علم بدیع: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
(پیشگامان علم بدیع)
 
(۲ نسخه‌ٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشده)
سطر ۱: سطر ۱:
== تعریف علم بدیع ==
+
'''«علم بَدیع»‌''' در اصطلاح‌ شاخه‌ای‌ از علوم‌ [[بلاغت|بلاغت‌]] است که‌ درباره چگونگى‌ آرایشهای‌ لفظى‌ و معنوی‌ کلام‌ پس‌ از رعایت‌ اصول‌ بلاغت‌ گفت‌ و گو مى‌کند.<ref>  مفتاح‌ العلوم‌، سکاکى‌، ۲۰۰؛ </ref><ref>  الایضاح‌ فی‌ علوم‌ البلاغة، خطیب‌، ۱/۴۷۷؛ </ref><ref>  اتمام‌ الدرایة لقراء النقایة، سیوطى‌، ۱۳۷ </ref>  
بَديع‌، در لغت‌ به‌ معنى‌ پديد آورنده‌، نوآورنده‌ (فاعلى‌)، نيز نوآورده‌ شده‌ و جديد (مفعولى‌)؛ و در اصطلاح‌ شاخه‌اي‌ از علوم‌ بلاغت‌ كه‌ دربارة چگونگى‌ آرايشهاي‌ لفظى‌ و معنوي‌ كلام‌ پس‌ از رعايت‌ اصول‌ بلاغت‌ گفت‌ و گو مى‌كند. <ref>  سكاكى‌، 200؛ </ref><ref>  خطيب‌، 1/477؛ </ref><ref>  سيوطى‌، 137 </ref> علم بدیع، دانشی است که در آن از زیبایی‌های الفاظ و آرایش نیکوی سخن بحث می‌شود و به تعبیر دیگر «دانش بدیع، مجموعه شگردهایی (فنونی) است که کلام عادی را کم و بیش تبدیل به کلام ادبی می‌کند و یا کلام ادبی را به سطح والاتری از ادبی بودن یا سبک ادبی داشتن تعالی می‌بخشد» <ref> شمیسا، 1368 : 11 </ref>.
 
تفتازانی در تعریف علم بدیع می نویسد:
 
«بدیع علمی است که با آن، انواع زیباسازی کلام پس از مطابقتش با اقتضای حال [علم معانی] و وضوح دلالتش [علم بیان] ، به دو گونه [محسنات] معنوی و لفظی شناخته می‌شود» <ref> تفتازانی، 1416 : 416. </ref>
 
  
== پیشگامان علم بدیع ==
+
==تعریف علم بدیع==
 +
«بَدیع»‌، در لغت‌ به‌ معنى‌ پدید آورنده‌، نوآورنده‌ (معنای فاعلى‌)، و نیز به‌ معنى نوآورده‌ شده‌ و جدید (معنای مفعولى‌) است. «علم بدیع» در اصطلاح‌، دانشی است که در آن از زیبایی‌های الفاظ و آرایش نیکوی سخن بحث می‌شود و به تعبیر دیگر «دانش بدیع، مجموعه شگردهایی (فنونی) است که کلام عادی را کم و بیش تبدیل به کلام ادبی می‌کند و یا کلام ادبی را به سطح والاتری از ادبی بودن یا سبک ادبی داشتن تعالی می‌بخشد».<ref> نگاهی‌ تازه‌ به‌ بدیع‌، شمیسا، ۱۳۶۸ : ۱۱ </ref>
  
در اوايل‌ عصر عباسى‌ شاعران‌ نوگرايى‌ چون‌ بشار (د 167ق‌/ 783م‌)، مسلم‌ بن‌ وليد (د 208ق‌/823م‌) و ابوتمام‌ (د 231ق‌/846م‌)، در سروده‌هاي‌ خود صنايع‌ طريف‌ و بديع‌ را به‌ كار گرفتند؛ به‌ گونه‌اي‌ كه‌ گروهى‌ اين‌ دسته‌ از شاعران‌ را مخترع‌ دانش‌ بديع‌ دانسته‌اند  <ref> همو، 12 </ref>؛<ref> ضيف‌، البلاغة...، 28 </ref> ؛ <ref> زرين‌كوب‌، 415-416 </ref>  .
+
[[مسعود بن عمر تفتازانی]] در تعریف علم بدیع می نویسد:
 +
«بدیع علمی است که با آن، انواع زیباسازی کلام پس از مطابقتش با اقتضای حال [<nowiki/>[[علم معانی]]] و وضوح دلالتش [<nowiki/>[[علم بیان]]]، به دو گونه [محسنات] معنوی و لفظی شناخته می‌شود».<ref> المطول‌، تفتازانی، ۱۴۱۶ : ۴۱۶. </ref>
  
== مبدع لفظ بدیع ==
+
گفته‌ شده‌ نخستین‌ کسى‌ که‌ کلمه بدیع‌ را پیشنهاد کرد، مسلم‌ بن‌ ولید بود؛ در اوایل‌ عصر [[حکومت بنی عباس|عباسى‌]] شاعران‌ نوگرایى‌ چون‌ بشار ۱۶۷ق‌)، مسلم‌ بن‌ ولید (د ۲۰۸ق‌) و [[ابوتمام شاعر|ابوتمام‌]] (د ۲۳۱ق‌)، در سروده‌های‌ خود صنایع‌ طریف‌ و بدیع‌ را به‌ کار گرفتند؛ به‌ گونه‌ای‌ که‌ گروهى‌ این‌ دسته‌ از شاعران‌ را مخترع‌ دانش‌ بدیع‌ دانسته‌اند.<ref> ضیف‌، البلاغة...، ۲۸ </ref><ref> تطور علم‌ بدیع‌ و سرچشمه‌های‌ اصلی‌ آن‌، زرین‌کوب‌، ۴۱۵-۴۱۶ </ref>
گفته‌ شده‌ است‌: نخستين‌ كسى‌ كه‌ كلمة بديع‌ را پيشنهاد كرد، مسلم‌ بن‌ وليد بود؛ سپس‌ جاحظ 255ق‌/869م‌) آن‌ را در جاي‌ جاي‌ آثارش‌ به‌ كار برد  <ref> ضيف‌، همان‌، 69 </ref> .
 
  
== مراد جاحظ از واژه بدیع‌ ==
 
  
البته‌ مراد جاحظ از بديع‌ همان‌ تعابير بلاغى‌ و سخنان‌ و عبارات‌ دل‌انگيز و زيباست‌. او بديع‌ را از ويژگيهاي‌ زبان‌ عربى‌، و علت‌ اساسى‌ برتري‌ اين‌ زبان‌ بر ديگر زبانها دانسته‌ است‌  <ref> 3/254؛ </ref> نيز <ref> نك: عتيق‌، 11 </ref> . وي‌ در كتاب‌ البيان‌ و التبيين‌ به‌ فنونى‌ نظير استعاره‌، تشبيه‌، احتراس‌، حسن‌ تقسيم‌، سجع‌، كنايه‌، ازدواج‌، اسلوب‌ حكيم‌، ايجاز، ارصاد، تسهيم‌، اقتباس‌ و مساوات‌ پرداخته‌، اما براي‌ آنها تعريفى‌ ارائه‌ نكرده‌ است‌ <ref> ضيف‌، همان‌، 56؛ </ref> <ref> شرف‌، 15؛ </ref> <ref> عتيق‌، همانجا؛ </ref> <ref> خفاجى‌، مقدمه‌ بر الايضاح‌، </ref> 1/9، <ref> البحوث‌...، 177- 178 </ref>؛ <ref> مبارك‌، 55 - 58 </ref> </ref>. اين‌ نكته‌ درخور ذكر است‌ كه‌ دانشمندانى‌ چون‌ فرّاء (د 207ق‌/822م‌) و ابوعبيده‌ مَعْمَر بن‌ مثنى‌ (د 208ق‌) - البته‌ به‌ شيوة لغويان‌ - در آثار خود برخى‌ مباحث‌ بلاغى‌ را مطرح‌ كرده‌اند <ref> ضيف‌، همان‌، 29 </ref>. همچنين‌ گفته‌ شده‌ كه‌ اصمعى‌ دربارة تجنيس‌ كتابى‌ نگاشته‌ است‌ <ref>  ابن‌ معتز، 25 </ref>؛ <ref> ضيف‌، همان‌، 30 </ref> . بنابراين‌، واژة بديع‌ و مشتقات‌ آن‌ در روزگار جاحظ مفهومى‌ عام‌ داشته‌، و مباحث‌ علم‌ معانى‌ و بيان‌ را نيز شامل‌ مى‌شده‌ است‌.
+
==علم بدیع در نظر عالمان ==
مبرد (د 285ق‌/898م‌) در اثر ارزشمند خود الكامل‌ بخش‌ گسترده‌اي‌ را به‌ تشبيه‌ اختصاص‌ داده‌، و آن‌ را به‌ انواع‌ مختلفى‌ چون‌ تشبيه‌ مفرط، مصيب‌، مقارب‌ و بعيد تقسيم‌ كرده‌ است‌. نمونه‌هايى‌ كه‌ وي‌ در اين‌ باب‌ ذكر كرده‌ است‌، همه‌ در مقولة بديع‌ در مفهوم‌ عامش‌ جاي‌ مى‌گيرد <ref> 3/32 بب  </ref> .
+
'''مراد جاحظ از واژه بدیع‌:'''
  
== مراد ابن‌ قتیبه‌ از واژه بدیع‌ ==
+
پس از آن‌ [[جاحظ]] (د ۲۵۵ق‌) آن‌ را در جای‌ جای‌ آثارش‌ به‌ کار برد.<ref> ضیف‌، همان‌، ۶۹ </ref> مراد جاحظ از بدیع‌ همان‌ تعابیر [[بلاغت|بلاغى‌]] و سخنان‌ و عبارات‌ دل‌انگیز و زیباست‌. او بدیع‌ را از ویژگیهای‌ زبان‌ عربى‌، و علت‌ اساسى‌ برتری‌ این‌ زبان‌ بر دیگر زبانها دانسته‌ است.<ref> البیان‌ و التبیین‌، ۳/۲۵۴؛ </ref> وی‌ در کتاب‌ البیان‌ و التبیین‌ به‌ فنونى‌ نظیر استعاره‌، تشبیه‌، احتراس‌، حسن‌ تقسیم‌، سجع‌، کنایه‌، ازدواج‌، اسلوب‌ حکیم‌، ایجاز، ارصاد، تسهیم‌، اقتباس‌ و مساوات‌ پرداخته‌، اما برای‌ آنها تعریفى‌ ارائه‌ نکرده‌ است.<ref> ضیف‌، همان‌، ۵۶؛ </ref><ref> خفاجى‌، مقدمه‌ بر الایضاح‌، ۱/۹ </ref> این‌ نکته‌ درخور ذکر است‌ که‌ دانشمندانى‌ چون‌ فرّاء (د ۲۰۷ق‌) و ابوعبیده‌ مَعْمَر بن‌ مثنى‌ (د ۲۰۸ق‌) - البته‌ به‌ شیوه لغویان‌ - در آثار خود برخى‌ مباحث‌ بلاغى‌ را مطرح‌ کرده‌اند.<ref> ضیف‌، همان‌، ۲۹ </ref> همچنین‌ گفته‌ شده‌ که‌ اصمعى‌ درباره تجنیس‌ کتابى‌ نگاشته‌ است‌.<ref>  البدیع‌، ابن‌ معتز، ۲۵ </ref><ref> ضیف‌، همان‌، ۳۰ </ref>
  
