دستور معالم الحكم (کتاب): تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
(صفحه‌ای تازه حاوی « پرونده:Ketab259.jpg|بندانگشتی|دستور معالم الحکم و مأثور مکارم الشیم (من کلام أمی...» ایجاد کرد)
 
(ویرایش)
 
(۳ نسخه‌ٔ میانی ویرایش شده توسط ۱ کاربر نشان داده نشده)
سطر ۱: سطر ۱:
[[پرونده:Ketab259.jpg|بندانگشتی|دستور معالم الحکم و مأثور مکارم الشیم (من کلام أمیر المؤمنین علي بن أبي‌طالب کرم الله وجهه) (قضاعی)]]
+
[[پرونده:Ketab259.jpg|بندانگشتی|[http://lib.ahlolbait.ir/parvan/resource/37392/%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D9%88%D8%B1-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%83%D9%85-%D9%88-%D9%85%D8%A3%D8%AB%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%83%D8%A7%D8%B1%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8A%D9%85--%D9%85%D9%86-%D9%83%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%A3%D9%85%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A4%D9%85%D9%86%D9%8A%D9%86-%D8%B9%D9%84%D9%8A-%D8%A7%D8%A8%D9%86-%D8%A3%D8%A8%D9%8A-%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8-%D9%83%D8%B1%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%88%D8%AC%D9%87%D9%87/&from=search&&query=%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D9%88%D8%B1%20%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%83%D9%85&count=20&execute=true#!resource دستور معالم‌الحكم و مأثور مكارم‌الشيم]]]
  
== معرفى اجمالى ==
+
'''«دستور معالم‌الحکم و مأثور مکارم‌الشیم (من کلام أمیرالمؤمنین علی بن أبی‌طالب کرّم الله وجهه)»'''، تألیف قاضى محمد بن سلامه قضاعى (م، ۴۵۴ ق) از علمای [[شافعی]] مذهب است. در این اثر مجموعه‌اى از سخنان [[امام على]] (علیه‌السلام) به روش موضوعی گردآورى شده که برخى از آن‌ها به جهت اینکه در [[نهج البلاغة|نهج‌البلاغه]] نیامده، حائز اهمیت است.
'''دستور معالم‌الحكم و ماثور مكارم‌الشيم'''، تأليف قاضى قضاعى (متوفى 454ق) به زبان عربى است. در اين اثر مجموعه‌اى از سخنان [[امام على(ع)|اميرالمؤمنين على(ع)]] گردآورى شده است كه برخى از آن‌ها به جهت اينكه در نهج‌البلاغه نيامده است، حائز اهميت است.
 
  
== ساختار==
+
== انگیزه نگارش ==
 +
نگارش کتاب حاضر همچون بسیارى از کتب ارزشمند به درخواست دوستان و مریدان انجام گرفته است. او کتابى پیش از نگارش این اثر کتابى با عنوان «شهاب‌الاخبار» مى‌نویسد که مورد استقبال قرار مى‌گیرد. خود در این‌باره چنین مى‌نویسد:
  
 +
«پس از آنکه هزار و دویست سخن از [[حدیث|حدیث]] [[پیامبر اسلام|رسول خدا]](ص) را در باب وصایا و امثال و مواعظ و آداب فراهم نمودم و در ضمن کتابى نهاده و شهابش نامیدم، برخى از برادران دینى از من خواستند که از کلام امیرالمؤمنین [[امام على(ع)|على بن ابى‌طالب(ع)]] حدود همین مقدار ذکر شده، گردآورم و در این مهم به روایت و تألیف کسى که او را امین و ثقه مى‌دانم و مى‌پسندم، استناد جویم و آن را در نظمى خوش و نیکو و با حذف سندها، مانند کارى که در کتاب شهاب کرده‌ام، تدوین کنم. پس از خداوند بزرگ قدرت، طلب خیر نموده و از کلام و [[بلاغت]] و حکمت‌ها و موعظت‌ها و آداب و پاسخ‌ها و ادعیه و مناجات و شعر بر جاى مانده و تمثیلات آن حضرت(ع) را در نه باب که هر یک نیز داراى انواع و بخش‌هایى است، گرد آوردم».
  
