رأفت

«رأفَت» از واژگان قرآنی، به معنای نرم‌دلی و مهربانی، یکی از فضایل نفسانی و صفات پسندیده است که در قرآن و روایات آن را ستوده‌اند. «رؤوف» از اسماء حُسناى الهی است.

مفهوم رأفت

«رأفت» در لغت به معنای مهربانی و ترحم است. رأفت خداوند متعال به معناى احسان به بندگان و گذشت از آنان مى باشد. اما رأفت در بندگان خدا به معناى نرم و دل‌‍نازک بودن است که در محبت و نیکى به دیگران و گذشت از آنان تجلّى مى یابد.

صاحب «الصحاح» و شیخ طبرسى در ذيل آيۀ ۱۴۳ بقره، «رأفة» را رحمت شديد گفته‌اند، ولى راغب آنرا رحمت و مهربانى مطلق گفته است.

ابن اثير در «النهايه» رأفت را اخصّ‌ از رحمت گرفته و گويد: رحمت هم در شيىء محبوب آيد و هم در مكروه از روى مصلحت، ولى رأفت فقط‍‌ در محبوب است. خلاصه آنكه فرق ميان آندو در شدّت و ضعف و يا در گرفتار و غير گرفتار است. و نسبت ميان آندو اعمّ‌ و اخص مطلق است. ولى بنظر می آيد كه فرق دوم بهتر است.

طریحی در «مجمع البحرین» می گوید تفاوت رأفت با رحمت -که آن نیز به معناى نازک‌دلى آمده- در این است که رقّت قلب در رأفت بیشتر از رقّت قلب در رحمت است و رأفت از روی کراهت نیست ولی رحمت گاهی بخاطر مصلحت از روی کراهت می باشد: «الرَّءُوفُ‌: شديد الرحمة. و الرَّأْفَةُ‌ أرقّ من الرحمة، و لا تكاد تقع في الكراهة، و الرحمة قد تقع في الكراهة، للمصلحة. و الرَّءُوفُ‌: من أسمائه تعالى و هو الرحيم بعباده، العطوف عليهم بألطافه».

و علامه طباطبایی فرق آن دو را در این می داند که رأفت مختص به اشخاص مبتلا و بیچاره است؛ ولی رحمت در اعم از آن (بیچاره و غیر بیچاره) استعمال می شود.

فضیلت «رأفت» در حدیثى از امام صادق علیه السّلام، از جنود و لشکریان عقل شمرده شده است.

رأفت در قرآن

کلمه «رأفت» و مشتقات آن، نه بار در قرآن کریم -و معمولا به همراه صفت «رحمة» یا «رحیم»- آمده است: «ثُمَّ قَفَّيْنَا عَلَىٰ آثَارِهِمْ بِرُسُلِنَا وَ قَفَّيْنَا بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ وَ آتَيْنَاهُ الْإِنجِيلَ وَ جَعَلْنَا فِي قُلُوبِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ رَأْفَةً وَ رَحْمَةً...»}}.

با مطالعه اى اجمالى و تفکّر در برخى آیات قرآن مجید، به نمونه هاى فراوانى از رأفت و رحمت اسلامى در این کتاب آسمانى دست مى یابیم، که به عنوان اصل اساسى معرّفى شده است. خداوند در آیات متعدد، خود را به صفت «رأفت» توصیف کرده است:

• «... وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ ۚ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ».
• «وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ ۗ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ».
• «يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَرًا وَ مَا عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَهَا وَ بَيْنَهُ أَمَدًا بَعِيدًا وَ يُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَ اللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ».
• «لَقَدْ تَابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَ الْمُهَاجِرِينَ وَ الْأَنصَارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ مَا كَادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ إِنَّهُ بِهِمْ رَءُوفٌ رَحِيمٌ».
• «وَ لَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَتُهُ وَ أَنَّ اللَّهَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ».
• «وَ الَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَ لِإِخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالْإِيمَانِ وَ لَا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنَا غِلًّا لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنَا إِنَّكَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ».

همچنین در آیه‌ای دیگر، پیامبر اکرم صلّى اللَّه علیه وآله را نیز به صفت «رأفت» ستوده است: «لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ».

البته در مواردی در اجرای احکام و حدود الهی، رأفت و ترحم توصیه نشده است، مانند: «الزَّانِيَةُ وَ الزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ وَ لَا تَأْخُذْكُمْ بِهِمَا رَأْفَةٌ فِي دِينِ اللَّهِ...».

منابع

• مجمع البحرین، فخرالدین طریحی، ج۵.
• المیزان فی تفسیر القرآن، علامه طباطبایى.
• قاموس قرآن، سید علی‌اکبر قرشی، ج۳.
• فرهنگ معین.