مراد ابن‌ قتيبه‌ (د 276ق‌/889م‌) نيز از واژة بديع‌ در آثار خود همان‌ مفهوم‌ عام‌ آن‌ است‌. وي‌ مى‌گويد: شعر تنها به‌ سبب‌ لفظ و معناي‌ خوب‌ برگزيده‌ نمى‌شود، بلكه‌ در اين‌ امر عوامل‌ ديگري‌ چون‌ تشبيه‌ مؤثر است‌  <ref> الشعر...، 1/84 </ref>. ابن‌ قتيبه‌ در تأليفات‌ خود از مباحثى‌ چون‌ استعاره‌، مجاز، مقلوب‌، كنايه‌، تكرار، تقديم‌ و تأخير و... كه‌ بعدها در زمرة موضوعات‌ علم‌ بيان‌ و بديع‌ قرار گرفت‌، سخن‌ گفته‌ است‌ مثلاً نك: تأويل‌...،<ref>  15، 103، 135 </ref>،<ref>  232؛ ضيف‌ </ref>، <ref> همان‌، 58 -60 </ref> .
+
بنابراین‌، واژه بدیع‌ و مشتقات‌ آن‌ در روزگار جاحظ مفهومى‌ عام‌ داشته‌، و مباحث‌ [[علم معانی|علم‌ معانى]] و [[علم بیان|بیان‌]] را نیز شامل‌ مى‌شده‌ است‌.
در 274ق‌ ابن‌ معتز (ه م‌)، كتاب‌ البديع‌ خود را نگاشت‌ <ref> نك: ص‌ 58 </ref>. اثر او نخستين‌ كتابى‌ است‌ كه‌ با اين‌ عنوان‌ ارائه‌ مى‌شود <ref> ابن‌ رشيق‌، </ref> 1/265؛ <ref> مبارك‌، 65؛ </ref> <ref> عتيق‌، 11-12 </ref> .
+
مبرّد (د ۲۸۵ق‌) در اثر ارزشمند خود الکامل‌، بخش‌ گسترده‌ای‌ را به‌ تشبیه‌ اختصاص‌ داده‌، و آن‌ را به‌ انواع‌ مختلفى‌ چون‌ تشبیه‌ مفرط، مصیب‌، مقارب‌ و بعید تقسیم‌ کرده‌ است‌. نمونه‌هایى‌ که‌ وی‌ در این‌ باب‌ ذکر کرده‌ است‌، همه‌ در مقوله بدیع‌ در مفهوم‌ عامش‌ جای‌ مى‌گیرد.
==  نام‌گذاری کتاب‌ البدیع‌ ابن‌ معتز ==
 
ابن‌ معتز در مقدمة اثر خود اعتراف‌ مى‌كند كه‌ اين‌ نام‌گذاري‌ از ابتكارات‌ او نيست‌ و وي‌ تنها آنچه‌ را در قرآن‌، لغت‌، احاديث‌ پيامبر، سخن‌ صحابه‌ و اشعار پيشينيان‌ - كه‌ نوخاستگان‌ آن‌ را بديع‌ ناميده‌اند - يافته‌، گردآوري‌ كرده‌ است‌، تا دانسته‌ شود كه‌ شاعرانى‌ مانند بشار، مسلم‌ و ابونواس‌ مخترع‌ اين‌ دانش‌ نبوده‌اند، بلكه‌ آنان‌ در آثار خود اين‌ صنايع‌ را بسيار به‌ كار مى‌گرفتند  <ref> ص‌ 1؛ ضيف‌، همان‌ ، 67 - 68 </ref>؛ <ref> عتيق‌، 12 </ref> بنابراين‌، ابن‌ معتز در زمينة علم‌ بديع‌ تنها ادعاي‌ برتري‌ كرده‌ <ref> ص‌ 58 </ref>، زيرا اين‌ فن‌ پيش‌ از او شناخته‌ شده‌ بوده‌ است‌ و جاحظ، مبرد و ابن‌ قتيبه‌ در كتابهاي‌ خود علاوه‌ بر مباحثى‌ كه‌ ابن‌ معتز آورده‌ است‌، به‌ مباحث‌ ديگري‌ نيز پرداخته‌اند كه‌ ابن‌ معتز از آنها نام‌ نبرده‌ است‌. ابن‌ معتز در اثر خود از نوشته‌هاي‌ جاحظ بسيار استفاده‌ كرده‌ است‌. مباحث‌ طرح‌ شده‌ در كتاب‌ ابن‌ معتز كه‌ وي‌ همه‌ را در مقولة بديع‌ جاي‌ داده‌ است‌، عبارتند از استعاره‌، تجنيس‌، مطابقه‌، رد اعجاز الكلام‌ على‌ ما تقدمها و مذهب‌ كلامى‌. ابن‌ معتز بديع‌ را منحصر به‌ 5 موضوع‌ ياد شده‌ مى‌داند. البته‌ او بابهاي‌ ديگري‌ را مانند التفات‌، تأكيد مدح‌ شبيه‌ به‌ ذم‌ و تجاهل‌ العارف‌ در پايان‌ كتابش‌ آورده‌، و آنها را از دايرة بديع‌ خارج‌ كرده‌، و تنها در زمرة محسنات‌ قرارشان‌ داده‌ است‌  <ref>  ص‌ 58 بب </ref> ؛<ref>  مبارك‌، 65 -66 </ref> <ref> حاشيه‌ </ref>؛  <ref> شرف‌، 19-20 </ref> ؛ <ref> ضيف‌، همان‌ 56 </ref>. بنابراين‌، بديع‌ نزد ابن‌ معتز هم‌ فراگيرتر از آن‌ چيزي‌ است‌ كه‌ امروزه‌ تعريف‌ مى‌شود <ref> نك: مبارك‌، 69 </ref>.
 
یکی از اهداف عبدالله بن معتز عالم علم بدیع درتألیف کتاب خود  البدیع این بود که «می خواست توضیح دهد [علم] بدیع، ریشه در قرآن و حدیث و اشعار جاهلی عربی دارد. وی برای این منظور در هر مبحث به ترتیب، سیر بدیع را در قرآن مجید و احادیث نبوی و سخنان صحابه و شعرای جاهلی تا ظهور آن در سخنان منظوم و منثور نوخاستگان [محدثین] نشان می‌دهد. او می‌خواهد بر عربی و اسلامی بودن این فنون [بدیع] تأکید ورزد، تا مبادا روزی چنان تصور شود که فنون بدیع از یونان به جهان اسلام راه یافته است»<ref>  دایره المعارف بزرگ فارسی، ج 4 : 640 </ref>. چنان‌ که در نقد ادبی این گونه است.  
 
==ابداعات قدامة بن‌ جعفر در علم بدیع ==
 
  
پس‌ از ابن‌ معتز دانشمند هم‌ عصر او قدامة بن‌ جعفر (د 337ق‌/ 948م‌)، كار او را گسترش‌ داد و به‌ صنايعى‌ با نامهاي‌ تازه‌ اشاره‌ كرد كه‌ عمدتاً عبارتند از ترصيع‌، غلو، تقسيم‌، مقابله‌، تفسير، تتميم‌، مبالغه‌، مساوات‌، اشاره‌، اِرداف‌، تمثيل‌ و مطابقه‌ (كه‌ بعدها مماثله‌ و تعطف‌ خوانده‌ شدند) و توشيح‌ كه‌ ظاهراً با توجه‌ به‌ آنچه‌ ابن‌ معتز رد الاعجاز على‌ ما تقدمها من‌ الكلام‌ خوانده‌ است‌، مطابقت‌ دارد. او همچنين‌ ايغال‌ را به‌ مباحث‌ ابن‌ معتز افزود و اثر خود را نقد الشعر ناميد <ref> نك: ص‌ 80، 141، 142، 144، 153، 167- 168 </ref>؛ <ref> عتيق‌، 16 </ref>؛<ref>  مبارك‌، 77- 78  </ref>. تكافو در كتاب‌ قدامه‌ همان‌ است‌ كه‌ ابن‌ معتز آن‌ را مطابقه‌ ناميده‌ است‌ <ref> ضيف‌، همان‌، 92 </ref>. قدامه‌ در كتاب‌ خود از رهگذر سخن‌ درخصوص‌ نقد شعر، صنايع‌ بديعى‌ را مطرح‌ مى‌كند و به‌ صفات‌ و ويژگيهاي‌ لفظ مى‌پردازد. در حقيقت‌، وي‌ مانند بسياري‌ از دانشمندان‌ پس‌ از خود صنايع‌ بديعى‌ را ابزار نقد شعر قرار مى‌دهد مثلاً  <ref> نك: ص‌ 80؛ عتيق‌، همانجا؛ </ref> <ref> مبارك‌، 65 </ref> . كتاب‌ نقد الشعر تأثير قابل‌ توجهى‌ در آثار بلاغى‌ پس‌ از خود گذارد <ref> شرف‌، 22؛ خفاجى‌، مقدمه‌ بر نقد الشعر، 8 -9، 58 </ref>.
 
رُمّانى‌ (د 386ق‌/996م‌) در كتاب‌ خود النكت‌ فى‌ اعجاز القرآن‌ برخى‌ از عنوانهاي‌ بديع‌ مانند تجنيس‌ را آورده‌ است‌ <ref> ص‌ 99 </ref>؛ سپس‌ ابوهلال‌ عسكري‌ (د ح‌ 400ق‌/1010م‌) فصل‌ نهم‌ كتاب‌ الصناعتين‌ خود را به‌ بديع‌ اختصاص‌ مى‌دهد و آن‌ را با استعاره‌ و مجاز آغاز مى‌كند <ref> ص‌ 204- 205 </ref>. بنابراين‌، كلمة بديع‌ در اين‌ كتاب‌ همچنان‌ در مفهوم‌ فراگيرش‌ به‌ كار رفته‌ است‌. بديع‌ نزد وي‌ مشتمل‌ بر 35 فن‌ است‌. او بر آنچه‌ گذشتگان‌ آورده‌اند، تشطير، مجاوره‌، تطريز، مضاعفه‌، استشهاد، تلطف‌ و... را افزود و آن‌ را گسترشى‌ بيشتر داد  <ref> ص‌ 327-343؛ </ref>  <ref> قس‌: شرف‌، 23 </ref>،<ref> حاشيه‌ </ref>؛  <ref> ضيف‌، همان‌، 142 </ref>؛  <ref> عتيق‌، 20 </ref>؛  <ref> مبارك‌، 84 - 85 </ref> .
 
 
== بدیع در اعجاز القرآن‌ ==
 
  
باقلانى‌ (د 403ق‌/1013م‌) در [[اعجاز القرآن‌]] به‌ تقليد از [[ابن‌ معتز]] و [[ابوهلال‌ عسكري‌]] فصلى‌ براي‌ سخن‌ دربارة بديع‌ گشوده‌، آن‌ را با استعاره‌ آغاز مى‌كند و به‌ دنبال‌ آن‌ به‌ عنوانهايى‌ چون‌ ارداف‌، مماثله‌، مطابقه‌، جناس‌ و... مى‌پردازد <ref> ص‌ 106 بب </ref> ؛ نيز  <ref> نك: ضيف‌، همان‌، 110- 112 </ref> .
 