در اين اثر سخنان [[علی بن ابی‎طالب(ع)، امام اول|حضرت على(ع)]] در نه باب ارائه شده است. نويسنده اين سخنان را به شيوه‌ى [[شریف الرضی، محمد بن حسین|شريف رضى]](ره) گردآورى نموده است.
+
==محتوای کتاب==
 +
در این اثر سخنان [[علی بن ابی‎طالب(ع)، امام اول|حضرت على(ع)]] در نه باب ارائه شده است. نویسنده این سخنان را به شیوه‌ى [[شریف الرضی، محمد بن حسین|شریف رضى]](ره) گردآورى نموده است.
  
== گزارش محتوا==
+
عناوین باب‌هاى مختلف کتاب به شرح ذیل است:
  
 +
#در حکمت‌هاى سودمند آن حضرت(ع)
 +
#در سرزنش دنیا و بى‌میلى آن حضرت(ع) به آن
 +
#در موعظه‌هاى آن حضرت(ع)
 +
#در وصیت‌ها و نواهى آن حضرت(ع)
 +
#در پاسخ‌هاى آن حضرت(ع) به پرسش‌ها
 +
#در کلام غریب آن حضرت(ع)
 +
#در سخنان نادر آن حضرت(ع)
 +
#در دعاها و مناجات آن حضرت(ع)
 +
#در شعرى که از آن حضرت(ع) به دست ما رسیده است.
  
نگارش كتاب حاضر همچون بسيارى از كتب ارزشمند به درخواست دوستان و مريدان انجام گرفته است. او كتابى پيش از نگارش اين اثر كتابى با عنوان «شهاب‌الاخبار» مى‌نويسد كه مورد استقبال قرار مى‌گيرد. خود در اين‌باره چنين مى‌نويسد: «پس از آنكه هزار و دويست سخن از حديث رسول خدا(ص) را در باب وصايا و امثال و مواعظ و آداب فراهم نمودم و در ضمن كتابى نهاده و شهابش ناميدم، برخى از برادران دينى از من خواستند كه از كلام اميرالمؤمنين [[امام على(ع)|على بن ابى‌طالب(ع)]] حدود همين مقدار ذكر شده، گردآورم و در اين مهم به روايت و تأليف كسى كه او را امين و ثقه مى‌دانم و مى‌پسندم، استناد جويم و آن را در نظمى خوش و نيكو و با حذف سندها، مانند كارى كه در كتاب شهاب كرده‌ام، تدوين كنم.
+
تدوین کتاب در نه باب ابتکارى آن هم با ذوق و انتخاب دانشمندى همانند قاضى قضاعى اعتبار و اهمیت ویژه‌اى دارد که بر صاحب نظران پوشیده نیست. نویسنده بنا داشته که همچون شیوه [[شریف‌الرضی، محمد بن حسین|سید رضى]](ره) از ذکر اسناد در متن کتاب پرهیز کند و لذا خواننده جویاى اسناد را به خارج از متن ارجاع مى‌دهد: «من در برابر هر سخنى که روایت مى‌کنم، نشانه‌اى نهادم تا بدان علامت به راوى آن سخن پى‌برده شود؛ آن چنانکه این نکته را در پایان کتاب روشن مى‌نمایم و اسناد احادیث طولانى را ذکر کرده‌ام و بر هر یک از آن‌ها که خط نویسنده‌اش شناخته مى‌شد، علامت جیم [احادیثى که خط نویسنده‌اش شناخته شود، در اصطلاح علم حدیث و جاده گفته مى‌شود]، گذاشته‌ام».
  
پس از خداوند بزرگ قدرت، طلب خير نموده و از كلام و بلاغت و حكمت‌ها و موعظت‌ها و آداب و پاسخ‌ها و ادعيه و مناجات و شعر بر جاى مانده و تمثيلات آن حضرت(ع) را در نه باب كه هر يك نيز داراى انواع و بخش‌هايى است، گرد آوردم».
+
جملات و کلماتى در این کتاب آمده که در [[نهج البلاغة|نهج‌البلاغه]] و [[غرر الحکم و درر الکلم (کتاب)|غررالحکم]] دیده نمى‌شود؛ به عنوان مثال مى‌توان به این موارد اشاره نمود:
  
عناوين باب‌هاى مختلف كتاب به شرح ذيل است:
+
#پرسش و پاسخى که میان امام [[امام على(ع)|على بن ابى‌طالب(ع)]] و فرزندش [[امام حسن علیه السلام|امام حسن(ع)]] انجام یافته است.
 +
#تمامى باب سؤال از على بن ابى‌طالب(ع) و پاسخ‌هاى آن حضرت.
 +
#برخى از مباحثى که در بخش سخنان غریب آن حضرت(ع) در این کتاب آمده است.
  
