هشام بن سالم
| هشام بن سالم | |
| نام کامل | هشام بن سالم جوالیقی |
| زادروز | نامعلوم |
| زادگاه | جوزجان (خراسان) |
| وفات | نامعلوم |
| مدفن | نامعلوم |
| آثار |
کتاب الحج، کتاب التفسیر، کتاب المعراج |
| شناخته‌شده برای |
از راویان و متکلمان شیعه در سدهٔ دوم هجری، از اصحاب امام صادق علیه السلام و امام کاظم علیه السلام که رجالیان او را «ثقه ثقه» دانسته‌اند |
هشام بن سالم جوالیقی، از راویان و متکلمان شیعه در سدهٔ دوم هجری و از اصحاب امام صادق علیه السلام و امام کاظم علیه السلام بود.[۱] او از اسیران جوزجان در خراسان بود و در کوفه به بحث‌های کلامی اشتغال داشت.[۲] رجالیان شیعه او را «ثقة ثقة» (بسیار مورد اعتماد) دانسته‌اند.[۳]
محتویات
نام و نسب
نجاشی او را «هشام بن سالم الجواليقي، مولای بشر بن مروان، ابوالحکم» خوانده و نوشته است که او از اسیران جوزجان بود.[۴] نسبت «جوالیقی» او به همین لقب مشهورش بازمی‌گردد.[۵] از تاریخ تولد و وفات او گزارشی در دست نیست.
جایگاه رجالی و آثار
نجاشی او را در شمار راویان امام صادق و امام کاظم علیهما السلام آورده و تصریح کرده است: «كَانَ مِنْ سَبْيِ الْجَوْزَجَانِ، رَوَى عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ وَ أَبِي الْحَسَنِ عَلَيْهِمَا السَّلَامُ، ثِقَةٌ ثِقَةٌ»؛ «او از اسیران جوزجان بود، از امام صادق و امام کاظم علیهما السلام روایت کرد و بسیار مورد اعتماد است.»[۶] به گفتهٔ نجاشی، او کتاب‌هایی داشت که جماعتی آن‌ها را روایت کرده‌اند: کتاب الحج، کتاب التفسیر و کتاب المعراج.[۷]
در محافل کلامی
هشام بن سالم از چهره‌های بحث‌های کلامی کوفه بود. رجال کشی گزارشی آورده است که در آن، هشام بن حکم از او می‌پرسد: «آیا امام علیه السلام با عبدالرحمن بن حجاج پیام فرستاد که این روزها از سخن گفتن [در کلام] خودداری کن و نیز به هشام بن سالم؟» هشام پاسخ می‌دهد که عبدالرحمن پیام را آورد و او سکوت کرد.[۸]
در ادامهٔ گزارش آمده است که خلیفهٔ عباسی، مهدی، کتابی از مقالات مردم گرد آورده بود و در آن، «مقالهٔ جوالیقیه» — یعنی هشام بن سالم — نیز آمده بود.[۹] این گزارش نشان می‌دهد که دیدگاه‌های او در محافل رسمی آن دوره شناخته‌شده و بحث‌برانگیز بوده است.
مناظره با هشام بن حکم
کشی گزارش می‌کند که هشام بن سالم، هشام بن حکم، جمیل بن دراج، عبدالرحمن بن حجاج، محمد بن حمران، سعید بن غزوان و حدود پانزده تن از یاران امامیه گرد آمدند و از هشام بن حکم خواستند با هشام بن سالم در باب توحید و صفات خدا و موضوعات دیگر مناظره کند تا معلوم شود کدام‌یک دلیل قوی‌تری دارد.[۱۰] آن دو در حضور محمد بن ابی‌عمیر و محمد بن هشام با یکدیگر سخن گفتند.[۱۱] در پی این مناظره، عبدالرحمن بن حجاج به هشام بن حکم گفت: «به خدا سوگند به خدای بزرگ کفر ورزیدی و در او الحاد کردی.»[۱۲] این گزارش نشان می‌دهد که بحث‌های کلامی در محافل شیعهٔ کوفه تا چه اندازه جدی و پرشور بوده است.
دیدگاه منسوب
منابع فرقه‌شناسی، به «جوالیقیه» دیدگاهی دربارهٔ افعال انسان نسبت داده‌اند. اشعری قمی می‌نویسد که آنان معتقد بودند حرکات، افعال خلق است، زیرا خداوند آنان را به فعل فرمان داده است.[۱۳] این دیدگاه به تفویض (واگذاری افعال به انسان) نزدیک است و در منابع، در کنار نام مؤمن الطاق آمده است.[۱۴]
با این حال، این انتساب را باید با احتیاط خواند؛ زیرا از یک سو در منابع فرقه‌شناسیِ غیرامامی نقل شده و از سوی دیگر رجالیان امامیه، خودِ هشام بن سالم را ثقه و مورد اعتماد دانسته‌اند.[۱۵] بنابراین، انتساب یک «مقاله» به او دلیل بر انحراف او شمرده نشده است.
ارزیابی
هشام بن سالم در منابع رجالی شیعه، راوی‌ای مورد اعتماد و صاحب کتاب است که در شمار اصحاب دو امام علیه السلام جای دارد.[۱۶] در تاریخ کلام شیعه، او یکی از چهره‌های بحث‌های کلامی سدهٔ دوم هجری است که دیدگاه‌هایش در منابع فرقه‌شناسی بازتاب یافته است.[۱۷] با این حال، آگاهی ما از زندگی او به همان چند گزارش رجالی و کلامی محدود است.
پانویس
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ص۴۳۴.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ص۴۳۴.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ص۴۳۴.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ص۴۳۴.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ص۴۳۴.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ص۴۳۴.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ص۴۳۴.
- ↑ کشی، رجال الکشی، ج۲، ص۵۴۷.
- ↑ کشی، رجال الکشی، ج۲، ص۵۴۷.
- ↑ کشی، رجال الکشی، ج۲، ص۵۶۴.
- ↑ کشی، رجال الکشی، ج۲، ص۵۶۴.
- ↑ کشی، رجال الکشی، ج۲، ص۵۶۴.
- ↑ اشعری قمی، المقالات والفرق، ص۳۴۶.
- ↑ اشعری قمی، المقالات والفرق، ص۳۴۶.
- ↑ مقایسه کنید: نجاشی، رجال النجاشی، ص۴۳۴؛ اشعری قمی، المقالات والفرق، ص۳۴۶.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ص۴۳۴.
- ↑ کشی، رجال الکشی، ج۲، ص۵۴۷؛ اشعری قمی، المقالات والفرق، ص۳۴۶.
منابع
- نجاشی، احمد بن علی؛ رجال النجاشی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۶ق؛ ص۴۳۴.
- کشی، محمد بن عمر؛ رجال الکشی (اختیار معرفة الرجال)، مشهد: دانشگاه مشهد، ۱۳۴۸ش؛ ج۲.
- اشعری قمی، سعد بن عبدالله؛ المقالات والفرق، تهران: مرکز انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۰ش.