  
== تفاوت‌ ميان‌ اختراع‌ و ابداع‌ ==
+
'''مراد ابن‌ قتیبه‌ از واژه بدیع‌:'''
  
در سدة 5ق‌/11م‌ [[ابن‌ رشيق‌]] (د 456ق‌/1064م‌) كتاب‌ [[العمدة]] فى‌ صناعة الشعر و نقده‌ را تأليف‌ كرد. در اين‌ كتاب‌ برخى‌ از بخشها به‌ مباحث‌ بيان‌ و برخى‌ ديگر به‌ محسنات‌ بديعى‌ اختصاص‌ داده‌ شده‌ است‌. وي‌ بحث‌ دربارة بديع‌ را با بيان‌ تفاوت‌ ميان‌ اختراع‌ و ابداع‌ آغاز مى‌كند؛ آنگاه‌ به‌ معناي‌ لغوي‌ بديع‌ پرداخته‌، به‌ سراغ‌ ابن‌ معتز و تقسيم‌بندي‌ بديع‌ از ديدگاه‌ وي‌ مى‌رود. بديع‌ در كتاب‌ العمده‌ همان‌ معناي‌ عام‌ خود را دارد و مثلاً استعاره‌ و تشبيه‌ را نيز كه‌ از مباحث‌ بيانى‌ است‌، شامل‌ مى‌شود <ref> نك: 1/256؛ عتيق‌، 23، 25؛ ضيف‌، عصر...، الجزيرة العربية...، 299 </ref>. ابن‌ رشيق‌ به‌ مباحث‌ بديعى‌ پيشينيان‌ خود عنوانهاي‌ توريه‌، ترديد، تفريع‌، استدعا، تكرار، نفى‌ الشى‌ء بايجابه‌، اطراد، اشتراك‌ و تغاير را افزود (نك: عتيق‌، همانجا). او همچنين‌ در فنون‌ بديعى‌ تغييراتى‌ ايجاد كرد و نام‌ برخى‌ از آنها را تغيير داد؛ مثلاً «رد العجز على‌ الصدر» را «تصدير» ناميد <ref> 2/3؛ شرف‌، 24؛ ضيف‌، البلاغة، 149 </ref>.
+
مراد [[ابن قتیبه دینوری|ابن‌ قتیبه‌]] (د ۲۷۶ق‌) نیز از واژه بدیع‌ در آثار خود، همان‌ مفهوم‌ عام‌ آن‌ است‌. وی‌ مى‌گوید: [[شعر]] تنها به‌ سبب‌ لفظ و معنای‌ خوب‌ برگزیده‌ نمى‌شود، بلکه‌ در این‌ امر عوامل‌ دیگری‌ چون‌ تشبیه‌ مؤثر است‌.<ref> الشعر و الشعراء، ۱/۸۴ </ref> ابن‌ قتیبه‌ در تألیفات‌ خود از مباحثى‌ چون‌ استعاره‌، مجاز، مقلوب‌، کنایه‌، تکرار، تقدیم‌ و تأخیر و... که‌ بعدها در زمره موضوعات‌ علم‌ بیان‌ و بدیع‌ قرار گرفت‌، سخن‌ گفته‌ است.
  
== لفظ و معنا ==
+
'''مراد ابن‌ معتز از بدیع‌:'''
  
[[ابن‌ سنان‌ خفاجى‌]] (د 466/1074م‌) در كتاب‌ سر الفصاحه‌ كار قدامه‌ را دنبال‌ كرد. او فنونى‌ را كه‌ به‌ لفظ ارتباط دارد، از فنونى‌ كه‌ مرتبط با معناست‌، متمايز ساخت‌ <ref> نك: صعيدي‌، «ه» </ref> و بدون‌ ترديد اين‌ تقسيم‌بندي‌ او اساس‌ تقسيم‌بندي‌ علوم‌ بديعى‌ به‌ لفظى‌ و معنوي‌ از سوي‌ دانشمندان‌ متأخر قرار گرفت‌ <ref> شرف‌، 25-26 </ref>. با اينهمه‌، دانش‌ بديع‌ در اثر او استقلال‌ نيافت‌.
+
در ۲۷۴ق‌ [[ابن معتز|ابن‌ معتز]]، کتاب‌ البدیع‌ خود را نگاشت.<ref> البدیع‌، نک: ص‌ ۵۸ </ref> اثر او نخستین‌ کتابى‌ است‌ که‌ با این‌ عنوان‌ ارائه‌ مى‌شود.<ref> العمدة، ابن‌ رشیق‌، </ref><ref> علم‌ البدیع‌، عتیق‌، ۱۱-۱۲ </ref> ابن‌ معتز در مقدمه اثر خود اعتراف‌ مى‌کند که‌ این‌ نام‌گذاری‌ از ابتکارات‌ او نیست‌ و وی‌ تنها آنچه‌ را در [[قرآن|قرآن‌]]، لغت‌، احادیث‌ [[پیامبر اسلام|پیامبر]]، سخن‌ [[صحابه|صحابه‌]] و اشعار پیشینیان‌ - که‌ نوخاستگان‌ آن‌ را بدیع‌ نامیده‌اند - یافته‌، گردآوری‌ کرده‌ است‌، تا دانسته‌ شود که‌ شاعرانى‌ مانند بشار، مسلم‌ و ابونواس‌ مخترع‌ این‌ دانش‌ نبوده‌اند، بلکه‌ آنان‌ در آثار خود این‌ صنایع‌ را بسیار به‌ کار مى‌گرفتند.<ref> ص‌ ۱؛ ضیف‌، همان‌ ، ۶۷ - ۶۸ </ref><ref> عتیق‌، ۱۲ </ref> بنابراین‌، ابن‌ معتز در زمینه علم‌ بدیع‌ تنها ادعای‌ برتری‌ کرده، زیرا این‌ فن‌ پیش‌ از او شناخته‌ شده‌ بوده‌ است‌ و جاحظ، مبرد و ابن‌ قتیبه‌ در کتابهای‌ خود علاوه‌ بر مباحثى‌ که‌ ابن‌ معتز آورده‌ است‌، به‌ مباحث‌ دیگری‌ نیز پرداخته‌اند که‌ ابن‌ معتز از آنها نام‌ نبرده‌ است‌. ابن‌ معتز در اثر خود از نوشته‌های‌ جاحظ بسیار استفاده‌ کرده‌ است‌. مباحث‌ طرح‌ شده‌ در کتاب‌ ابن‌ معتز که‌ وی‌ همه‌ را در مقوله بدیع‌ جای‌ داده‌ است‌، عبارتند از استعاره‌، تجنیس‌، مطابقه‌، رد اعجاز الکلام‌ على‌ ما تقدمها و مذهب‌ کلامى‌. ابن‌ معتز بدیع‌ را منحصر به‌ ۵ موضوع‌ یاد شده‌ مى‌داند. البته‌ او بابهای‌ دیگری‌ را مانند التفات‌، تأکید مدح‌ شبیه‌ به‌ ذم‌ و تجاهل‌ العارف‌ در پایان‌ کتابش‌ آورده‌، و آنها را از دایره بدیع‌ خارج‌ کرده‌، و تنها در زمره محسنات‌ قرارشان‌ داده‌ است.<ref>  البدیع، ص‌ ۵۸ </ref>   
  
== انواع بدیع از نظر عبدالقاهر جرجانی ==
+
بنابراین‌، بدیع‌ نزد ابن‌ معتز هم‌ فراگیرتر از آن‌ چیزی‌ است‌ که‌ امروزه‌ تعریف‌ مى‌شود.<ref> نک: الموجز فی‌ تاریخ‌ البلاغة، مبارک‌، ۶۹ </ref>
 +
یکی از اهداف عبدالله بن معتز عالم علم بدیع در تألیف کتاب خود «البدیع» این بود که «می خواست توضیح دهد [علم] بدیع، ریشه در [[قرآن]] و [[حدیث]] و اشعار [[جاهلیت|جاهلی]] عربی دارد. وی برای این منظور در هر مبحث به ترتیب، سیر بدیع را در قرآن مجید و احادیث نبوی و سخنان صحابه و شعرای جاهلی تا ظهور آن در سخنان منظوم و منثور نوخاستگان [محدثین] نشان می‌دهد. او می‌خواهد بر عربی و [[اسلام|اسلامی]] بودن این فنون [بدیع] تأکید ورزد، تا مبادا روزی چنان تصور شود که فنون بدیع از یونان به جهان اسلام راه یافته است».<ref>  دایره المعارف بزرگ فارسی، ج ۴ : ۶۴۰ </ref> چنان‌ که در نقد ادبی این گونه است.
  
[[عبدالقاهر جرجانى‌]] (د 471/1078م‌) كه‌ برخى‌ او را واضع‌ علم‌ بلاغت‌ دانسته‌اند <ref> نك: رضا، «ز، ط»؛ عتيق‌، 26 </ref>، در اسرار البلاغه‌ بديع‌ را به‌ تشبيه‌، استعاره‌ و تمثيل‌ و ديگر انواع‌ بديع‌ از جمله‌ تجنيس‌، حشو، طباق‌، مجاز لغوي‌ و عقلى‌، حسن‌ تعليل‌ و... اطلاق‌ كرده‌ است‌ <ref> ص‌ 5، 6، 14 </ref>. همو در اثر بلاغى‌ ديگر خود دلائل‌ الاعجاز علاوه‌ بر آنچه‌ در اسرار البلاغه‌ متذكر شده‌ بود، به‌ فصل‌، وصل‌، قصر، تقديم‌ و تأخير و حذف‌ كه‌ امروزه‌ در علم‌ معانى‌ مطرح‌ مى‌شود، نيز پرداخت‌ و همة اين‌ مباحث‌ را بيان‌ ناميد كه‌ بدون‌ ترديد با بديع‌ در معناي‌ عامش‌، يعنى‌ شگفت‌انگيز، جديد و نو مترادف‌ بود؛ زيرا مشاهده‌ مى‌شود كه‌ آنچه‌ را در اسرار البلاغه‌ بديع‌ ناميده‌، در دلائل‌ الاعجاز بيان‌ خوانده‌ است‌ <ref> شرف‌، 27- 28 </ref>. گفتنى‌ است‌ كه‌ عبدالقاهر نيز مباحثى‌ مانند جناس‌، سجع‌، حسن‌ تعليل‌ و طباق‌ را كه‌ منحصراً امروزه‌ در حوزة علم‌ بديع‌ قرار مى‌گيرد، بسيار كم‌رنگ‌ و به‌ عنوان‌ مباحث‌ فرعى‌ مطرح‌ كرده‌ است‌ <ref> نك: عتيق‌، 26، 28 </ref> ؛<ref>  مبارك‌، 104 </ref> .
+
'''قدامة بن‌ جعفر و علم بدیع:'''
  
== علم بدیع از نظر زمخشری ==
+
پس‌ از ابن‌ معتز دانشمند هم‌ عصر او قدامة بن‌ جعفر (د ۳۳۷ق‌)، کار او را گسترش‌ داد و به‌ صنایعى‌ با نامهای‌ تازه‌ اشاره‌ کرد که‌ عمدتاً عبارتند از ترصیع‌، غلو، تقسیم‌، مقابله‌، تفسیر، تتمیم‌، مبالغه‌، مساوات‌، اشاره‌، اِرداف‌، تمثیل‌ و مطابقه‌ (که‌ بعدها مماثله‌ و تعطف‌ خوانده‌ شدند) و توشیح‌ که‌ ظاهراً با توجه‌ به‌ آنچه‌ ابن‌ معتز در الاعجاز على‌ ما تقدمها من‌ الکلام‌ خوانده‌ است‌، مطابقت‌ دارد. او همچنین‌ ایغال‌ را به‌ مباحث‌ ابن‌ معتز افزود و اثر خود را نقد الشعر نامید.<ref> نک: نقد الشعر، ص‌ ۸۰، ۱۴۱، ۱۴۲ </ref><ref>  مبارک‌، ۷۷- ۷۸  </ref> تکافو در کتاب‌ قدامه‌ همان‌ است‌ که‌ ابن‌ معتز آن‌ را مطابقه‌ نامیده‌ است.<ref> ضیف‌، همان‌، ۹۲ </ref> قدامه‌ در کتاب‌ خود از رهگذر سخن‌ در خصوص‌ نقد شعر، صنایع‌ بدیعى‌ را مطرح‌ مى‌کند و به‌ صفات‌ و ویژگیهای‌ لفظ مى‌پردازد. در حقیقت‌، وی‌ مانند بسیاری‌ از دانشمندان‌ پس‌ از خود صنایع‌ بدیعى‌ را ابزار نقد شعر قرار مى‌دهد.<ref> نک: ص‌ ۸۰؛ عتیق‌، همانجا؛ </ref><ref> مبارک‌، ۶۵ </ref> کتاب‌ نقد الشعر تأثیر قابل‌ توجهى‌ در آثار بلاغى‌ پس‌ از خود گذارد.<ref> خفاجى‌، مقدمه‌ بر نقد الشعر، ۸ -۹، ۵۸ </ref>
  