# در حكمت‌هاى سودمند آن حضرت(ع)
+
باب هشتم نیز کاملاً تازه است، به ویژه مناجات آن حضرت که از فصاحت و [[بلاغت]] مخصوص به امام [[امام على(ع)|على بن ابى‌طالب(ع)]] برخوردار است، نه تنها در نهج‌البلاغه و غررالحکم نیامده، در کتاب‌هاى ادعیه‌ى معمول نیز موجود نمى‌باشد. این مناجات آن هم با اختلافاتى تنها در کتاب دعاى [[بحارالانوار|بحار الأنوار]] از نظر مترجم گذشته است و اگر این کتاب فقط همین یک باب را هم دارا مى‌بود، باز شایستگى داشت که کتاب دیگرى از سخنان على بن ابى‌طالب(ع) به شمار رود و به فارسى ترجمه شود.
# در سرزنش دنيا و بى‌ميلى آن حضرت(ع) به آن
 
# در موعظه‌هاى آن حضرت(ع)
 
# در وصيت‌ها و نواهى آن حضرت(ع)
 
# در پاسخ‌هاى آن حضرت(ع) به پرسش‌ها
 
# در كلام غريب آن حضرت(ع)
 
# در سخنان نادر آن حضرت(ع)
 
# در دعاها و مناجات آن حضرت(ع)
 
# در شعرى كه از آن حضرت(ع) به دست ما رسيده است.
 
  
تدوين كتاب در نه باب ابتكارى آن هم با ذوق و انتخاب دانشمندى؛ همانند قاضى قضاعى اعتبار و اهميت ويژه‌اى دارد كه بر صاحب نظران پوشيده نيست. نويسنده بنا داشته كه همچون شيوه [[شریف‌الرضی، محمد بن حسین|سيد رضى]](ره) از ذكر اسناد در متن كتاب پرهيز كند و لذا خواننده جوياى اسناد را به خارج از متن ارجاع مى‌دهد: «من در برابر هر سخنى كه روايت مى‌كنم، نشانه‌اى نهادم تا بدان علامت به راوى آن سخن پى‌برده شود؛ آن چنانكه اين نكته را در پايان كتاب روشن مى‌نمايم و اسناد احاديث طولانى را ذكر كرده‌ام و بر هر يك از آن‌ها كه خط نويسنده‌اش شناخته مى‌شد، علامت جيم [احاديثى كه خط نويسنده‌اش شناخته شود، در اصطلاح علم حديث و جاده گفته مى‌شود]، گذاشته‌ام».
+
به غیر از وصیت کوتاهى که در نهج‌البلاغه از [[امام على(ع)]] ثبت گردیده، وصیت‌هاى دیگرى نیز از ایشان در سندهاى قدیمى دیده مى‌شود. به عنوان مثال قضاعى نیز وصیتى از امام آورده است. وى گوید، وقتى [[ابن ملجم مرادی|ابن ملجم]] حضرت را ضربه زد، امام حسن(ع) گریان بر او درآمد، امام پرسید: «پسرم چرا گریه مى‌کنى؟». امام حسن(ع) پاسخ داد: «چرا نگریم که تو در نخستین روز آن جهان و آخرین روز این جهانى». حضرت فرمود: «پسرم! چهار چیز را به تو مى‌گویم که به خاطر بسپار و به کار دار، و چهار چیز اگر انجام ندهى، اندک زیانى به تو نمى‌رساند، و اما آنهایى که باید به کار بندى:
  
