دهه محرم
دهه محرم به ده روز نخست ماه محرم گفته می‌شود که در فرهنگ شیعی به سوگواری امام حسین علیه‌السلام و یارانش اختصاص دارد. این دهه از ورود کاروان آن حضرت به کربلا آغاز می‌شود و با واقعه عاشورا در دهم محرم سال ۶۱ هجری پایان می‌یابد. در این روزها مجالس روضه و نوحه‌خوانی، سینه زنی و زنجیرزنی، دسته‌های عزاداری و تعزیه برپا می‌شود. دههٔ محرم در ایران، عراق و دیگر سرزمین‌های شیعه‌نشین با آداب محلی برگزار می‌شود. این آیین در سدهٔ چهارم هجری با پشتیبانی آل بویه به صحنهٔ عمومی آمد و در دورهٔ صفویه گسترش یافت. فقیهان شیعه اصل سوگواری را مستحب و از شعائر دینی دانسته‌اند، اما در برخی شیوه‌های آن اختلاف نظر دارند.[۱]
گستره
در اصطلاح عزاداران، «دههٔ محرم» یا «دههٔ اول محرم» به روزهای یکم تا دهم محرم گفته می‌شود. با این حال، در بسیاری از شهرها مجلس‌ها از شب اول محرم آغاز می‌شود و تا پایان ماه ادامه می‌یابد. از این رو، برخی آیین‌های وابسته به این دهه، مانند شام غریبان در شب یازدهم، بیرون از محدودهٔ ده روز جای می‌گیرند. تاسوعا و عاشورا نقطهٔ اوج این دهه‌اند و روزهای پیش از آن به یادکرد حوادث کربلا می‌گذرد. منابع دعایی شیعه برای این روزها، به‌ویژه عاشورا، اعمال و زیاراتی نقل کرده‌اند؛ زیارت عاشورا از مشهورترین آن‌هاست که در مصباح المتهجد شیخ طوسی و إقبال الأعمال سید بن طاووس آمده است. تفصیل این آیین‌ها در مقالهٔ سوگواری محرم آمده است.[۲]
پیشینه
سوگواری بر امام حسین علیه‌السلام از روزهای پس از عاشورا آغاز شد. بر پایهٔ گزارش‌های کهن، پس از بازگشت خاندان آن حضرت به مدینه، زنان بنی‌هاشم در سوگ او نوحه سر دادند و مجلس یادکرد مصیبت کربلا برپا شد. در سده‌های نخست، امامان شیعه شیعیان را به زیارت قبر آن حضرت سفارش کردند. امام صادق علیه‌السلام زیارت او را در روز عاشورا سفارش کرده و بر پایهٔ گزارش‌ها امام سجاد علیه‌السلام سال‌ها بر مصیبت پدر گریسته است.[۳]
دههٔ محرم در سدهٔ چهارم هجری به صحنهٔ عمومی رسید. بر پایهٔ گزارش ابن جوزی در المنتظم، در سال ۳۵۲ ق معز الدوله بویهی دستور داد بازارها بسته شود و مردم در بغداد در سوگ امام حسین علیه‌السلام عزاداری کنند. این گزارش از نخستین نمونه‌های برگزاری رسمی این دهه در بغداد شمرده می‌شود.[۴]
با رسمی شدن تشیع در دورهٔ صفویه، آیین‌های محرم در ایران گسترش یافت. کتاب روضة الشهداء کاشفی که پیش از این دوره نگاشته شده بود، دستمایهٔ روضه‌خوانی شد و مجالس در مسجدها و تکیهها رونق گرفت. در دورهٔ قاجار، تکیهٔ دولت در تهران ساخته شد و تعزیه به اوج شکوه خود رسید.[۵]
روزشمار
دربارهٔ روز ورود کاروان امام حسین علیه‌السلام به کربلا اختلاف است. بر پایهٔ گزارش الإرشاد و تاریخ الطبری، ورود در دوم محرم بوده و برخی آن را یکم محرم دانسته‌اند. بر پایهٔ گزارش منابع، در هفتم محرم آب بر اردوگاه بسته شد.[۶]