در سدة 6ق‌/12م‌ [[زمخشري‌]] (د 538ق‌/1143م‌) در كتاب‌ تفسير خود مباحث‌ علم‌ بديع‌ را در حاشية مباحث‌ مربوط به‌ معانى‌ و بيان‌ مطرح‌ كرد، اما به‌ شرح‌ و تفصيل‌ آنها نپرداخت‌؛ زيرا او مانند بسياري‌ از متكلمان‌ عقيده‌ داشت‌ كه‌ مباحث‌ بديع‌ نمى‌تواند وارد بحث‌ دربارة اعجاز قرآن‌ گردد <ref> نك: ضيف‌، همان‌، 270؛ </ref> <ref> عتيق‌، 29 </ref> .
+
'''دیدگاه رمانی، ابوهلال، باقلانی:'''
  
== علم بدیع از نظرأسامة بن‌ منقذ ==
+
رُمّانى‌ ۳۸۶ق‌) در کتاب‌ خود النکت‌ فى‌ اعجاز القرآن‌ برخى‌ از عنوانهای‌ بدیع‌ مانند تجنیس‌ را آورده‌ است؛ <ref> النکت‌ فی‌ اعجاز القرآن‌، ص‌ ۹۹ </ref> سپس‌ ابوهلال‌ عسکری‌ (د ح‌ ۴۰۰ق‌) فصل‌ نهم‌ کتاب‌ الصناعتین‌ خود را به‌ بدیع‌ اختصاص‌ مى‌دهد و آن‌ را با استعاره‌ و مجاز آغاز مى‌کند.<ref> همان، ص‌ ۲۰۴- ۲۰۵ </ref> بنابراین‌، کلمه بدیع‌ در این‌ کتاب‌ همچنان‌ در مفهوم‌ فراگیرش‌ به‌ کار رفته‌ است‌. بدیع‌ نزد وی‌ مشتمل‌ بر ۳۵ فن‌ است‌. او بر آنچه‌ گذشتگان‌ آورده‌اند، تشطیر، مجاوره‌، تطریز، مضاعفه‌، استشهاد، تلطف‌ و... را افزود و آن‌ را گسترشى‌ بیشتر داد.<ref> همان، ص‌ ۳۲۷-۳۴۳؛ </ref><ref> مبارک‌، ۸۴ - ۸۵ </ref>
 
أسامة بن‌ منقذ 584ق‌/1188م‌) در كتاب‌ خود البديع‌ فى‌ نقد الشعر فن‌ بديع‌ را - البته‌ با همان‌ معناي‌ فراگيرش‌ - گسترش‌ داد. گفتنى‌ است‌ كه‌ بيشتر مباحث‌ اين‌ كتاب‌ را عنوانهايى‌ به‌ خود اختصاص‌ داده‌ است‌ كه‌ امروزه‌ بديع‌ خوانده‌ مى‌شود. وي‌ به‌ گفتة خود در تدوين‌ اين‌ اثر از البديع‌ ابن‌ معتز، كتاب‌ الصناعتين‌ ابوهلال‌ و العمدة ابن‌ رشيق‌ بهره‌ برد <ref> اسامه‌، 8؛ </ref> <ref> شرف‌، 29 </ref> .
 
  
== تطبیق فنون بدیع عربی با فارسی ==
+
باقلانى‌ (د ۴۰۳ق‌) در اعجاز القرآن‌ به‌ تقلید از ابن‌ معتز و ابوهلال‌ عسکری‌، فصلى‌ برای‌ سخن‌ درباره بدیع‌ گشوده‌، آن‌ را با استعاره‌ آغاز مى‌کند و به‌ دنبال‌ آن‌ به‌ عنوانهایى‌ چون‌ ارداف‌، مماثله‌، مطابقه‌، جناس‌ و... مى‌پردازد.<ref> اعجاز القرآن‌، ص‌ ۱۰۶  </ref><ref> نک: ضیف‌، همان‌، ۱۱۰- ۱۱۲ </ref>
  
رشيد وطواط (د 573ق‌/1177م‌) در كتاب‌ حدائق‌ السحر فى‌ دقائق‌ الشعر كوشيد تا فنون‌ بديع‌ عربى‌ را با فارسى‌ تطبيق‌ دهد <ref> عتيق‌، 30 </ref>.
+
'''تفاوت‌ میان‌ اختراع‌ و ابداع‌:'''
در كتاب‌ نهاية الايجاز فخرالدين‌ رازي‌ (د 606ق‌/1209م‌) نيز همچنان‌ مباحث‌ علم‌ بديع‌ در ميان‌ ديگر مباحث‌ وارد شد. او در اين‌ زمينه‌ از اثر وطواط سود جست‌ <ref>  نك: ضيف‌، همان‌، 285-286 </ref>؛ <ref> عتيق‌، 32 </ref> .
 
  
== علم بدیع از نظرسكاكى‌ ==
+
در سده ۵ قمری ابن‌ رشیق‌ ۴۵۶ق‌) کتاب‌ العمدة فى‌ صناعة الشعر و نقده‌ را تألیف‌ کرد. در این‌ کتاب‌ برخى‌ از بخشها به‌ مباحث‌ بیان‌ و برخى‌ دیگر به‌ محسنات‌ بدیعى‌ اختصاص‌ داده‌ شده‌ است‌. وی‌ بحث‌ درباره بدیع‌ را با بیان‌ تفاوت‌ میان‌ اختراع‌ و ابداع‌ آغاز مى‌کند؛ آنگاه‌ به‌ معنای‌ لغوی‌ بدیع‌ پرداخته‌، به‌ سراغ‌ ابن‌ معتز و تقسیم‌بندی‌ بدیع‌ از دیدگاه‌ وی‌ مى‌رود. بدیع‌ در کتاب‌ العمده‌ همان‌ معنای‌ عام‌ خود را دارد و مثلاً استعاره‌ و تشبیه‌ را نیز که‌ از مباحث‌ بیانى‌ است‌، شامل‌ مى‌شود.<ref> نک: العمدة، ۱/۲۵۶؛ عتیق‌، ۲۳، ۲۵ </ref> ابن‌ رشیق‌ به‌ مباحث‌ بدیعى‌ پیشینیان‌ خود عنوانهای‌ توریه‌، تردید، تفریع‌، استدعا، تکرار، نفى‌ الشى‌ء بایجابه‌، اطراد، اشتراک‌ و تغایر را افزود. او همچنین‌ در فنون‌ بدیعى‌ تغییراتى‌ ایجاد کرد و نام‌ برخى‌ از آنها را تغییر داد؛ مثلاً «رد العجز على‌ الصدر» را «تصدیر» نامید.<ref> العمدة، ۲/۳؛ ضیف‌، البلاغة، ۱۴۹ </ref>
 
در سدة 7ق‌/13م‌ سكاكى‌ 626/1229م‌) در بخش‌ سوم‌ كتاب‌ مشهور خود مفتاح‌ العلوم‌ براي‌ نخستين‌بار معانى‌ و بيان‌ را به‌ صورت‌ مستقل‌، و دانش‌ بديع‌ را جزو ملحقات‌ آن‌ دو علم‌ قرار داد. وي‌ محسنات‌ بديعى‌ را به‌ دو بخش‌ معنوي‌ و لفظى‌ تقسيم‌ كرد: در بخش‌ اول‌ مباحث‌ مطابقه‌، مقابله‌، مشاكله‌، مراعات‌ نظير، مزاوجه‌، لف‌ و نشر، جمع‌، تفريق‌،تقسيم‌، جمع‌وتفريق‌، جمع‌وتقسيم‌، جمع‌ و تفريق‌ و تقسيم‌، ايهام‌، تأكيد، مدح‌ شبيه‌ به‌ ذم‌، توجيه‌، سوق‌ المعلوم‌ مساق‌ غيره‌، اعتراض‌، التفات‌ و تقليل‌ اللفظ و لاتقليله‌ وارد شد و در بخش‌ دوم‌ عنوانهاي‌ تجنيس‌، اشتقاق‌، رد العجز الى‌ الصدر، قلب‌، اسجاع‌ (سجع‌) و ترصيع‌ جاي‌ گرفت‌ <ref> ص‌ 200-204 </ref>؛ <ref> شرف‌، 29-30 </ref>؛ <ref> خفاجى‌، البحوث‌ </ref>، 179؛ <ref> زرين‌كوب‌، 413 </ref> . البته‌ بايد گفت‌ كه‌ سكاكى‌ به‌ همة محسنات‌ بديعى‌ كه‌ تا زمان‌ او شناخته‌ شده‌ بود، اشاره‌نكرده‌ است‌.
 
  
== بدیع شاخه ای از بلاغت==
+
'''تقسیم‌بندی‌ لفظ و معنا:'''
 
از اين‌ زمان‌ به‌ بعد، توجه‌ به‌ دانش‌ بديع‌ به‌ عنوان‌ سومين‌ شاخه‌ از دانش‌ بلاغت‌، آغاز مى‌گردد. مثلاً بدرالدين‌ ابن‌ مالك‌ (د 686ق‌/ 1287م‌) كتاب‌ مفتاح‌ العلوم‌ سكاكى‌ را تلخيص‌ كرد و ازپيچيدگيهاي‌ منطقى‌، كلامى‌ و فلسفى‌ زدود و آن‌ را المصباح‌ فى‌ علوم‌ المعانى‌ و البيان‌ و البديع‌ ناميد. وي‌ در اين‌ اثر 28 فن‌ به‌ 26 فن‌ سكاكى‌ افزود <ref> عتيق‌، 47- 48 </ref>.
 
خطيب‌ قزوينى‌ (د 739ق‌/1338م‌) به‌ پيروي‌ از سكاكى‌، در كتاب‌ خود تلخيص‌ المفتاح‌ محسنات‌ بديعى‌ را به‌ لفظى‌ و معنوي‌ تقسيم‌ كرد و كار سكاكى‌ را وسعت‌ بخشيد. او خود در كتاب‌ ديگرش‌ الايضاح‌ با تفصيل‌ بيشتري‌ به‌ مباحث‌ دانش‌ بديع‌ به‌ صورت‌ مستقل‌ پرداخت‌ <ref> شرف‌، 30؛ ضيف‌، همان‌، 347-351 </ref>.
 
گفتنى‌ است‌ كه‌ در همين‌ زمان‌ ابن‌ ابى‌ الاصبع‌ (د 654ق‌/1256م‌) در دو كتاب‌ خود تحرير التحبير فى‌ صناعة الشعر و بديع‌ القرآن‌، بديع‌ را در معناي‌ عمومى‌ خود به‌ كار برد و در كنار محسنات‌ بديعى‌ به‌ مباحث‌ علم‌ معانى‌ نيز پرداخت‌. ضياءالدين‌ ابن‌ اثير (د 637/1239م‌) نيز در المثل‌ السائر فى‌ ادب‌ الكاتب‌ و الشاعر اين‌ مباحث‌ را بيان‌ نام‌ نهاد <ref> شرف‌، 31-32 </ref>؛ <ref> عتيق‌، 40، 46 </ref>؛ <ref> ضيف‌، همان‌، 359، عصر، مصر، 122-123 </ref> . علاوه‌ بر آنچه‌ گفته‌ شد، گروهى‌ نيز مانند على‌ بن‌ عثمان‌ اربلى‌ (د 670ق‌/1272م‌) در هر بيت‌ از مدايح‌ خود به‌ يكى‌ از صنايع‌ بديعى‌ اشاره‌ كردند <ref> ابوزيد، 55 </ref>.
 
  
== بدیعیه ==
+
[[ابن سنان خفاجی|ابن‌ سنان‌ خفاجى‌]] (د ۴۶۶) در کتاب‌ سر الفصاحه‌ کار قدامه‌ را دنبال‌ کرد. او فنونى‌ را که‌ به‌ لفظ ارتباط دارد، از فنونى‌ که‌ مرتبط با معناست‌، متمایز ساخت و بدون‌ تردید این‌ تقسیم‌بندی‌ او اساس‌ تقسیم‌بندی‌ علوم‌ بدیعى‌ به‌ لفظى‌ و معنوی‌ از سوی‌ دانشمندان‌ متأخر قرار گرفت‌.<ref> مقدمه‌ بر بدیع‌ القرآن‌ ابن‌ ابی‌ اصبع‌، شرف‌، ۲۵-۲۶ </ref> با اینهمه‌، دانش‌ بدیع‌ در اثر او استقلال‌ نیافت‌.
از ميان‌ اين‌ قصايد آنهايى‌ كه‌ در مدح‌ پيامبراكرم‌(ص‌) سروده‌ مى‌شد، بديعيه‌ (ه م‌) نام‌ گرفت‌.
 
