؟ گفتم: او على بن ابي‌طالب است. پيامبر فرمود: او درياى مواج و خورشيد تابان است. دستان او از رود فرات سخاوتمندتر و قلب او از تمام جهان وسيع تر است. هر كس كه دشمن او باشد، از رحمت خدا دور باد».(25)
 
 
 
'''<I>2- شأن على علیه‌السلام:</I>'''
 
 
 
باواسطه از سلمان نقل مى كند: «از پيامبر صلی الله علیه و آله شنيدم كه مى فرمود: شما را به على بن ابي‌طالب توصيه مى كنم. به دامن او چنگ بزنيد، او مولاى شما است. او را دوست بداريد، بزرگ شما است. از او پيروى كنيد، دانشمند شما است. او را احترام كنيد، پيشواى شما به سوى [[بهشت]] است. او را بزرگ شماريد. هر زمان كه شما را به كارى فراخواند، دعوت او را لبيك بگوييد. اگر به شما فرمان داد، از او فرمان بريد. او را دوست بداريد و احترامش كنيد و آنچه درباره على گفتم، همه را خدايم دستور داده است تا به شما امت برسانم».(26)
 
 
 
'''<I>3- دوستى با على علیه‌السلام:</I>'''
 
 
 
باواسطه نقل مى كند كه رسول اكرم صلی الله علیه و آله فرمود: «هر كس على را دوست بدارد، خداوند نمازها و عبادات او را قبول مى كند و دعاى او را به اجابت مى رساند. هر كس على را دوست بدارد، خداوند به تعداد هر رگى كه در بدن دارد، به او بهشت عطا خواهد كرد. هر كس آل محمد صلی الله علیه و آله را دوست بدارد، از حساب ميزان و صراط در امان است و آن كه با آل محمد صلی الله علیه و آله دشمنى ورزد، روز [[قيامت]] كه به صحنه محشر حاضر مى شود، بر پيشانى او نوشته شده است: آيس، من رحمة اللّه؛ مأيوس از رحمت خدا».(27)
 
 
 
'''<I>4- اسم هاى على علیه‌السلام در قيامت :</I>'''
 
 
 
باواسطه از رسول الله صلی الله علیه و آله روايت مى كند كه حضرت فرمود: «وقتى كه روز قيامت شود، على بن ابى‌طالب را با هفت نام صدا مى زنند؛ يا صديق، يا دالّ، يا عابد، يا هادى، يا مهدى، يا فتى ، يا علّى! تو و پيروانت بدون حساب داخل بهشت شويد».(28)
 
 
 
'''<I>5- وزير پيامبر اكرم صلی الله علیه و آله:</I>'''
 
 
 
در مناقب از رسول اكرم صلی الله علیه و آله نقل مى كند كه آن حضرت چنين [[دعا]] فرمود: «خداوندا! براى من يك وزير از اهل آسمان و يك وزير از اهل زمين قرار بده!» و خداوند به حضرت [[وحى]] كرده كه: «وزير تو از آسمانيان [[جبرئیل]] و از اهل زمين على بن ابي‌طالب علیه‌السلام است».(29)
 
 
 
'''<I>6- پنج گروه جهنمى :</I>'''
 
 
 
باواسطه از حضرت [[امام رضا]] علیه‌السلام روايت مى كند كه آن بزرگوار از پدران خود از حضرت رسول اكرم صلی الله علیه و آله نقل فرمود: «پنج گروه هستند كه در جهنم شعله هاى آتش آنان خاموش نمى شود:
 
 
 
* 1- آن كس كه به خدا شرك ورزد.
 
 
 
* 2- مردى كه پدر و مادر خود را آزار دهد و آنان را از خود برنجاند.
 
 
 
* 3- آن كس كه نزد ستمگرى بر ضد برادر دينى خود بدگويى كند كه اين كار موجب كشته شدن آن مسلمان به دست آن ستمگر شود.
 
 
 
* 4- مردى كه انسان بى گناهى را بكشد.
 