كتاب دستور معالم‌الحكم به سه واسطه از قاضى قضاعى شنيده و روايت شده است. نخست قاضى ابوعبدالله محمد بن ابى على حسن بن محمد بن عبيدالله عامرى از شريف خطيب ابوالفتوح ناصر بن حسن بن اسماعيل حسينى زيدى و او از ابوعبدالله محمد بن بركات بن هلال سعيدى نحوى لغوى و او از قاضى قضاعى روايت كرده است. ابن بركات از اهالى مصر بوده و از استادان ادب و لغت به شمار مى‌رفته كه در 420ق متولد شده و در 520ق از دنيا رفته است. از تاريخ وفات و ولادت او مى‌توان دريافت كه وى از معاصران قاضى قضاعى بوده و سماع و روايت مطالب دستور معالم، به وسيله‌ى او از قاضى قضاعى صورت گرفته است.
+
#خرد برترین توانگرى است.
 +
#بدترین تهیدستى نادانى است.
 +
#خودبینى، وحشتناک‌ترین وحشت است.
 +
#خوش خوئى گرامى ترین حسب مى‌باشد.
  
راويانى كه قضاعى براى برخى از خطبه‌هاى طولانى و كلمات كوتاه(ع) ذكر مى‌نمايد، از بزرگان حديث و لغت و ادب و فقه به شمار مى‌روند؛ از قبيل: محمد بن فضيل بن غزوان، براء بن عازب، عبدالله بن ابى‌شيبه، اصبغ بن نباته حنظلى، نوف بن فضاله‌ى حميرى بكالى، حسين بن خالويه، نفطويه، ابن‌دريد و نظاير آن‌ها.
+
و اما چهار خصلتى که باید از آن پرهیز نمایى:
  
در ميان راويانى كه قاضى قضاعى آن‌ها را ذكر نموده، نام ياران با وفاى [[امام على(ع)|على بن ابى‌طالب(ع)]] درخشندگى خاصى دارد و ذكر نام آن‌ها به بعضى از مطالب اين كتاب نظير نهج‌البلاغه صحت و دقت خاصى مى‌بخشد؛ از قبيل: حارث اعور، احنف بن قيس، رفاعه بن راقع بن مالك، اشعث بن قيس، صعصعه بن صوحان و كميل بن زياد.
+
#از دوستى با احمق که او خواهد ترا سود رساند، لیکن به زیانت کشاند.
 +
#از دوستى با دروغ‌گو که دور را به تو نزدیک و نزدیک را دور نماید.
 +
#از دوستى با بخیل که چیزى را که بدان سخت نیازمندى از تو دریغ مى‌دارد.
 +
#از دوستى با تبهکار که تو را به هنگام سود خود، مى‌فروشد.
  
جملات و كلماتى در اين كتاب آمده كه در نهج‌البلاغه و غررالحكم ديده نمى‌شود؛ به عنوان مثال مى‌توان به اين موارد اشاره نمود:
+
نکته‌ى قابل تذکر آن است که ممکن است، خواننده برخى از عبارات و جملات این کتاب را در نهج‌البلاغه و احیاناً در غررالحکم هم بیابد؛ ولى مترجم با تفحصى که به عمل آورده، بدین نتیجه رسیده است که حتى خطب و سخنانى که نظیر آن‌ها در نهج‌البلاغه و احیاناً در غررالحکم آمده با عبارات دو کتاب اخیر کم و بیش اختلاف دارد.
  