  
== مآخذ ==
+
'''انواع بدیع از نظر جرجانی:'''
 
(۱) حسن‌ابن‌ رشیق‌، العمدة، به‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، بیروت‌، ۱۹۷۲م‌.
 
  
(۲) عبدالله‌ابن‌ قتیبه‌، تأویل‌ مشکل‌ القرآن‌، به‌ کوشش‌ احمد صقر، قاهره‌، ۱۳۹۳ق‌/۱۹۷۳م‌.
+
[[عبدالقاهر جرجانی|عبدالقاهر جرجانى‌]] (د ۴۷۱) که‌ برخى‌ او را واضع‌ علم‌ [[بلاغت|بلاغت‌]] دانسته‌اند، در اسرار البلاغه‌ بدیع‌ را به‌ تشبیه‌، استعاره‌ و تمثیل‌ و دیگر انواع‌ بدیع‌ از جمله‌ تجنیس‌، حشو، طباق‌، مجاز لغوی‌ و عقلى‌، حسن‌ تعلیل‌ و... اطلاق‌ کرده‌ است‌.<ref> اسرار البلاغة، ص‌ ۵، ۶، ۱۴ </ref> همو در اثر بلاغى‌ دیگر خود دلائل‌ الاعجاز علاوه‌ بر آنچه‌ در اسرار البلاغه‌ متذکر شده‌ بود، به‌ فصل‌، وصل‌، قصر، تقدیم‌ و تأخیر و حذف‌ که‌ امروزه‌ در علم‌ معانى‌ مطرح‌ مى‌شود، نیز پرداخت‌ و همة این‌ مباحث‌ را بیان‌ نامید که‌ بدون‌ تردید با بدیع‌ در معنای‌ عامش‌، یعنى‌ شگفت‌انگیز، جدید و نو مترادف‌ بود؛ زیرا مشاهده‌ مى‌شود که‌ آنچه‌ را در اسرار البلاغه‌ بدیع‌ نامیده‌، در دلائل‌ الاعجاز بیان‌ خوانده‌ است.<ref> شرف‌، ۲۷- ۲۸ </ref> گفتنى‌ است‌ که‌ عبدالقاهر نیز مباحثى‌ مانند جناس‌، سجع‌، حسن‌ تعلیل‌ و طباق‌ را که‌ منحصراً امروزه‌ در حوزه علم‌ بدیع‌ قرار مى‌گیرد، بسیار کم‌رنگ‌ و به‌ عنوان‌ مباحث‌ فرعى‌ مطرح‌ کرده‌ است‌.<ref> نک:  عتیق‌، ۲۶، ۲۸ </ref><ref>  مبارک‌، ۱۰۴ </ref>
  
(۳) عبدالله‌ابن‌ قتیبه‌، الشعر و الشعراء، به‌ کوشش‌ احمد محمدشاکر، قاهره‌، ۱۹۶۶م‌.
+
'''علم بدیع از نظر زمخشری:'''
  
(۴) عبدالله‌ ابن‌ معتز، البدیع‌، به‌ کوشش‌ کراچکوفسکی‌، لندن‌، ۱۹۳۵م‌.
+
در سده ۶ قمری، [[جارالله زمخشری|زمخشری‌]] (د ۵۳۸ق‌) در کتاب‌ تفسیر خود مباحث‌ علم‌ بدیع‌ را در حاشیه مباحث‌ مربوط به‌ معانى‌ و بیان‌ مطرح‌ کرد، اما به‌ شرح‌ و تفصیل‌ آنها نپرداخت‌؛ زیرا او مانند بسیاری‌ از متکلمان‌ عقیده‌ داشت‌ که‌ مباحث‌ بدیع‌ نمى‌تواند وارد بحث‌ دربارة اعجاز قرآن‌ گردد.<ref> نک: ضیف‌، همان‌، ۲۷۰؛ </ref> <ref> عتیق‌، ۲۹ </ref>
  
(۵) علی ابوزید، البدیعیات‌ فی‌ الادب‌ العربی‌، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌/۱۹۸۳م‌.
+
'''علم بدیع از نظر اسامة بن‌ منقذ:'''
  
(۶) حسن ابوهلال‌ عسکری‌، کتاب‌ الصناعتین‌، استانبول‌، ۱۳۲۰ق‌.
+
أسامة بن‌ منقذ (د ۵۸۴ق‌) در کتاب‌ خود البدیع‌ فى‌ نقد الشعر، فن‌ بدیع‌ را - البته‌ با همان‌ معنای‌ فراگیرش‌ - گسترش‌ داد. گفتنى‌ است‌ که‌ بیشتر مباحث‌ این‌ کتاب‌ را عنوانهایى‌ به‌ خود اختصاص‌ داده‌ است‌ که‌ امروزه‌ بدیع‌ خوانده‌ مى‌شود. وی‌ به‌ گفته خود در تدوین‌ این‌ اثر از البدیع‌ ابن‌ معتز، کتاب‌ الصناعتین‌ ابوهلال‌ و العمدة ابن‌ رشیق‌ بهره‌ برد.<ref> شرف‌، ۲۹ </ref>
  
(۷) اسامة بن‌ منقذ، البدیع‌ فی‌ نقد الشعر، به‌ کوشش‌ احمد بدوی‌ و حامد عبدالمجید، قاهره‌، ۱۳۸۰ق‌/۱۹۶۰م‌.
+
'''تطبیق فنون بدیع عربی با فارسی:'''
  
(۸) محمد باقلانی‌، اعجاز القرآن‌، به‌ کوشش‌ احمد صقر، قاهره‌، ۱۳۷۴ق‌/۱۹۵۴م‌.
+
رشید وطواط (د ۵۷۳ق‌) در کتاب‌ حدائق‌ السحر فى‌ دقائق‌ الشعر کوشید تا فنون‌ بدیع‌ عربى‌ را با فارسى‌ تطبیق‌ دهد.<ref> عتیق‌، ۳۰ </ref>
 +
در کتاب‌ نهایة الایجاز [[فخر رازى|فخرالدین‌ رازی]] (د ۶۰۶ق‌) نیز همچنان‌ مباحث‌ علم‌ بدیع‌ در میان‌ دیگر مباحث‌ وارد شد. او در این‌ زمینه‌ از اثر وطواط سود جست‌.<ref>  نک: ضیف‌، همان‌، ۲۸۵-۲۸۶ </ref>
  
(۹) عمرو جاحظ، البیان‌ و التبیین‌، به‌ کوشش‌ حسن‌ سندوبی‌، قاهره‌، ۱۳۵۱ق‌/۱۹۳۲م‌.
 
  
(۱۰) عبدالقاهر جرجانی‌، اسرار البلاغة، به‌ کوشش‌ محمدرشید رضا، بیروت‌، ۱۳۹۸ق‌/۱۹۷۸م‌.
 
  
(۱۱) محمد خطیب‌ قزوینی‌، الایضاح‌ فی‌ علوم‌ البلاغة، به‌ کوشش‌ محمد عبدالمنعم‌ خفاجی‌، بیروت‌، ۱۴۰۵ق‌/۱۹۸۵م‌.
+
'''علم بدیع از نظر سکاکى‌:'''
  
(۱۲) محمد عبدالمنعم‌ خفاجی‌، البحوث‌ الادبیة، مناهجها و مصادرها، بیروت‌، ۱۹۸۰م‌.
+
در سده ۷ قمری، [[سکاکی خوارزمی|سکاکى‌]] (د ۶۲۶) در بخش‌ سوم‌ کتاب‌ مشهور خود [[مفتاح العلوم (کتاب)|مفتاح‌ العلوم‌]] برای‌ نخستین‌بار معانى‌ و بیان‌ را به‌ صورت‌ مستقل‌، و دانش‌ بدیع‌ را جزو ملحقات‌ آن‌ دو علم‌ قرار داد. وی‌ محسنات‌ بدیعى‌ را به‌ دو بخش‌ معنوی‌ و لفظى‌ تقسیم‌ کرد: در بخش‌ اول‌ مباحث‌ مطابقه‌، مقابله‌، مشاکله‌، مراعات‌ نظیر، مزاوجه‌، لف‌ و نشر، جمع‌، تفریق‌، تقسیم‌، جمع‌وتفریق‌، جمع‌وتقسیم‌، جمع‌ و تفریق‌ و تقسیم‌، ایهام‌، تأکید، مدح‌ شبیه‌ به‌ ذم‌، توجیه‌، سوق‌ المعلوم‌ مساق‌ غیره‌، اعتراض‌، التفات‌ و تقلیل‌ اللفظ و لاتقلیله‌ وارد شد و در بخش‌ دوم‌ عنوانهای‌ تجنیس‌، اشتقاق‌، رد العجز الى‌ الصدر، قلب‌، اسجاع‌ (سجع‌) و ترصیع‌ جای‌ گرفت.<ref> مفتاح‌ العلوم‌، ص‌ ۲۰۰-۲۰۴ </ref><ref> شرف‌، ۲۹-۳۰ </ref> البته‌ باید گفت‌ که‌ سکاکى‌ به‌ همه محسنات‌ بدیعى‌ که‌ تا زمان‌ او شناخته‌ شده‌ بود، اشاره‌نکرده‌ است‌.
  
(۱۳) محمد عبدالمنعم‌ خفاجی‌، مقدمه‌ بر الایضاح‌.
+
'''بدیع شاخه‌ای از بلاغت:'''
  
(۱۴) محمد عبدالمنعم‌ خفاجی‌، مقدمه‌ بر نقدالشعر.
+
از این‌ زمان‌ به‌ بعد، توجه‌ به‌ دانش‌ بدیع‌ به‌ عنوان‌ سومین‌ شاخه‌ از دانش‌ [[بلاغت|بلاغت‌]]، آغاز مى‌گردد. مثلاً بدرالدین‌ ابن‌ مالک‌ (د ۶۸۶ق‌) کتاب‌ مفتاح‌ العلوم‌ سکاکى‌ را تلخیص‌ کرد و از پیچیدگیهای‌ منطقى‌، کلامى‌ و فلسفى‌ زدود و آن‌ را المصباح‌ فى‌ علوم‌ المعانى‌ و البیان‌ و البدیع‌ نامید. وی‌ در این‌ اثر ۲۸ فن‌ به‌ ۲۶ فن‌ سکاکى‌ افزود.<ref> عتیق‌، ۴۷- ۴۸ </ref>
 
+
[[خطیب قزوینی|خطیب‌ قزوینى‌]] (د ۷۳۹ق‌) به‌ پیروی‌ از سکاکى‌، در کتاب‌ خود [[تلخیص المفتاح (کتاب)|تلخیص‌ المفتاح‌]] محسنات‌ بدیعى‌ را به‌ لفظى‌ و معنوی‌ تقسیم‌ کرد و کار سکاکى‌ را وسعت‌ بخشید. او خود در کتاب‌ دیگرش‌ الایضاح‌ با تفصیل‌ بیشتری‌ به‌ مباحث‌ دانش‌ بدیع‌ به‌ صورت‌ مستقل‌ پرداخت‌.<ref> شرف‌، ۳۰؛ ضیف‌، همان‌، ۳۴۷-۳۵۱ </ref>
(۱۵) محمدرشید رضا، مقدمه‌ بر اسرار البلاغة.
 
 
 
(۱۶) علی رمانی‌، «النکت‌ فی‌ اعجاز القرآن‌»، مجموعة ثلاث‌ رسائل‌ فی‌ اعجاز القرآن‌، به‌ کوشش‌ محمد خلف‌الله‌ و محمد زغلول‌ سلام‌، قاهره‌، ۱۹۹۱م‌.
 