 
 
* 5- آن كس كه مرتكب گناه شود و گناهان خود را از ناحيه خدا بداند».(30)
 
 
 
'''غروب ستاره '''
 
 
 
همان طور كه از سخن كراجكى بدست مى آيد، ابن شاذان تا سال 412 هـ.ق ‌‌ زنده بود، ولى اين كه دقيقاً در چه سالى و در كجا وفات يافت، براى ما روشن نيست. در هر صورت اين فقيه وارسته و محدث بزرگ پس از يك عمر تلاش مخلصانه در راه نشر آرمان امامان معصوم علیهم‌السلام و ترويج فضائل اميرمؤمنان علیه‌السلام وفات يافت. روحش شاد و يادش جاويد باد.
 
 
 
پى  نوشت
 
 
 
(1). امل الامل، ج 2، ص 152؛ روضات الجنات، ج 6، ص 179؛ سفينة البحار، ج 1، ص 693؛ مستدرك الوسائل، ج 3، ص 500؛ [[اعيان الشيعه]]، ج 9، ص 100؛ [[الذريعه]]، ج 2، ص 495؛ [[ريحانه الادب]]، ج 8، ص 62 و لغت نامه دهخدا، ص 322.
 
 
 
(2). فوائد الرضويه، ص 78.
 
 
 
(3). مناقب اميرالمؤمنين، مأه منقبه منقبت اول و روضات الجنات، ج 6، ص 181.
 
 
 
(4). الكنى والالقاب، ج 2، ص 109.
 
 
 
(5). همان، ج 1، ص 431.
 
 
 
(6). نجاشى، ص 62، تنقيح المقال، ج 1، ص 71.
 
 
 
(7). مأه منقبه، ص 38؛ روضات الجنات، ج 6، ص 182؛ منقبت، ص 22، 25، 35 و 85؛ ريحانه الادب، ج 8، ص 62.
 
 
 
(8). فوائد الرضويه، ص 570؛ الكنى والالقاب، ج 3، ص 88؛ امل الامل، ج 2، ص 282 و روضات الجنات، ج 6، ص 209.
 
 
 
(9). [[بحارالانوار]]، ج 1، ص 35.
 
 
 
(10). روضات الجنات، ج 6، ص 210 والكنى والالقاب، ج 3، ص 89.
 
 
 
(11). الكنى والالقاب، ج 3، ص 199؛ فوائد الرضويه، ص 19 و چند منبع ديگر.
 
 
 
(12). مقدمه كتاب مأه منقبه، ص 5، به تحقيق نبيل رضا علوان و نيز مراجعه شود به لسان الميزان ابن حجر، ج 5، ص 62.
 
 
 
(13). امل الامل، ج 2، ص 241.
 
 
 
(14). روضات الجنات، ج 6، ص 179.
 
 
 
(15). [[مستدرك الوسائل]]، ج 3، ص 500.
 
 
 
(16). الكنى والالقاب، ج  1، ص 313.
 
 
 
(17). تنقيح المقال، ج 2، ص 73.
 
 
 
(18). اعيان الشيعه، ج 9، ص 101، به نقل از مقدمه مأة منقبه.
 
 
 
(19). كنز الفوائد، ج 1 و 2، صفحات متعدد.
 
 
 
(20). روضات الجنات، ج 6، ص 181؛ ريحانه الادب، ج 8، ص 62؛ الكنى والالقاب، ج 1، ص 312 و الذريعه، ج 22، ص 316.
 
 
 
(21). بحارالانوار، ج 1، ص 18.
 
 
 
(22). امل الامل، ج  2، ص 62.
 
 
 
(23). مقدمه كتاب مأه منقبه، ص 35؛ امل الامل، ج  2، ص 62 و دائرة المعارف اسلامى، ج 4، ص 52.
 
 
 
(24). الذريعه، ج 22، ص 316 و ج 2، ص 495؛ ريحانه الادب، ج 8، ص 62 و روضات الجنات، ج 8، ص 62، اخيراً مدرسه الامام المهدى مجموع كتاب هاى ابن شاذان را چاپ و منتشر كرده است.
 