# پرسش و پاسخى كه ميان امام [[امام على(ع)|على بن ابى‌طالب(ع)]] و فرزندش امام حسن(ع) انجام يافته است.
+
دیگر از مطالب این کتاب ذکر اشعار منسوب به [[امام على(ع)|على بن ابى‌طالب(ع)]] است. چنانکه مى‌دانید، اشعار منسوب به آن حضرت در [[دیوان (شعر)|دیوان‌هاى]] مختلف آمده و برخى از این دواوین به اندازه‌اى حجیم است که خواننده علاوه بر محتواى این اشعار با توجه به زیادى آن‌ها، در انتساب این اشعار به حضرت على(ع) تردید مى‌کند. به عقیده‌ى مترجم ابیاتى که در کتاب دستور معالم ذکر شده، احتمالاً بیشتر با سخنان على(ع) مناسبت دارد؛ چرا که بعضى از این اشعار از زبان راویانى معتبر و ثقه در ادب و لغت از قبیل نفطویه و حسین بن خالویه و ابن‌درید و نظایر آن‌ها ذکر گردیده است. دیگر آنکه تعداد این اشعار نسبت به اشعار منتسب به [[علی بن ابی‎طالب(ع)، امام اول|حضرت على(ع)]] به نظر قابل قبول‌تر مى‌رسد. از طرف دیگر سبک این ابیات و مباحثى که در آن‌ها آمده با سبک زمان حضرت على(ع) و وقایع تاریخى قابل انطباق‌تر است. برخى از ابیات این کتاب نیز، در دیوان‌هاى چاپى متداول وجود ندارد.
# تمامى باب سؤال از [[امام على(ع)|على بن ابى‌طالب(ع)]] و پاسخ‌هاى آن حضرت.
 
# برخى از مباحثى كه در بخش سخنان غريب آن حضرت(ع) در اين كتاب آمده است.
 
  
باب هشتم نيز كاملاً تازه است، به ويژه مناجات آن حضرت كه از فصاحت و بلاغت مخصوص به امام [[امام على(ع)|على بن ابى‌طالب(ع)]] برخوردار است، نه تنها در نهج‌البلاغه و غررالحكم نيامده، در كتاب‌هاى ادعيه‌ى معمول نيز موجود نمى‌باشد. اين مناجات آن هم با اختلافاتى تنها در كتاب دعاى [[بحارالانوار|بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار(ع)]] از نظر مترجم گذشته است و اگر اين كتاب فقط همين يك باب را هم دارا مى‌بود، باز شايستگى داشت كه كتاب ديگرى از سخنان [[امام على(ع)|على بن ابى‌طالب(ع)]] به شمار رود و به فارسى ترجمه شود.
+
== راویان کتاب ==
 +
کتاب دستور معالم‌الحکم به سه واسطه از قاضى قضاعى شنیده و روایت شده است. نخست قاضى ابوعبدالله محمد بن ابى على حسن بن محمد بن عبیدالله عامرى از شریف خطیب ابوالفتوح ناصر بن حسن بن اسماعیل حسینى زیدى و او از ابوعبدالله محمد بن برکات بن هلال سعیدى نحوى لغوى و او از قاضى قضاعى روایت کرده است. ابن برکات از اهالى [[مصر]] بوده و از استادان ادب و لغت به شمار مى‌رفته که در ۴۲۰ق متولد شده و در ۵۲۰ق از دنیا رفته است. از تاریخ وفات و ولادت او مى‌توان دریافت که وى از معاصران قاضى قضاعى بوده و [[سماع (علم الحدیث)|سماع]] و روایت مطالب دستور معالم، به وسیله‌ى او از قاضى قضاعى صورت گرفته است.
  
به غير از وصيت كوتاهى كه در نهج‌البلاغه از [[امام على(ع)]] ثبت گرديده، وصيت‌هاى ديگرى نيز از ايشان در سندهاى قديمى ديده مى‌شود. به عنوان مثال قضاعى نيز وصيتى از امام آورده است. وى گويد، وقتى پسر ملجم حضرت را ضربه زد، امام حسن(ع) گريان بر او درآمد، امام پرسيد: «پسرم چرا گريه مى‌كنى؟». امام حسن(ع) پاسخ داد: «چرا نگريم كه تو در نخستين روز آن جهان و آخرين روز اين جهانى». حضرت فرمود: «پسرم! چهار چيز را به تو مى‌گويم كه به خاطر بسپار و به كار دار، و چهار چيز اگر انجام ندهى، اندك زيانى به تو نمى‌رساند، و اما آنهايى كه بايد به كار بندى:
+
راویانى که قضاعى براى برخى از خطبه‌هاى طولانى و کلمات کوتاه(ع) ذکر مى‌نماید، از بزرگان [[حدیث|حدیث]] و لغت و ادب و [[فقه]] به شمار مى‌روند؛ از قبیل: محمد بن فضیل بن غزوان، براء بن عازب، عبدالله بن ابى‌شیبه، [[اصبغ بن نباته|اصبغ بن نباته حنظلى]]، نوف بن فضاله‌ى حمیرى بکالى، حسین بن خالویه، نفطویه، ابن‌درید و نظایر آن‌ها.
  