 
 
(۱۷) حمید زرین‌کوب‌، «تطور علم‌ بدیع‌ و سرچشمه‌های‌ اصلی‌ آن‌»، مجله دانشکده ادبیات‌ و علوم‌ انسانی‌ دانشگاه‌ فردوسی‌، مشهد، ۱۳۵۳ش‌.
 
 
 
(۱۸) یوسف سکاکی‌، مفتاح‌ العلوم‌، قاهره‌، ۱۳۵۶ق‌/۱۹۳۷م‌.
 
 
 
(۱۹) سیوطی‌، اتمام‌ الدرایة لقراء النقایة، به‌ کوشش‌ ابراهیم‌ عجوز، بیروت‌، ۱۴۰۵ق‌/۱۹۸۵م‌.
 
 
 
(۲۰) حفنی‌ محمد شرف‌، مقدمه‌ بر بدیع‌ القرآن‌ ابن‌ ابی‌ اصبع‌، قاهره‌، دارنهضة مصر للطبع‌ و النشر.
 
 
 
(۲۱) عبدالمتعال صعیدی‌، مقدمه‌ بر سر الفصاحة ابن‌ سنان‌ خفاجی‌، قاهره‌، ۱۳۷۲ق‌/۱۹۵۳م‌.
 
 
 
(۲۲) شوقی ضیف‌، البلاغة تطور و تاریخ‌، قاهره‌، ۱۹۶۵م‌.
 
 
 
(۲۳) شوقی ضیف‌، عصر الدول‌ و الامارات‌، قاهره‌، ۱۹۸۰م‌، ۱۹۹۰م‌.
 
 
 
(۲۴) عبدالعزیز عتیق‌، علم‌ البدیع‌، بیروت‌، ۱۹۷۴م‌.
 
 
 
(۲۵) قدامة بن‌ جعفر، نقد الشعر، به‌ کوشش‌ محمد عبدالمنعم‌ خفاجی‌، بیروت‌، دارالکتب‌ العلمیه‌.
 
 
 
(۲۶) مازن مبارک‌، الموجز فی‌ تاریخ‌ البلاغة، دمشق‌، ۱۴۱۶ق‌/۱۹۹۵م‌.
 
 
 
(۲۷) محمد مبرد، الکامل‌، به‌ کوشش‌ محمدابوالفضل‌ ابراهیم‌، قاهره‌،
 
۱۳۷۶ق‌/۱۹۵۶م‌.
 
 
 
(۲۸) مسعود تفتازانی‌، المطول‌، قم‌، مکتبة الداوری‌.
 
 
 
(۲۹) نصرالله تقوی‌، نجار گفتار، اصفهان‌، ۱۳۶۳ش‌.
 
 
 
(۳۰) محمد خطیب‌ قزوینی‌، التلخیص‌ فی‌ علوم‌ البلاغة، به‌ کوشش‌ عبدالرحمان‌ برقوقی‌، قاهره‌، ۱۳۵۰ق‌/۱۹۳۲م‌.
 
 
 
(۳۱) محمد رادویانی‌، ترجمان‌ البلاغه‌، تهران‌، ۱۳۶۲ش‌.
 
 
 
(۳۲) رشید وطواط، حدائق‌ السحر فی‌ دقائق‌ الشعر، به‌ کوشش‌ عباس‌ اقبال‌ آشتیانی‌، تهران‌، ۱۳۰۸ش‌.
 
 
 
(۳۳) یوسف سکاکی‌، مفتاح‌العلوم‌، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌/۱۹۸۳م‌.
 
 
 
(۳۴) محمد شمس‌ قیس‌رازی‌، المعجم‌، به‌ کوشش‌ سیروس‌ شمیسا، تهران‌، ۱۳۷۳ش‌.
 
 
 
(۳۵) سیروس شمیسا، نگاهی‌ تازه‌ به‌ بدیع‌، تهران‌، ۱۳۶۸ش‌.
 
 
 
(۳۶) کورش صفوی‌، از زبان‌شناسی‌ به‌ ادبیات‌، تهران‌، ۱۳۷۳ش‌.
 
 
 
(۳۷) محمدهادی مازندرانی‌، انوار البلاغه‌، به‌ کوشش‌ محمدعلی‌ غلامی‌نژاد، تهران‌، ۱۳۷۶ش‌.
 
 
 
(۳۸) نجفقلی‌معزی‌، درّه نجفی‌، به‌ کوشش‌ حسین‌ آهی‌، تهران‌، ۱۳۶۲ش‌.
 
 
 
(۳۹) جلال‌الدین‌ همایی‌، فنون‌ بلاغت‌ و صناعات‌ ادبی‌، تهران‌، ۱۳۶۳ش‌.
 
 
   
 
   
 
+
گفتنى‌ است‌ که‌ در همین‌ زمان‌ ابن‌ ابى‌ الاصبع‌ (د ۶۵۴ق‌) در دو کتاب‌ خود تحریر التحبیر فى‌ صناعة الشعر و بدیع‌ القرآن‌، بدیع‌ را در معنای‌ عمومى‌ خود به‌ کار برد و در کنار محسنات‌ بدیعى‌ به‌ مباحث‌ [[علم معانی|علم‌ معانى‌]] نیز پرداخت‌. ضیاءالدین‌ ابن‌ اثیر (د ۶۳۷) نیز در المثل‌ السائر فى‌ ادب‌ الکاتب‌ و الشاعر این‌ مباحث‌ را بیان‌ نام‌ نهاد.<ref> شرف‌، ۳۱-۳۲ </ref><ref> عتیق‌، ۴۰، ۴۶ </ref> علاوه‌ بر آنچه‌ گفته‌ شد، گروهى‌ نیز مانند على‌ بن‌ عثمان‌ اربلى‌ (د ۶۷۰ق‌) در هر [[بیت (شعر)|بیت‌]] از مدایح‌ خود به‌ یکى‌ از صنایع‌ بدیعى‌ اشاره‌ کردند.<ref> البدیعیات‌ فی‌ الادب‌ العربی‌، ابوزید، ۵۵ </ref> از میان‌ این‌ [[قصیده|قصاید]] آنهایى‌ که‌ در مدح‌ [[پیامبر اسلام|پیامبر اکرم‌]](ص‌) سروده‌ مى‌شد، بدیعیه‌ نام‌ گرفت‌.
 
==پانویس==
 
==پانویس==
<references/>
+
<references />
 
+
==منابع==
 
 
== منابع ==
 
  
*دانشنامه بزرگ اسلامی، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «بدیع»، ج۱۱، ص۴۶۵۳ ،[http://lib.eshia.ir/23022/11/4653/ کتابخانه مدرسه فقاهت] بازیابی:6 مهر 1392.  
+
*"بدیع"، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج۱۱، ص۴۶۵۳، [http://lib.eshia.ir/23022/11/4653/ کتابخانه مدرسه فقاهت]، بازیابی:۶ مهر ۱۳۹۲.
 +
*"آموزش زبان عربی در ایران؛ اهداف، چالش‌ها، راهکارها"، علیرضا فرقانی، [http://www.ensani.ir/fa/content/87588/default.aspx پژوهشگاه علوم انسانی]، بازیابی: ۶ مهر ۱۳۹۲.
  
**علیرضا فرقانی، آموزش زبان عربی در ایران اهداف، چالش‌ها، راهکارها، [http://www.ensani.ir/fa/content/87588/default.aspx پژوهشگاه علوم انسانی] ،بازیابی: 6 مهر 1392.
 
 
[[رده:علوم]]
 
[[رده:علوم]]
 
[[رده:ادبیات عرب]]
 
[[رده:ادبیات عرب]]
 
[[رده:بلاغت]]
 
[[رده:بلاغت]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۶ ژوئیهٔ ۲۰۲۳، ساعت ۰۷:۰۳

«علم بَدیع»‌ در اصطلاح‌ شاخه‌ای‌ از علوم‌ بلاغت‌ است که‌ درباره چگونگى‌ آرایشهای‌ لفظى‌ و معنوی‌ کلام‌ پس‌ از رعایت‌ اصول‌ بلاغت‌ گفت‌ و گو مى‌کند.[۱][۲][۳]

تعریف علم بدیع

«بَدیع»‌، در لغت‌ به‌ معنى‌ پدید آورنده‌، نوآورنده‌ (معنای فاعلى‌)، و نیز به‌ معنى نوآورده‌ شده‌ و جدید (معنای مفعولى‌) است. «علم بدیع» در اصطلاح‌، دانشی است که در آن از زیبایی‌های الفاظ و آرایش نیکوی سخن بحث می‌شود و به تعبیر دیگر «دانش بدیع، مجموعه شگردهایی (فنونی) است که کلام عادی را کم و بیش تبدیل به کلام ادبی می‌کند و یا کلام ادبی را به سطح والاتری از ادبی بودن یا سبک ادبی داشتن تعالی می‌بخشد».[۴]

مسعود بن عمر تفتازانی در تعریف علم بدیع می نویسد: «بدیع علمی است که با آن، انواع زیباسازی کلام پس از مطابقتش با اقتضای حال [علم معانی] و وضوح دلالتش [علم بیان]، به دو گونه [محسنات] معنوی و لفظی شناخته می‌شود».[۵]

گفته‌ شده‌ نخستین‌ کسى‌ که‌ کلمه بدیع‌ را پیشنهاد کرد، مسلم‌ بن‌ ولید بود؛ در اوایل‌ عصر عباسى‌ شاعران‌ نوگرایى‌ چون‌ بشار (د ۱۶۷ق‌)، مسلم‌ بن‌ ولید (د ۲۰۸ق‌) و ابوتمام‌ (د ۲۳۱ق‌)، در سروده‌های‌ خود صنایع‌ طریف‌ و بدیع‌ را به‌ کار گرفتند؛ به‌ گونه‌ای‌ که‌ گروهى‌ این‌ دسته‌ از شاعران‌ را مخترع‌ دانش‌ بدیع‌ دانسته‌اند.[۶][۷]


علم بدیع در نظر عالمان

مراد جاحظ از واژه بدیع‌:

پس از آن‌ جاحظ (د ۲۵۵ق‌) آن‌ را در جای‌ جای‌ آثارش‌ به‌ کار برد.[۸] مراد جاحظ از بدیع‌ همان‌ تعابیر بلاغى‌ و سخنان‌ و عبارات‌ دل‌انگیز و زیباست‌. او بدیع‌ را از ویژگیهای‌ زبان‌ عربى‌، و علت‌ اساسى‌ برتری‌ این‌ زبان‌ بر دیگر زبانها دانسته‌ است.[۹] وی‌ در کتاب‌ البیان‌ و التبیین‌ به‌ فنونى‌ نظیر استعاره‌، تشبیه‌، احتراس‌، حسن‌ تقسیم‌، سجع‌، کنایه‌، ازدواج‌، اسلوب‌ حکیم‌، ایجاز، ارصاد، تسهیم‌، اقتباس‌ و مساوات‌ پرداخته‌، اما برای‌ آنها تعریفى‌ ارائه‌ نکرده‌ است.[۱۰][۱۱] این‌ نکته‌ درخور ذکر است‌ که‌ دانشمندانى‌ چون‌ فرّاء (د ۲۰۷ق‌) و ابوعبیده‌ مَعْمَر بن‌ مثنى‌ (د ۲۰۸ق‌) - البته‌ به‌ شیوه لغویان‌ - در آثار خود برخى‌ مباحث‌ بلاغى‌ را مطرح‌ کرده‌اند.[۱۲] همچنین‌ گفته‌ شده‌ که‌ اصمعى‌ درباره تجنیس‌ کتابى‌ نگاشته‌ است‌.[۱۳][۱۴]

بنابراین‌، واژه بدیع‌ و مشتقات‌ آن‌ در روزگار جاحظ مفهومى‌ عام‌ داشته‌، و مباحث‌ علم‌ معانى و بیان‌ را نیز شامل‌ مى‌شده‌ است‌. مبرّد (د ۲۸۵ق‌) در اثر ارزشمند خود الکامل‌، بخش‌ گسترده‌ای‌ را به‌ تشبیه‌ اختصاص‌ داده‌، و آن‌ را به‌ انواع‌ مختلفى‌ چون‌ تشبیه‌ مفرط، مصیب‌، مقارب‌ و بعید تقسیم‌ کرده‌ است‌. نمونه‌هایى‌ که‌ وی‌ در این‌ باب‌ ذکر کرده‌ است‌، همه‌ در مقوله بدیع‌ در مفهوم‌ عامش‌ جای‌ مى‌گیرد.