 
 
(25) و (26). روضات الجنات، ج 6، ص 181، به نقل از مأة منقبه و كنزالفوائد.
 
 
 
(27). مأه منقبه، منقبت 95، ص 175.
 
 
 
(28). همان، ص 145.
 
 
 
(29). همان، ص 138.
 
 
 
(30). كنزالفوائد، ج 2، ص 47 و روضات الجنات، ج 6، ص 181.
 

نسخهٔ کنونی تا ‏۴ مهٔ ۲۰۲۳، ساعت ۱۲:۱۰

«محمد بن احمد بن علی بن شاذان قمی»، متکلم، فقیه و محدث بزرگ شیعه در قرن ۵ قمری است که مورد وثوق همه علمای رجال می‌باشد. ابن شاذان در حوزه شناخت مقام و شأن امامان معصوم علیهم‌السلام آثار گرانقدری تألیف کرد که کتاب «مأة منقبة من مناقب أمیرالمؤمنین» از مهمترین آنهاست. کراجکی، نجاشی و شیخ طوسی از شاگردان او هستند.

نام کامل محمد بن احمد بن شاذان قمی
زادروز حدود ۳۳۵ قمری
وفات حدود ۴۲۰ قمری

Line.png

اساتید

جعفر بن محمد بن قولویه، حسین بن هارون قاضی، هارون بن موسی تلعکبری، شیخ صدوق، ابوغالب زراری،...

شاگردان

محمد بن علی کراجکی، احمد بن علی نجاشی، شیخ طوسی، ابوطالب زینبی، احمد بن محمد بکری حنفی،...

آثار

مأة منقبة، ایضاح دفائن النواصب، بستان الکرام، ردّ الشمس علی امیرالمؤمنین،...

ولادت و خاندان

تاریخ ولادت ابوالحسن محمد بن احمد بن علی بن شاذان قمی مشخص نیست؛ اما برخی از شواهد نشان می دهد که این دانشور قمی در اواسط سده چهارم هجری پا به عرصه وجود نهاد. از جمله این شواهد می توان به کتاب گرانسنگ او «مأة منقبة» اشاره کرد که در دو مورد، جعفر بن محمد بن قولویه قمی (صاحب کامل الزیارات) را به عنوان دائی خود نام می برد و از وی حدیث نقل می کند و ما می دانیم که مؤلف کامل الزیارات در سال ۳۶۹ هـ.ق. چشم از جهان فروبست.[۱]

همچنین ابن شاذان در سال ۳۷۴ هـ.ق ‌در مسجد کوفه، از استادش «ابن سَخْتَوَیْه» روایت شنیده است[۲] و استاد دیگرش «محمد بن حسن بن ولید» است که در سال ۳۴۳ هـ.ق. از دنیا رفته[۳] و یکی دیگر از استادان او «هارون بن موسی تلعبکری» است که در سال ۳۸۵ هـ.ق وفات یافت.[۴] از این رو به صورت تقریبی می توان گفت که این محدث بزرگوار شیعه در نیمه اول سده چهارم هـ.ق پا به عرصه گیتی نهاده است.

خاندان ابن شاذان قمی، از اشخاص صاحب نام و اصیل قم بودند و چندین دانشمند و فقیه از بین آنان ظهور کردند. احمد، پدر ابن شاذان که یکی از فقیهان و محدثان شیعی است و نامش در کتاب های رجال شناسی معروف است، خود از استادان فرزندش ابن شاذان بود. نجاشی درباره او می گوید: «احمد بن علی بن حسن بن شاذان، ابوالعباس قمی، فقیه و دانشمند بزرگ شیعی که در حوزه شناخت مقام و شأن امامان شیعه، منزلت بلندی داشت، دو کتاب زادالمسافر و الامالی را تألیف کرد و کتاب دیگری از او به یادگار نماند. من کتابهایش را از فرزندش ابوالحسن نقل می کنم. خداوند هر دو را مشمول عنایت و رحمت خود قرار دهد».[۵]

از سخن شاگردش کراجکی بدست می آید، ابن شاذان تا سال ۴۱۲ هـ.ق زنده بوده، ولی این که دقیقاً در چه سالی و در کجا وفات یافت، برای ما روشن نیست.