# خرد برترين توانگرى است.
+
در میان راویانى که قاضى قضاعى آن‌ها را ذکر نموده، نام یاران با وفاى [[امام على(ع)|على بن ابى‌طالب(ع)]] درخشندگى خاصى دارد و ذکر نام آن‌ها به بعضى از مطالب این کتاب نظیر [[نهج البلاغة|نهج‌البلاغه]] صحت و دقت خاصى مى‌بخشد؛ از قبیل: [[حارث همدانی|حارث اعور]]، [[احنف بن قیس]]، رفاعه بن راقع بن مالک، [[اشعث بن قیس|اشعث بن قیس]]، [[صعصعه بن صوحان]] و [[کمیل بن زیاد نخعی|کمیل بن زیاد]].
# بدترين تهيدستى نادانى است.
 
# خودبينى، وحشتناك‌ترين وحشت است.
 
# خوش خوئى گرامى ترين حسب مى‌باشد.
 
  
و اما چهار خصلتى كه بايد از آن پرهيز نمايى:
+
==وضعیت کتاب==
  
# از دوستى با احمق كه او خواهد ترا سود رساند، ليكن به زيانت كشاند.
+
کتاب حاضر براى نخستین بار به سال ۱۳۳۲ق براساس قدیم‌ترین [[نسخه خطی|نسخه خطى]] موجود با تصحیح استاد جمیل عظم و حواشى محمد عبدالقادر سعید رافعى فاروقى، در [[مصر]] به چاپ رسیده است. پس از گذشت سال‌ها سید عبدالزهراء حسینى، نسخه‌اى دیگر از کتاب قضاعى را که کتابت آن توسط علاءالدین بن نعمان بن محمود آلوسى بغدادى، بیستم شوال ۱۳۲۷ق، در قسطنطنیه به پایان رسیده، بدست آورده است و آن را با نسخه‌ى سابق‌الذکر دقیقاً مقابله کرده و تصحیح نموده است. بنابراین کتاب دستور معالم‌الحکم براساس دو نسخه‌ى خطى به شیوه‌اى منقح و صحیح براى اولین بار در سال ۱۴۰۱ق۱۹۸۱/م به چاپ رسیده است.
# از دوستى با دروغ‌گو كه دور را به تو نزديك و نزديك را دور نمايد.
 
# از دوستى با بخيل كه چيزى را كه بدان سخت نيازمندى از تو دريغ مى‌دارد.
 
# از دوستى با تبهكار كه تو را به هنگام سود خود، مى‌فروشد.
 
  
نكته‌ى قابل تذكر آن است كه ممكن است، خواننده برخى از عبارات و جملات اين كتاب را در نهج‌البلاغه و احياناً در غررالحكم هم بيابد؛ ولى مترجم با تفحصى كه به عمل آورده، بدين نتيجه رسيده است كه حتى خطب و سخنانى كه نظير آن‌ها در نهج‌البلاغه و احياناً در غررالحكم آمده با عبارات دو كتاب اخير كم و بيش اختلاف دارد.
+
این کتاب توسط فیروز حریرچى با عنوان «قانون: دستور معالم‌ الحکم‌ و ماثور مکارم‌ الشیم‌، از سخنان‌ امیرالمومنین‌ علی‌بن‌ ابیطالب‌» ترجمه شده است.
  
