شورای شش‌نفره
شورای شش‌نفره یا شورای عمر، نام گروهی شش‌نفره از صحابه است که عمر بن خطاب در ذی‌الحجهٔ ۲۳ ق تعیین خلیفهٔ پس از خود را به آنان سپرد. اعضای آن امام علی علیه السلام، عثمان بن عفان، طلحة بن عبیدالله، زبیر بن عوام، سعد بن ابی وقاص و عبدالرحمن بن عوف بودند. عمر شرط کرد خلیفه از میان همین شش تن و در مهلتی سه‌روزه برگزیده شود و تا آن زمان صهیب رومی امامت نماز را بر عهده گیرد. سرانجام عبدالرحمن بن عوف، که دیگران تصمیم را به او واگذار کرده بودند، عثمان را برگزید. شیعیان این واقعه را نمونه‌ای از کنار نهادن نصّ پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در باب امامت امام علی علیه‌السلام می‌شمارند و اهل سنت آن را جلوه‌ای از اصل مشورت در ادارهٔ حکومت می‌دانند.[۱]
محتویات
زمینه
عمر بن خطاب در ذی‌الحجهٔ ۲۳ ق در مسجد النبی (ص) به دست ابولؤلؤه (فیروز)، غلام مغیرة بن شعبه، زخمی شد و چند روز بعد درگذشت. صحابه از او خواستند مانند ابوبکر جانشین معیّن کند، اما به گزارش منابع او از نام بردن یک تن خودداری کرد و کار را به شش تن واگذاشت؛ گفته شده انگیزه‌اش پرهیز از اختلاف و خون‌ریزی میان مسلمانان بود. او خود فهرست اعضا را تعیین کرد. به گزارش یعقوبی، سعید بن زید، پسرعمویش، را به سبب خویشاوندی از شورا بیرون گذاشت و دربارهٔ پسرش عبدالله بن عمر گفت که خاندان خطاب را از خلافت همین بس. بدین ترتیب دامنهٔ انتخاب به شش تن محدود شد و انصار و دیگر صحابه حق رأی نیافتند.[۲]
اعضای شورا
شش عضو شورا امام علی علیه‌السلام، عثمان بن عفان، طلحة بن عبیدالله، زبیر بن عوام، سعد بن ابی وقاص و عبدالرحمن بن عوف بودند. از میان آنان تنها امام علیه‌السلام از بنی هاشم بود؛ عثمان از بنی امیه، طلحه از تیرهٔ تیم، زبیر از تیرهٔ اسد و سعد و عبدالرحمن از تیرهٔ زهره بودند و همه به قریش می‌پیوستند. گزارش‌ها دربارهٔ حضور همهٔ اعضا یکسان نیست؛ به گزارش طبری، طلحه در آن روز در مدینه نبود و در مذاکرات نقشی نداشت، در حالی که منابع دیگر او را از حاضران می‌دانند که به سود عثمان کنار رفت.[۳]
شرایط
عمر مهلتی سه‌روزه تعیین کرد، صهیب رومی را به امامت نماز گماشت و ابوطلحه انصاری را بر آنان گمارد. به گزارش یعقوبی، شرط کرد اگر چهار تن بر کسی همداستان شوند و دو تن مخالفت کنند، آن دو کشته شوند؛ اگر سه تن در برابر سه تن بایستند، سه تنی که عبدالرحمن در میانشان نیست کشته شوند؛ و اگر سه روز بگذرد و توافقی نشود، همه کشته شوند. این شرط‌ها نشان می‌دهد که او نتیجهٔ شورا را الزامی می‌دانست.[۴]
آغاز به کار شورا
پس از دفن عمر، اعضا گرد آمدند و به گزارش ابن اثیر، مقداد بن اسود آنان را فراهم آورد. در گزارش مشهور، سعد رأی خود را به عبدالرحمن داد و زبیر به سود امام علیه‌السلام از نامزدی کنار رفت؛ بنابر منابعی دیگر، طلحه نیز از عثمان حمایت کرد. عبدالرحمن از نامزدی بیرون آمد و داوری را بر عهده گرفت.[۵]
روند انتخاب عثمان