استادان

ابن شاذان قمی دانش خویش را مرهون استادانی دانشمند از دانشوران شیعه و سنی بود. او به مراکز علمی مهم زمان خود سفر نموده و از مشایخ بسیاری بهره گرفت. تعداد این استادان را هفتاد نفر ذکر کرده اند و نام همه آنان در کتاب معروف او ذکر شده است. در این نوشتار تنها به نام چهره های شاخص و برجسته آن‌ها بسنده می شود.

شاگردان

در کتاب تراجم شاگردان چندانی برای ابن شاذان نمی توان یافت؛ البته چند نفر از فرهیختگان شیعی و اهل سنت که از بزرگترین دانشمندان اسلامی بوده اند، از محضر وی بهره برده اند که برخی از آنان عبارتند از:

  • ابوالفتح محمد کراجکی (م، ۴۴۹ ق) مؤلف کتاب کنز الفوائد و یکی از عالمان بزرگ شیعی است و نامش در تمام کتاب های کلامی، روایی و فقهی مورد توجه عالمان شیعه قرار گرفته است.
  • احمد نجاشی، (م، ۴۵۰ ق) صاحب کتاب الرجال؛ او از دانشوران شیعی در دانش رجال که سخنش حجت و سند است.
  • شیخ طوسی (م، ۴۶۰ ق) که در بغداد از ابن شاذان بهره برده است.
  • ابوطالب زینبی، حسین بن محمد بن علی (متوفی: ۵۱۲ هـ.ق‌).
  • احمد بن محمد بکری حنفی، معروف به اخطب خوارزم. (متوفی: ۵۲۸ هـ.ق)[۷]؛ دو شخصیت اخیر از زمره دانشمندان اهل سنت شمرده می شوند.

ابن‌شاذان از منظر عالمان

ابن شاذان قمی در جایگاه بلند دانش و فضل قرار داشت و همگان او را ستوده اند. شاید بتوان گفت دقیق ترین ستایش از این استادِ فرزانه توسط شاگرد برجسته اش کراجکی، اظهار شده است. او در سه قسمت از کتاب گرانقدر خود (کنز الفوائد) از ابن شاذان به عنوان استاد فقیه یاد می کند،[۸] که خود نشانه برجستگی ابن شاذان در فقاهت و دانش حدیث است.

آثار و تألیفات

ابن شاذان قمی تألیفات گرانسنگی از خود به یادگار گذاشت که حتی در روزگار ما بخشی از آن آثار در دسترس محققان اسلامی است، از جمله:

روایاتی از کتاب مناقب ابن شاذان در فضائل امام علی علیه‌السلام:

۱- علی آفتاب تابان:

ابن شاذان باواسطه از ابوهریره نقل می کند: «نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله بودم. ناگهان دیدم علی از دور نمایان شد و به سوی ما آمد. رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: ابوهریره! می دانی این شخص کیست؟ گفتم: او علی بن ابی‌طالب است. پیامبر فرمود: او دریای مواج و خورشید تابان است. دستان او از رود فرات سخاوتمندتر و قلب او از تمام جهان وسیع تر است. هر کس که دشمن او باشد، از رحمت خدا دور باد».[۱۸]

۲- شأن علی علیه‌السلام:

باواسطه از سلمان نقل می کند: «از پیامبر صلی الله علیه و آله شنیدم که می فرمود: شما را به علی بن ابی‌طالب توصیه می کنم. به دامن او چنگ بزنید، او مولای شما است. او را دوست بدارید، بزرگ شما است. از او پیروی کنید، دانشمند شما است. او را احترام کنید، پیشوای شما به سوی بهشت است. او را بزرگ شمارید. هر زمان که شما را به کاری فراخواند، دعوت او را لبیک بگویید. اگر به شما فرمان داد، از او فرمان برید. او را دوست بدارید و احترامش کنید و آنچه درباره علی گفتم، همه را خدایم دستور داده است تا به شما امت برسانم».