نهم محرم در اصطلاح تاسوعا است؛ واژه‌ای از ریشهٔ «تسع» به معنای نُه. در این روز محاصره تنگ‌تر شد و بر پایهٔ گزارش‌ها شمر امان‌نامه‌ای برای عباس بن علی و برادرانش فرستاد که آن را نپذیرفتند. در فرهنگ عزاداری ایران، تاسوعا به حضرت عباس علیه‌السلام اختصاص یافته است.[۷]
دهم محرم روز واقعهٔ عاشوراست. در این روز امام حسین علیه‌السلام و یارانش در نبرد با سپاه اعزامی از سوی یزید بن معاویه به شهادت رسیدند و خاندان او به اسارت رفتند. منابع در شمار یاران آن حضرت اختلاف دارند؛ شمار هفتاد و دو تن مشهور است و عددهای دیگری نیز گزارش شده است. جزئیات نبرد و ترتیب شهادت یاران در منابع یکسان نیست. با پایان عاشورا، آیین شام غریبان در شب یازدهم برگزار می‌شود و کاروان اسیران را به کوفه و از آنجا به شام می‌برند.[۸]
آیین‌ها
در دههٔ محرم، هر شب در مسجدها، تکیهها و حسینیهها مجلسی برپا می‌شود. واعظ یا روضه‌خوان گزارش مصیبت کربلا را می‌خواند و نوحه‌سرا در پی آن شعر سوگ می‌سراید.[۹]
سینه زنی و زنجیرزنی شکل جمعی ابراز اندوه است و در بیشتر مناطق با نوحه و ضرب همراه می‌شود. در روزهای نهم و دهم، دسته‌های عزاداری با پرچم، کتل و علم در خیابان‌ها حرکت می‌کنند. تعزیه نیز نمایش آیینی صحنه‌های کربلاست که در آن نقش امام حسین علیه‌السلام، عباس بن علی و حضرت زینب سلام الله علیها با لباس و آواز بازسازی می‌شود. هزینهٔ بخشی از این مجالس از راه نذر و وقف تأمین می‌شود و غذای نذری میان عزاداران پخش می‌گردد.[۱۰]
احکام عزاداری
فقیهان شیعه برپایی مجلس سوگواری در دههٔ محرم را مستحب و از مصادیق تعظیم شعائر دانسته‌اند. مستند آنان سیرهٔ اهل بیت و آیاتی است که به بزرگداشت شعائر و مودت خویشاوندان فرمان می‌دهد: «وَمَن يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِن تَقْوَى الْقُلُوبِ»؛ «و هر کس شعائر خدا را بزرگ بدارد، بی‌گمان آن [بزرگداشت] از تقوای دل‌هاست». نیز به آیهٔ «قُل لَّا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَىٰ»؛ «بگو: برای این [رسالت] از شما پاداشی نمی‌خواهم، جز دوستی خویشاوندان»، استناد کرده‌اند.[۱۱]
دربارهٔ برخی شیوه‌ها، مانند قمه زنی و آسیب رساندن به بدن، اختلاف فتوا وجود دارد. شماری از فقیهان معاصر آن را حرام یا ممنوع اعلام کرده‌اند و مبنای این فتوا پرهیز از «وهن مذهب» و زیان رساندن به نفس است؛ برخی دیگر آن را با شرایطی جایز شمرده‌اند. فقیهان همچنین بر پرهیز از دروغ، تحریف و اهانت به مقدسات دیگران در مجالس تأکید کرده‌اند.[۱۲]
روزهٔ روز عاشورا در فقه شیعه مکروه شمرده شده و یکی از علت‌های آن، پرهیز از هم‌آوایی با بدعتی دانسته شده که در دورهٔ بنی‌امیه رواج یافت.[۱۳]
بازتاب ادبی
دههٔ محرم زمینهٔ یکی از گسترده‌ترین سنت‌های ادبی شیعه است. ترکیب‌بند محتشم کاشانی با مطلع «باز این چه شورش است که در خلق عالم است» از مشهورترین مرثیه‌های فارسی است که در مجالس این دهه خوانده می‌شود. نثر روضة الشهداء نیز سال‌ها متن اصلی روضه‌خوانی بود.[۱۴]
پانویس
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵؛ مفید، الإرشاد، ج۲.