عبدالرحمن بن عوف چند روز با مهاجرین و انصار و سران قبایل مشورت کرد و سپس دو نامزد را فراخواند. به گزارش ابن ابی الحدید، او نخست به امام علیه‌السلام پیشنهاد کرد بر پایهٔ کتاب خدا، سنت پیامبر و سیرت دو خلیفهٔ نخست با او بیعت کند. امام علیه‌السلام شرط سوم را نپذیرفت و اعلام کرد تنها به کتاب خدا و سنت پیامبر و اجتهاد خود پایبند است. عبدالرحمن همان شرط را بر عثمان عرضه کرد و او پذیرفت.[۶]
سپس عبدالرحمن در مسجد با عثمان بیعت کرد و مردم نیز بیعت کردند. بر پایهٔ گزارش‌ها این بیعت سه روز پس از کشته شدن عمر، در پایان ذی‌الحجهٔ ۲۳ ق، انجام شد. امام علیه‌السلام نیز بنا بر همین گزارش‌ها بیعت کرد؛ منابع شیعه این بیعت را از سر ناچاری و برای پیشگیری از شکاف در جامعهٔ اسلامی توصیف کرده‌اند.[۷]
موضع امام علی علیه‌السلام
امام علیه‌السلام در خطبه شقشقیه از این واقعه چنین یاد کرده است:
«فَيَا لَلَّهِ وَلِلشُّورَى! مَتَى اعْتَرَضَ الرَّيْبُ فِيَّ مَعَ الْأَوَّلِ مِنْهُمْ حَتَّى صِرْتُ أُقْرَنُ إِلَى هَذِهِ النَّظَائِرِ؟ ... فَصَغَا رَجُلٌ مِنْهُمْ لِضِغْنِهِ وَمَالَ الْآخَرُ لِصِهْرِهِ»؛ «شگفتا از [کارِ] خدا و شورا! کِی دربارهٔ من در کنار نخستینِ آنان تردیدی پیش آمد که [اکنون] با این همانندان برابر شوم؟ ... پس یکی از آنان از سر کینه‌اش [به دیگر] گرایید و دیگری به سبب پیوند خویشاوندی [با او] متمایل شد».[۸]
در این سخن، امام علیه‌السلام بر هم‌تراز شمرده شدن خود با «نظائر» یعنی همتایانش خرده می‌گیرد و از کنار رفتن دو عضو به انگیزهٔ کینه و پیوند سببی سخن می‌گوید. شارحان در تطبیق این دو تعبیر اختلاف دارند؛ برخی نخستین را بر طلحه و دومی را بر عبدالرحمن بن عوف، که با عثمان خویشاوندی سببی داشت، تطبیق کرده‌اند و برخی دیگر مصداق را گونه‌ای دیگر دانسته‌اند. گزارش‌های مفصلی نیز از احتجاج امام علیه‌السلام با اعضای شورا و یادآوری فضایل و نصّ پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در الاحتجاج طبرسی آمده است.[۹]
مشروعیت شورا
از دیدگاه شیعه، امامت با نصّ الهی تعیین می‌شود و شورا، هرچند با مشورت برگزار شود، صلاحیت تعیین امام را ندارد. منتقدان سه اشکال دیگر را نیز برمی‌شمارند: ترکیب شورا که در آن تنها یک تن از بنی هاشم حضور داشت؛ شرط پیروی از سیرت دو خلیفهٔ پیشین که راه امام علیه‌السلام را بست؛ و تهدید مخالفان که شورا را از مشورتی آزاد به فرایندی تحمیلی تبدیل کرد.[۱۰]
مدافعان شورا به آیهٔ «وَأَمْرُهُمْ شُورَى بَيْنَهُمْ»؛ «و کارشان در میانشان مشورت است» استناد می‌کنند. مفسران شیعه پاسخ می‌دهند که این آیه دربارهٔ امور جاری مسلمانان است و تعیین امام را در بر نمی‌گیرد؛ آنان در برابر، به آیهٔ «وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَيَخْتَارُ»؛ «و پروردگارت هر چه را بخواهد می‌آفریند و برمی‌گزیند» استناد می‌کنند.[۱۱]
اهل سنت شورا را اجتهادی مشروع در امری می‌دانند که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله دربارهٔ آن نصّ صریحی نگذاشته است و بر این باورند که عمر با این کار از خون‌ریزی و شکاف پرهیز کرد و صحابه نتیجهٔ آن را پذیرفتند. این واقعه در اندیشهٔ سیاسی اهل سنت پایهٔ نظریهٔ «اهل حل و عقد» شد.[۱۲]
پیامدها