مراد ابن‌ قتیبه‌ از واژه بدیع‌:

مراد ابن‌ قتیبه‌ (د ۲۷۶ق‌) نیز از واژه بدیع‌ در آثار خود، همان‌ مفهوم‌ عام‌ آن‌ است‌. وی‌ مى‌گوید: شعر تنها به‌ سبب‌ لفظ و معنای‌ خوب‌ برگزیده‌ نمى‌شود، بلکه‌ در این‌ امر عوامل‌ دیگری‌ چون‌ تشبیه‌ مؤثر است‌.[۱۵] ابن‌ قتیبه‌ در تألیفات‌ خود از مباحثى‌ چون‌ استعاره‌، مجاز، مقلوب‌، کنایه‌، تکرار، تقدیم‌ و تأخیر و... که‌ بعدها در زمره موضوعات‌ علم‌ بیان‌ و بدیع‌ قرار گرفت‌، سخن‌ گفته‌ است.

مراد ابن‌ معتز از بدیع‌:

در ۲۷۴ق‌ ابن‌ معتز، کتاب‌ البدیع‌ خود را نگاشت.[۱۶] اثر او نخستین‌ کتابى‌ است‌ که‌ با این‌ عنوان‌ ارائه‌ مى‌شود.[۱۷][۱۸] ابن‌ معتز در مقدمه اثر خود اعتراف‌ مى‌کند که‌ این‌ نام‌گذاری‌ از ابتکارات‌ او نیست‌ و وی‌ تنها آنچه‌ را در قرآن‌، لغت‌، احادیث‌ پیامبر، سخن‌ صحابه‌ و اشعار پیشینیان‌ - که‌ نوخاستگان‌ آن‌ را بدیع‌ نامیده‌اند - یافته‌، گردآوری‌ کرده‌ است‌، تا دانسته‌ شود که‌ شاعرانى‌ مانند بشار، مسلم‌ و ابونواس‌ مخترع‌ این‌ دانش‌ نبوده‌اند، بلکه‌ آنان‌ در آثار خود این‌ صنایع‌ را بسیار به‌ کار مى‌گرفتند.[۱۹][۲۰] بنابراین‌، ابن‌ معتز در زمینه علم‌ بدیع‌ تنها ادعای‌ برتری‌ کرده، زیرا این‌ فن‌ پیش‌ از او شناخته‌ شده‌ بوده‌ است‌ و جاحظ، مبرد و ابن‌ قتیبه‌ در کتابهای‌ خود علاوه‌ بر مباحثى‌ که‌ ابن‌ معتز آورده‌ است‌، به‌ مباحث‌ دیگری‌ نیز پرداخته‌اند که‌ ابن‌ معتز از آنها نام‌ نبرده‌ است‌. ابن‌ معتز در اثر خود از نوشته‌های‌ جاحظ بسیار استفاده‌ کرده‌ است‌. مباحث‌ طرح‌ شده‌ در کتاب‌ ابن‌ معتز که‌ وی‌ همه‌ را در مقوله بدیع‌ جای‌ داده‌ است‌، عبارتند از استعاره‌، تجنیس‌، مطابقه‌، رد اعجاز الکلام‌ على‌ ما تقدمها و مذهب‌ کلامى‌. ابن‌ معتز بدیع‌ را منحصر به‌ ۵ موضوع‌ یاد شده‌ مى‌داند. البته‌ او بابهای‌ دیگری‌ را مانند التفات‌، تأکید مدح‌ شبیه‌ به‌ ذم‌ و تجاهل‌ العارف‌ در پایان‌ کتابش‌ آورده‌، و آنها را از دایره بدیع‌ خارج‌ کرده‌، و تنها در زمره محسنات‌ قرارشان‌ داده‌ است.[۲۱]

بنابراین‌، بدیع‌ نزد ابن‌ معتز هم‌ فراگیرتر از آن‌ چیزی‌ است‌ که‌ امروزه‌ تعریف‌ مى‌شود.[۲۲] یکی از اهداف عبدالله بن معتز عالم علم بدیع در تألیف کتاب خود «البدیع» این بود که «می خواست توضیح دهد [علم] بدیع، ریشه در قرآن و حدیث و اشعار جاهلی عربی دارد. وی برای این منظور در هر مبحث به ترتیب، سیر بدیع را در قرآن مجید و احادیث نبوی و سخنان صحابه و شعرای جاهلی تا ظهور آن در سخنان منظوم و منثور نوخاستگان [محدثین] نشان می‌دهد. او می‌خواهد بر عربی و اسلامی بودن این فنون [بدیع] تأکید ورزد، تا مبادا روزی چنان تصور شود که فنون بدیع از یونان به جهان اسلام راه یافته است».[۲۳] چنان‌ که در نقد ادبی این گونه است.

قدامة بن‌ جعفر و علم بدیع:

پس‌ از ابن‌ معتز دانشمند هم‌ عصر او قدامة بن‌ جعفر (د ۳۳۷ق‌)، کار او را گسترش‌ داد و به‌ صنایعى‌ با نامهای‌ تازه‌ اشاره‌ کرد که‌ عمدتاً عبارتند از ترصیع‌، غلو، تقسیم‌، مقابله‌، تفسیر، تتمیم‌، مبالغه‌، مساوات‌، اشاره‌، اِرداف‌، تمثیل‌ و مطابقه‌ (که‌ بعدها مماثله‌ و تعطف‌ خوانده‌ شدند) و توشیح‌ که‌ ظاهراً با توجه‌ به‌ آنچه‌ ابن‌ معتز در الاعجاز على‌ ما تقدمها من‌ الکلام‌ خوانده‌ است‌، مطابقت‌ دارد. او همچنین‌ ایغال‌ را به‌ مباحث‌ ابن‌ معتز افزود و اثر خود را نقد الشعر نامید.[۲۴][۲۵] تکافو در کتاب‌ قدامه‌ همان‌ است‌ که‌ ابن‌ معتز آن‌ را مطابقه‌ نامیده‌ است.[۲۶] قدامه‌ در کتاب‌ خود از رهگذر سخن‌ در خصوص‌ نقد شعر، صنایع‌ بدیعى‌ را مطرح‌ مى‌کند و به‌ صفات‌ و ویژگیهای‌ لفظ مى‌پردازد. در حقیقت‌، وی‌ مانند بسیاری‌ از دانشمندان‌ پس‌ از خود صنایع‌ بدیعى‌ را ابزار نقد شعر قرار مى‌دهد.[۲۷][۲۸] کتاب‌ نقد الشعر تأثیر قابل‌ توجهى‌ در آثار بلاغى‌ پس‌ از خود گذارد.[۲۹]

دیدگاه رمانی، ابوهلال، باقلانی:

رُمّانى‌ (د ۳۸۶ق‌) در کتاب‌ خود النکت‌ فى‌ اعجاز القرآن‌ برخى‌ از عنوانهای‌ بدیع‌ مانند تجنیس‌ را آورده‌ است؛ [۳۰] سپس‌ ابوهلال‌ عسکری‌ (د ح‌ ۴۰۰ق‌) فصل‌ نهم‌ کتاب‌ الصناعتین‌ خود را به‌ بدیع‌ اختصاص‌ مى‌دهد و آن‌ را با استعاره‌ و مجاز آغاز مى‌کند.[۳۱] بنابراین‌، کلمه بدیع‌ در این‌ کتاب‌ همچنان‌ در مفهوم‌ فراگیرش‌ به‌ کار رفته‌ است‌. بدیع‌ نزد وی‌ مشتمل‌ بر ۳۵ فن‌ است‌. او بر آنچه‌ گذشتگان‌ آورده‌اند، تشطیر، مجاوره‌، تطریز، مضاعفه‌، استشهاد، تلطف‌ و... را افزود و آن‌ را گسترشى‌ بیشتر داد.[۳۲][۳۳]

باقلانى‌ (د ۴۰۳ق‌) در اعجاز القرآن‌ به‌ تقلید از ابن‌ معتز و ابوهلال‌ عسکری‌، فصلى‌ برای‌ سخن‌ درباره بدیع‌ گشوده‌، آن‌ را با استعاره‌ آغاز مى‌کند و به‌ دنبال‌ آن‌ به‌ عنوانهایى‌ چون‌ ارداف‌، مماثله‌، مطابقه‌، جناس‌ و... مى‌پردازد.[۳۴][۳۵]

تفاوت‌ میان‌ اختراع‌ و ابداع‌:

در سده ۵ قمری ابن‌ رشیق‌ (د ۴۵۶ق‌) کتاب‌ العمدة فى‌ صناعة الشعر و نقده‌ را تألیف‌ کرد. در این‌ کتاب‌ برخى‌ از بخشها به‌ مباحث‌ بیان‌ و برخى‌ دیگر به‌ محسنات‌ بدیعى‌ اختصاص‌ داده‌ شده‌ است‌. وی‌ بحث‌ درباره بدیع‌ را با بیان‌ تفاوت‌ میان‌ اختراع‌ و ابداع‌ آغاز مى‌کند؛ آنگاه‌ به‌ معنای‌ لغوی‌ بدیع‌ پرداخته‌، به‌ سراغ‌ ابن‌ معتز و تقسیم‌بندی‌ بدیع‌ از دیدگاه‌ وی‌ مى‌رود. بدیع‌ در کتاب‌ العمده‌ همان‌ معنای‌ عام‌ خود را دارد و مثلاً استعاره‌ و تشبیه‌ را نیز که‌ از مباحث‌ بیانى‌ است‌، شامل‌ مى‌شود.[۳۶] ابن‌ رشیق‌ به‌ مباحث‌ بدیعى‌ پیشینیان‌ خود عنوانهای‌ توریه‌، تردید، تفریع‌، استدعا، تکرار، نفى‌ الشى‌ء بایجابه‌، اطراد، اشتراک‌ و تغایر را افزود. او همچنین‌ در فنون‌ بدیعى‌ تغییراتى‌ ایجاد کرد و نام‌ برخى‌ از آنها را تغییر داد؛ مثلاً «رد العجز على‌ الصدر» را «تصدیر» نامید.[۳۷]

تقسیم‌بندی‌ لفظ و معنا:

ابن‌ سنان‌ خفاجى‌ (د ۴۶۶) در کتاب‌ سر الفصاحه‌ کار قدامه‌ را دنبال‌ کرد. او فنونى‌ را که‌ به‌ لفظ ارتباط دارد، از فنونى‌ که‌ مرتبط با معناست‌، متمایز ساخت و بدون‌ تردید این‌ تقسیم‌بندی‌ او اساس‌ تقسیم‌بندی‌ علوم‌ بدیعى‌ به‌ لفظى‌ و معنوی‌ از سوی‌ دانشمندان‌ متأخر قرار گرفت‌.[۳۸] با اینهمه‌، دانش‌ بدیع‌ در اثر او استقلال‌ نیافت‌.

