محقق حلی

از دانشنامه‌ی اسلامی
(تغییرمسیر از محقق اول)
پرش به ناوبری پرش به جستجو

این مدخل از دانشنامه هنوز نوشته نشده است.

Icon-computer.png
محتوای فعلی مقاله یکی از پایگاه های معتبر متناسب با عنوان است.

(احتمالا تصرف اندکی صورت گرفته است)


جعفر بن حسن بن یحیی حلی (۶۷۶-۶۰۲ ق) معروف به «محقق حلی» یا «محقق اول»، از فقهای بزرگ مکتب تشیع است. کتاب «شرایع الاسلام» او از مهمترین آثار فقهی است که بسیار مورد توجه و استفاده علمای بعد قرار گرفته است. عالمان بزرگی چون علامه حلی و ابن داوود حلی از شاگردان او هستند.

نام کامل جعفر بن حسن محقق حلی
زادروز ۶۰۲ قمری
زادگاه حله
وفات ۶۷۶ قمری
مدفن حله

Line.png

اساتید

حسن بن یحیى حلی، ابن نما حلی، سید فخار بن معد موسوى،...

شاگردان

علامه حلی، ابن داوود حلی، فاضل آبی، سید عبدالکریم طاووس،...

آثار

شرایع الاسلام، مختصر النافع، معارج الاصول، نهج الوصول الی معرفة علم الاصول،...

ولادت و تحصیلات

ابوالقاسم نجم الدین جعفر بن حسن بن یحیی، معروف به محقق حلی، در سال ۶۰۲ قمری در شهر حله به دنیا آمد.

محقق حلى، از همان سنین کودکى به تحصیل مقدمات علوم متداول عصر خویش پرداخت. او ادبیات عرب را که زبان مادرى‏ اش بود، به‌‏خوبى فراگرفت و هیئت، ریاضیات، منطق و کلام را به مقدار لازم آموخت و در تمام این رشته‏‌ها با توجه به هوش سرشار خود تبحر کامل یافت.

وى آن‏گاه، فقه و اصول را نزد پدر فاضلش، حسن بن یحیى آموخت و از محضر فقهاى مشهور حله، مانند ابن نما حلی (متوفاى ۶۴۵) و سید فخار بن معد موسوى (متوفاى ۶۳۰)، (شاگرد ابن ادریس حلی) بهره برد.

شاگردان

برخی از شاگردان بزرگ محقق حلی عبارتند از:

گفته شده خواجه نصیر طوسی نیز گاه به کرسی درس محقق حاضر می شد و محقق به احترام خواجه از جا برخاسته و از او درخواست تدریس می نمود، ولی او قبول نمی کرد و در جلسه مستمع بود. نوشته اند آنگاه که محقق در مسئله استحباب تیاسر قبله سخن می راند، بین محقق و خواجه بحثی به میان آمد و خواجه رأی محقق را پسندید و قبول کرد (مقصود از تیاسر: مختصر انحرافی به سمت چپ از سوی قبله به قبله است).

آثار و تألیفات

برخی از آثار مهم محقق حلی عبارت است از:

  1. شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، حاوی دوازده هزار مسئله از مسائل حلال و حرام می باشد که چندین بار تجدید چاپ شده و شامل کلیه ابواب فقهی است.
  2. مختصر النافع، یا «النافع فی مختصر الشرایع» در فقه
  3. معارج الاصول در اصول
  4. نهج الوصول الی معرفة علم الاصول
  5. الکهنة در منطق
  6. المسلک در اصول دین
  7. تلخیص الفهرست، که ملخص فهرست شیخ طوسی است
  8. نکت النهایه.

از نظر عالمان

کلیه صاحب تراجم علما در کتب خویش اعم از شیعه و سنی، به فضائل علمی و استادی محقق حلی اعتراف دارند:

  • علامه حلی در اجازه‌نامه‌ای که به خاندان زهره داده، درباره او نوشته است: «کان هذا الشیخ افضل اهل عصره فی الفقه» (این عالم بزرگ، فقیه‌ترین مردم روزگار خویش بوده است).
  • محدث نوری او را این چنین می‌ستاید: «کشف کننده حقایق شریعت با ظریف‌ترین نکته‌هایی که تاکنون هیچ انس و جنی با آن‌ها اُنس و آشنایی نداشته است. او رئیس علما و فقیه حکما، آفتاب درخشان فضلا، ماه چهارده شبه عرفا و نام و دانش او بازگو کننده قصه جزیره خضرا و وارث علوم پیشوایان معصوم (ع) و حجت‌های حق بر جهانیان می‌باشد. او برافرازنده پرچم تحقیق بر جهانیان است...».
  • سید حسن صدر صاحب کتاب تأسیس الشیعه می‌نویسد: «انگشت قلم، عاجز از بازشماری اوصاف اوست. او کتاب شرایع الاسلام دارد که به مثابه قرآنِ فقه است. کتاب معروف النافع، المعتبر، و دیگر المعارج در اصول فقه دارد و در علم کلام، رسالات و تالیفاتی دارد که در فهرست کتاب‌های مفصل آمده است و از مجلس عالی درس او بیش از ۴۰۰ مجتهد آگاه که شرح حال آنان در علم رجال آمده است، فارغ التحصیل گردیده‌اند و چنین موفقیتی تاکنون بر احدی نصیب نگردیده است.»
  • شیخ حسن فرزند شهید ثانی او را بدین گونه یاد می‌کند: «اگر علامه حلّی، «محقق» را فقیه و بزرگ همه زمان‌ها می‌شمرد، بهتر بود؛ چرا که محقق، سرآمد فقیهان شیعه است و در میان آنان نظیری ندارد.»
  • ابن داود حلی، شاگرد محقق، در کتاب رجالش درباره او می‌نویسد: «محقق یکتای عصر خویش و گویاترین اهل زمان و منطقی‌ترین آنان بود، فردی که حضور ذهن سریع داشت.»

وفات

محقق حلی سرانجام به سال ۶۷۶ قمری در سن هفتاد و چهار سالگی وفات نمود. البته صاحب تأسیس الشیعه در این مورد می گوید: «وفات او در حله در ماه ربیع الاخر سال ۶۹۶ رخ داده است و بر قبر شریف او در حله قبه بلندی قرار دارد که هم اکنون مورد تبرک و زیارت علاقمندان قرار می‌گیرد».

منابع

  • پایگاه شعائر.
  • ویکی شیعه.
  • مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.