- ↑ طوسی، مصباح المتهجد؛ ابن طاووس، إقبال الأعمال.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب المزار؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۵.
- ↑ ابن جوزی، المنتظم، حوادث سال ۳۵۲ق.
- ↑ کاشفی، روضة الشهداء؛ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ج۲؛ مستوفی، شرح زندگانی من، ج۱.
- ↑ مفید، الإرشاد، ج۲؛ طبری، تاریخ الطبری، ج۵.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۵.
- ↑ مفید، الإرشاد، ج۲؛ ابن طاووس، اللهوف.
- ↑ کاشفی، روضة الشهداء؛ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ج۲.
- ↑ مستوفی، شرح زندگانی من، ج۱؛ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ج۲.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ حج، آیهٔ ۳۲؛ سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب المزار.
- ↑ مکارم شیرازی، استفتاءات، احکام عزاداری؛ خامنه‌ای، أجوبة الاستفتاءات.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، کتاب الصوم.
- ↑ محتشم کاشانی، دیوان، ترکیب‌بند عاشورا؛ کاشفی، روضة الشهداء.
منابع
- ابن جوزی، عبدالرحمن؛ المنتظم فی تاریخ الأمم و الملوک، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۲ق.
- ابن طاووس، علی بن موسی؛ إقبال الأعمال، قم: مکتبة الإعلام الإسلامی، ۱۴۱۶ق.
- ابن طاووس، علی بن موسی؛ اللهوف علی قتلی الطفوف، تهران: جهان، ۱۳۴۸ش.
- جعفریان، رسول؛ تاریخ تشیع در ایران، تهران: علم، ۱۳۸۹ش؛ ج۲.
- حر عاملی، محمد؛ وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، قم: مؤسسة آل البیت، ۱۴۰۹ق.
- خامنه‌ای، سید علی؛ أجوبة الاستفتاءات، قم: دفتر معظم له، ۱۴۲۰ق.
- طبری، محمد؛ تاریخ الطبری، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا؛ ج۵.
- طوسی، محمد بن حسن؛ مصباح المتهجد و سلاح المتعبد، بیروت: مؤسسة فقه الشیعة، ۱۴۱۱ق.
- قرآن کریم.
- کاشفی، حسین؛ روضة الشهداء، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، بی‌تا.
- مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۴۵.
- محتشم کاشانی، علی؛ دیوان، تهران: سنایی، ۱۳۸۵ش.
- مستوفی، عبدالله؛ شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دورهٔ قاجاریه، تهران: زوار، ۱۳۸۴ش؛ ج۱.
- مفید، محمد؛ الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم: مؤسسة آل البیت، ۱۴۱۳ق؛ ج۲.
- مکارم شیرازی، ناصر؛ استفتاءات، قم: مدرسة الإمام علی بن أبی طالب، ۱۴۲۵ق.
- ۲ محرم: ورود "امام حسین علیه السلام" به كربلا (۶۱ ق)
- ۳ محرم: خریداری قسمتی از زمین کربلا توسط "امام حسین علیه السلام" و ورود عمر بن سعد با سپاه چهار هزار نفری به کربلا در واقعه عاشورا (۶۱ ق)
- ۴ محرم: شهادت "قیس بن مسهر صیداوی" فرستاده "امام حسین علیه السلام" به کوفه (۶۱ ق)
- ۹ محرم: تاسوعای حسینی (۶۱ ق)
- ۱۰ محرم: روز عاشورا (واقعه کربلا)(۶۱ ق)
- نیمه محرم: فتح خیبر (۷ ق)
- ۱۲ محرم یا ۱۸ محرم یا ۲۵ محرم: شهادت امام سجاد علیه السلام (۹۵ ق)
- ۲۶ محرم: محاصره مکه و سنگ باران کعبه توسط سپاهیان "یزید بن معاویه" (۶۴ ق)