۳- دوستی با علی علیه‌السلام:

باواسطه نقل می کند که رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «هر کس علی را دوست بدارد، خداوند نمازها و عبادات او را قبول می کند و دعای او را به اجابت می رساند. هر کس علی را دوست بدارد، خداوند به تعداد هر رگی که در بدن دارد، به او بهشت عطا خواهد کرد. هر کس آل محمد صلی الله علیه و آله را دوست بدارد، از حساب میزان و صراط در امان است و آن که با آل محمد صلی الله علیه و آله دشمنی ورزد، روز قیامت که به صحنه محشر حاضر می شود، بر پیشانی او نوشته شده است: آیسٌ من رحمة اللّه؛ مأیوس از رحمت خدا».[۱۹]

۴- اسمهای علی علیه‌السلام در قیامت:

باواسطه از رسول الله صلی الله علیه و آله روایت می کند که حضرت فرمود: «وقتی که روز قیامت شود، علی بن ابی‌طالب را با هفت نام صدا می زنند؛ یا صدیق، یا دالّ، یا عابد، یا هادی، یا مهدی، یا فتی، یا علّی! تو و پیروانت بدون حساب داخل بهشت شوید».[۲۰]

۵- وزیر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله:

در مناقب از رسول اکرم صلی الله علیه و آله نقل می کند که آن حضرت چنین دعا فرمود: «خداوندا! برای من یک وزیر از اهل آسمان و یک وزیر از اهل زمین قرار بده!» و خداوند به حضرت وحی کرده که: «وزیر تو از آسمانیان جبرئیل و از اهل زمین علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام است».[۲۱]

پانویس

  1. فوائد الرضویه، ص۷۸.
  2. مناقب امیرالمؤمنین، مأه منقبه منقبت اول و روضات الجنات، ج۶، ص۱۸۱.
  3. الکنی والالقاب، ج۲، ص۱۰۹.
  4. همان، ج۱، ص۴۳۱.
  5. نجاشی، ص۶۲، تنقیح المقال، ج۱، ص۷۱.
  6. مأه منقبه، ص۳۸؛ روضات الجنات، ج۶، ص۱۸۲؛ منقبت، ص۲۲، ۲۵، ۳۵ و ۸۵؛ ریحانه الادب، ج۸، ص۶۲.
  7. مقدمه کتاب مأه منقبه، ص۵، به تحقیق نبیل رضا علوان و نیز مراجعه شود به لسان المیزان ابن حجر، ج۵، ص۶۲.
  8. کنزالفوائد، ج۱ و ۲، صفحات متعدد.
  9. امل الامل، ج۲، ص۲۴۱.
  10. روضات الجنات، ج۶، ص۱۷۹.
  11. مستدرک الوسائل، ج۳، ص۵۰۰.
  12. تنقیح المقال، ج۲، ص۷۳.
  13. الکنی والالقاب، ج۱، ص۳۱۳.
  14. اعیان الشیعه، ج۹، ص۱۰۱، به نقل از مقدمه مأة منقبه.
  15. روضات الجنات، ج۶، ص۱۸۱؛ ریحانه الادب، ج۸، ص۶۲؛ الکنی والالقاب، ج۱، ص۳۱۲ و الذریعه، ج۲۲، ص ۳۱۶.
  16. امل الامل، ج۲، ص۶۲.
  17. الذریعه، ج۲۲، ص۳۱۶؛ ریحانه الادب، ج۸، ص۶۲؛ روضات الجنات، ج۸، ص۶۲.
  18. روضات الجنات، ج۶، ص۱۸۱، به نقل از مأة منقبه و کنزالفوائد.
  19. مأه منقبه، منقبت ۹۵، ص۱۷۵.
  20. همان، ص۱۴۵.
  21. همان، ص۱۳۸.

منابع

  • ستارگان حرم، ابوالحسن ربانی صالح‌آبادی، جلد ۸.
  • "محمد ابن‌ شاذان"، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج۴، ص۱۳۵۹.