انواع بدیع از نظر جرجانی:

عبدالقاهر جرجانى‌ (د ۴۷۱) که‌ برخى‌ او را واضع‌ علم‌ بلاغت‌ دانسته‌اند، در اسرار البلاغه‌ بدیع‌ را به‌ تشبیه‌، استعاره‌ و تمثیل‌ و دیگر انواع‌ بدیع‌ از جمله‌ تجنیس‌، حشو، طباق‌، مجاز لغوی‌ و عقلى‌، حسن‌ تعلیل‌ و... اطلاق‌ کرده‌ است‌.[۳۹] همو در اثر بلاغى‌ دیگر خود دلائل‌ الاعجاز علاوه‌ بر آنچه‌ در اسرار البلاغه‌ متذکر شده‌ بود، به‌ فصل‌، وصل‌، قصر، تقدیم‌ و تأخیر و حذف‌ که‌ امروزه‌ در علم‌ معانى‌ مطرح‌ مى‌شود، نیز پرداخت‌ و همة این‌ مباحث‌ را بیان‌ نامید که‌ بدون‌ تردید با بدیع‌ در معنای‌ عامش‌، یعنى‌ شگفت‌انگیز، جدید و نو مترادف‌ بود؛ زیرا مشاهده‌ مى‌شود که‌ آنچه‌ را در اسرار البلاغه‌ بدیع‌ نامیده‌، در دلائل‌ الاعجاز بیان‌ خوانده‌ است.[۴۰] گفتنى‌ است‌ که‌ عبدالقاهر نیز مباحثى‌ مانند جناس‌، سجع‌، حسن‌ تعلیل‌ و طباق‌ را که‌ منحصراً امروزه‌ در حوزه علم‌ بدیع‌ قرار مى‌گیرد، بسیار کم‌رنگ‌ و به‌ عنوان‌ مباحث‌ فرعى‌ مطرح‌ کرده‌ است‌.[۴۱][۴۲]

علم بدیع از نظر زمخشری:

در سده ۶ قمری، زمخشری‌ (د ۵۳۸ق‌) در کتاب‌ تفسیر خود مباحث‌ علم‌ بدیع‌ را در حاشیه مباحث‌ مربوط به‌ معانى‌ و بیان‌ مطرح‌ کرد، اما به‌ شرح‌ و تفصیل‌ آنها نپرداخت‌؛ زیرا او مانند بسیاری‌ از متکلمان‌ عقیده‌ داشت‌ که‌ مباحث‌ بدیع‌ نمى‌تواند وارد بحث‌ دربارة اعجاز قرآن‌ گردد.[۴۳] [۴۴]

علم بدیع از نظر اسامة بن‌ منقذ:

أسامة بن‌ منقذ (د ۵۸۴ق‌) در کتاب‌ خود البدیع‌ فى‌ نقد الشعر، فن‌ بدیع‌ را - البته‌ با همان‌ معنای‌ فراگیرش‌ - گسترش‌ داد. گفتنى‌ است‌ که‌ بیشتر مباحث‌ این‌ کتاب‌ را عنوانهایى‌ به‌ خود اختصاص‌ داده‌ است‌ که‌ امروزه‌ بدیع‌ خوانده‌ مى‌شود. وی‌ به‌ گفته خود در تدوین‌ این‌ اثر از البدیع‌ ابن‌ معتز، کتاب‌ الصناعتین‌ ابوهلال‌ و العمدة ابن‌ رشیق‌ بهره‌ برد.[۴۵]

تطبیق فنون بدیع عربی با فارسی:

رشید وطواط (د ۵۷۳ق‌) در کتاب‌ حدائق‌ السحر فى‌ دقائق‌ الشعر کوشید تا فنون‌ بدیع‌ عربى‌ را با فارسى‌ تطبیق‌ دهد.[۴۶] در کتاب‌ نهایة الایجاز فخرالدین‌ رازی (د ۶۰۶ق‌) نیز همچنان‌ مباحث‌ علم‌ بدیع‌ در میان‌ دیگر مباحث‌ وارد شد. او در این‌ زمینه‌ از اثر وطواط سود جست‌.[۴۷]


علم بدیع از نظر سکاکى‌:

در سده ۷ قمری، سکاکى‌ (د ۶۲۶) در بخش‌ سوم‌ کتاب‌ مشهور خود مفتاح‌ العلوم‌ برای‌ نخستین‌بار معانى‌ و بیان‌ را به‌ صورت‌ مستقل‌، و دانش‌ بدیع‌ را جزو ملحقات‌ آن‌ دو علم‌ قرار داد. وی‌ محسنات‌ بدیعى‌ را به‌ دو بخش‌ معنوی‌ و لفظى‌ تقسیم‌ کرد: در بخش‌ اول‌ مباحث‌ مطابقه‌، مقابله‌، مشاکله‌، مراعات‌ نظیر، مزاوجه‌، لف‌ و نشر، جمع‌، تفریق‌، تقسیم‌، جمع‌وتفریق‌، جمع‌وتقسیم‌، جمع‌ و تفریق‌ و تقسیم‌، ایهام‌، تأکید، مدح‌ شبیه‌ به‌ ذم‌، توجیه‌، سوق‌ المعلوم‌ مساق‌ غیره‌، اعتراض‌، التفات‌ و تقلیل‌ اللفظ و لاتقلیله‌ وارد شد و در بخش‌ دوم‌ عنوانهای‌ تجنیس‌، اشتقاق‌، رد العجز الى‌ الصدر، قلب‌، اسجاع‌ (سجع‌) و ترصیع‌ جای‌ گرفت.[۴۸][۴۹] البته‌ باید گفت‌ که‌ سکاکى‌ به‌ همه محسنات‌ بدیعى‌ که‌ تا زمان‌ او شناخته‌ شده‌ بود، اشاره‌نکرده‌ است‌.

بدیع شاخه‌ای از بلاغت:

از این‌ زمان‌ به‌ بعد، توجه‌ به‌ دانش‌ بدیع‌ به‌ عنوان‌ سومین‌ شاخه‌ از دانش‌ بلاغت‌، آغاز مى‌گردد. مثلاً بدرالدین‌ ابن‌ مالک‌ (د ۶۸۶ق‌) کتاب‌ مفتاح‌ العلوم‌ سکاکى‌ را تلخیص‌ کرد و از پیچیدگیهای‌ منطقى‌، کلامى‌ و فلسفى‌ زدود و آن‌ را المصباح‌ فى‌ علوم‌ المعانى‌ و البیان‌ و البدیع‌ نامید. وی‌ در این‌ اثر ۲۸ فن‌ به‌ ۲۶ فن‌ سکاکى‌ افزود.[۵۰] خطیب‌ قزوینى‌ (د ۷۳۹ق‌) به‌ پیروی‌ از سکاکى‌، در کتاب‌ خود تلخیص‌ المفتاح‌ محسنات‌ بدیعى‌ را به‌ لفظى‌ و معنوی‌ تقسیم‌ کرد و کار سکاکى‌ را وسعت‌ بخشید. او خود در کتاب‌ دیگرش‌ الایضاح‌ با تفصیل‌ بیشتری‌ به‌ مباحث‌ دانش‌ بدیع‌ به‌ صورت‌ مستقل‌ پرداخت‌.[۵۱]

گفتنى‌ است‌ که‌ در همین‌ زمان‌ ابن‌ ابى‌ الاصبع‌ (د ۶۵۴ق‌) در دو کتاب‌ خود تحریر التحبیر فى‌ صناعة الشعر و بدیع‌ القرآن‌، بدیع‌ را در معنای‌ عمومى‌ خود به‌ کار برد و در کنار محسنات‌ بدیعى‌ به‌ مباحث‌ علم‌ معانى‌ نیز پرداخت‌. ضیاءالدین‌ ابن‌ اثیر (د ۶۳۷) نیز در المثل‌ السائر فى‌ ادب‌ الکاتب‌ و الشاعر این‌ مباحث‌ را بیان‌ نام‌ نهاد.[۵۲][۵۳] علاوه‌ بر آنچه‌ گفته‌ شد، گروهى‌ نیز مانند على‌ بن‌ عثمان‌ اربلى‌ (د ۶۷۰ق‌) در هر بیت‌ از مدایح‌ خود به‌ یکى‌ از صنایع‌ بدیعى‌ اشاره‌ کردند.[۵۴] از میان‌ این‌ قصاید آنهایى‌ که‌ در مدح‌ پیامبر اکرم‌(ص‌) سروده‌ مى‌شد، بدیعیه‌ نام‌ گرفت‌.

پانویس

  1. مفتاح‌ العلوم‌، سکاکى‌، ۲۰۰؛
  2. الایضاح‌ فی‌ علوم‌ البلاغة، خطیب‌، ۱/۴۷۷؛
  3. اتمام‌ الدرایة لقراء النقایة، سیوطى‌، ۱۳۷
  4. نگاهی‌ تازه‌ به‌ بدیع‌، شمیسا، ۱۳۶۸ : ۱۱
  5. المطول‌، تفتازانی، ۱۴۱۶ : ۴۱۶.
  6. ضیف‌، البلاغة...، ۲۸
  7. تطور علم‌ بدیع‌ و سرچشمه‌های‌ اصلی‌ آن‌، زرین‌کوب‌، ۴۱۵-۴۱۶
  8. ضیف‌، همان‌، ۶۹
  9. البیان‌ و التبیین‌، ۳/۲۵۴؛
  10. ضیف‌، همان‌، ۵۶؛
  11. خفاجى‌، مقدمه‌ بر الایضاح‌، ۱/۹
  12. ضیف‌، همان‌، ۲۹
  13. البدیع‌، ابن‌ معتز، ۲۵
  14. ضیف‌، همان‌، ۳۰
  15. الشعر و الشعراء، ۱/۸۴
  16. البدیع‌، نک: ص‌ ۵۸
  17. العمدة، ابن‌ رشیق‌،
  18. علم‌ البدیع‌، عتیق‌، ۱۱-۱۲
  19. ص‌ ۱؛ ضیف‌، همان‌ ، ۶۷ - ۶۸
  20. عتیق‌، ۱۲
  21. البدیع، ص‌ ۵۸
  22. نک: الموجز فی‌ تاریخ‌ البلاغة، مبارک‌، ۶۹
  23. دایره المعارف بزرگ فارسی، ج ۴ : ۶۴۰
  24. نک: نقد الشعر، ص‌ ۸۰، ۱۴۱، ۱۴۲
  25. مبارک‌، ۷۷- ۷۸
  26. ضیف‌، همان‌، ۹۲
  27. نک: ص‌ ۸۰؛ عتیق‌، همانجا؛
  28. مبارک‌، ۶۵
  29. خفاجى‌، مقدمه‌ بر نقد الشعر، ۸ -۹، ۵۸
  30. النکت‌ فی‌ اعجاز القرآن‌، ص‌ ۹۹
  31. همان، ص‌ ۲۰۴- ۲۰۵
  32. همان، ص‌ ۳۲۷-۳۴۳؛
  33. مبارک‌، ۸۴ - ۸۵
  34. اعجاز القرآن‌، ص‌ ۱۰۶
  35. نک: ضیف‌، همان‌، ۱۱۰- ۱۱۲
  36. نک: العمدة، ۱/۲۵۶؛ عتیق‌، ۲۳، ۲۵
  37. العمدة، ۲/۳؛ ضیف‌، البلاغة، ۱۴۹
  38. مقدمه‌ بر بدیع‌ القرآن‌ ابن‌ ابی‌ اصبع‌، شرف‌، ۲۵-۲۶
  39. اسرار البلاغة، ص‌ ۵، ۶، ۱۴
  40. شرف‌، ۲۷- ۲۸
  41. نک: عتیق‌، ۲۶، ۲۸
  42. مبارک‌، ۱۰۴
  43. نک: ضیف‌، همان‌، ۲۷۰؛
  44. عتیق‌، ۲۹
  45. شرف‌، ۲۹
  46. عتیق‌، ۳۰
  47. نک: ضیف‌، همان‌، ۲۸۵-۲۸۶
  48. مفتاح‌ العلوم‌، ص‌ ۲۰۰-۲۰۴
  49. شرف‌، ۲۹-۳۰
  50. عتیق‌، ۴۷- ۴۸
  51. شرف‌، ۳۰؛ ضیف‌، همان‌، ۳۴۷-۳۵۱
  52. شرف‌، ۳۱-۳۲
  53. عتیق‌، ۴۰، ۴۶
  54. البدیعیات‌ فی‌ الادب‌ العربی‌، ابوزید، ۵۵

منابع