نتیجهٔ شورا، خلافت دوازده‌سالهٔ عثمان (۲۳ تا ۳۵ ق) بود. در دورهٔ او، واگذاری ولایت‌ها و بیت‌المال به خویشان بنی امیه، از جمله مروان بن حکم، اعتراض گروهی از صحابه و قاریان را برانگیخت و در سال ۳۵ ق به محاصرهٔ خانه و کشته شدن او انجامید. پس از او مردم با امام علیه‌السلام بیعت کردند. شورای شش‌نفره در تاریخ سیاسی اسلام نمونهٔ مشورت شمرده شده است؛ در برابر، شیعیان آن را آغازی بر دور ماندن اهل البیت از خلافت می‌شمارند.[۱۳]
پانویس
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، رویدادهای سال ۲۳ ق؛ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، رویدادهای سال ۲۳ ق.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، رویدادهای سال ۲۳ ق؛ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، رویدادهای سال ۲۳ ق.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، رویدادهای سال ۲۳ ق؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، رویدادهای سال ۲۳ ق.
- ↑ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، رویدادهای سال ۲۳ ق.
- ↑ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، رویدادهای سال ۲۳ ق؛ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، رویدادهای سال ۲۳ ق.
- ↑ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، شرح خطبهٔ شقشقیه؛ مفید، الإرشاد، ج۱.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، رویدادهای سال ۲۳ ق؛ مفید، الإرشاد، ج۱.
- ↑ نهج البلاغة، خطبهٔ ۳ (شقشقیه).
- ↑ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، شرح خطبهٔ شقشقیه؛ طبرسی، الاحتجاج، احتجاجات امیرالمؤمنین علیه‌السلام.
- ↑ مفید، الإرشاد، ج۱؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، شرح خطبهٔ شقشقیه.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ذیل سورهٔ شوری؛ قرآن کریم، سورهٔ قصص، آیهٔ ۶۸.
- ↑ ابن کثیر، البدایة و النهایة، رویدادهای سال ۲۳ ق.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، رویدادهای سال ۲۳ تا ۳۵ ق؛ مسعودی، مروج الذهب، اخبار خلافت عثمان؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، شرح خطبهٔ شقشقیه.
منابع
- قرآن کریم.
- ابن اثیر، علی؛ الکامل فی التاریخ، بیروت: دار صادر، ۱۳۸۵ق.
- ابن ابی الحدید، عبدالحمید؛ شرح نهج البلاغه، قم: مکتبة آیة الله المرعشی، ۱۴۰۴ق.
- ابن کثیر، اسماعیل؛ البدایة و النهایة، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۷ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق.
- طبرسی، احمد؛ الاحتجاج، مشهد: نشر مرتضی، ۱۴۰۳ق.
- طبری، محمد؛ تاریخ الطبری، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا.
- مسعودی، علی؛ مروج الذهب و معادن الجوهر، بیروت: دار الأندلس، ۱۳۸۵ق.
- مفید، محمد؛ الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم: مؤسسة آل البیت، ۱۴۱۳ق؛ ج۱.
- نهج البلاغة، تحقیق صبحی صالح، قم: هجرت، ۱۴۱۴ق.
- یعقوبی، احمد؛ تاریخ الیعقوبی، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