ديگر از مطالب اين كتاب ذكر اشعار منسوب به [[امام على(ع)|على بن ابى‌طالب(ع)]] است. چنانكه مى‌دانيد، اشعار منسوب به آن حضرت در ديوان‌هاى مختلف آمده و برخى از اين دواوين به اندازه‌اى حجيم است كه خواننده علاوه بر محتواى اين اشعار با توجه به زيادى آن‌ها، در انتساب اين اشعار به [[علی بن ابی‎طالب(ع)، امام اول|حضرت على(ع)]] ترديد مى‌كند. به عقيده‌ى مترجم ابياتى كه در كتاب دستور معالم ذكر شده، احتمالاً بيشتر با سخنان على(ع) مناسبت دارد؛ چرا كه بعضى از اين اشعار از زبان راويانى معتبر و ثقه در ادب و لغت از قبيل نفطويه و حسين بن خالويه و ابن‌دريد و نظاير آن‌ها ذكر گرديده است. ديگر آنكه تعداد اين اشعار نسبت به اشعار منتسب به [[علی بن ابی‎طالب(ع)، امام اول|حضرت على(ع)]] به نظر قابل قبول‌تر مى‌رسد. از طرف ديگر سبك اين ابيات و مباحثى كه در آن‌ها آمده با سبك زمان [[علی بن ابی‎طالب(ع)، امام اول|حضرت على(ع)]] و وقايع تاريخى قابل انطباق‌تر است. برخى از ابيات اين كتاب نيز، در ديوان‌هاى چاپى متداول وجود ندارد.
+
==منابع ==
 +
*مقدمه و متن کتاب.
 +
*مقدمه کتاب قانون [دستور معالم‌ الحکم‌ و ماثور مکارم‌ الشیم‌]، ترجمه فیروز حریرچى، انتشارات امیرکبیر، چاپ دوم، ۱۳۷۵.
 +
== متن و ترجمه کتاب ==
  
== وضعيت كتاب==
+
* '''[http://lib.ahlolbait.ir/parvan/resource/37392/%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D9%88%D8%B1-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%83%D9%85-%D9%88-%D9%85%D8%A3%D8%AB%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%83%D8%A7%D8%B1%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8A%D9%85--%D9%85%D9%86-%D9%83%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%A3%D9%85%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A4%D9%85%D9%86%D9%8A%D9%86-%D8%B9%D9%84%D9%8A-%D8%A7%D8%A8%D9%86-%D8%A3%D8%A8%D9%8A-%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8-%D9%83%D8%B1%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%88%D8%AC%D9%87%D9%87/&from=search&&query=%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D9%88%D8%B1%20%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%83%D9%85&count=20&execute=true#!resource دستور معالم‌الحكم و مأثور مكارم‌الشيم]'''
 +
* [http://lib.ahlolbait.ir/parvan/resource/41607/%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86----%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D9%88%D8%B1-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85%E2%80%8C-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%83%D9%85%E2%80%8C-%D9%88-%D9%85%D8%A7%D8%AB%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%83%D8%A7%D8%B1%D9%85%E2%80%8C-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8A%D9%85%E2%80%8C--%D8%A7%D8%B2-%D8%B3%D8%AE%D9%86%D8%A7%D9%86%E2%80%8C-%D8%A7%D9%85%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D9%85%D9%86%D9%8A%D9%86%E2%80%8C-%D8%B9%D9%84%D9%8A%E2%80%8C%D8%A8%D9%86%E2%80%8C-%D8%A7%D8%A8%D9%8A%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8%E2%80%8C-%D8%B9%E2%80%8C-/&from=search&&query=%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D9%88%D8%B1%20%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%83%D9%85&count=20&execute=true '''<nowiki>قانون [دستور معالم‌ الحكم‌ و مأثور مكارم‌ الشيم‌]، ترجمه فيروز حريرچى</nowiki>''']
  
 
+
[[رده:کتابهای با موضوع امام علی علیه السلام]]
كتاب حاضر براى نخستين بار به سال 1332ق براساس قديم‌ترين نسخه‌ى خطى موجود با تصحيح استاد جميل عظم و حواشى محمد عبدالقادر سعيد رافعى فاروقى، در مصر به چاپ رسيده است. پس از گذشت سال‌ها سيد عبدالزهراء حسينى، نسخه‌اى ديگر از كتاب قضاعى را كه كتابت آن توسط علاءالدين بن نعمان بن محمود آلوسى بغدادى، بيستم شوال 1327ق، در قسطنطنيه به پايان رسيده، بدست آورده است و آن را با نسخه‌ى سابق‌الذكر دقيقاً مقابله كرده و تصحيح نموده است. بنابراين كتاب دستور معالم‌الحكم براساس دو نسخه‌ى خطى به شيوه‌اى منقح و صحيح براى اولين بار در سال 1401ق1981/م به چاپ رسيده است.
+
[[رده:منابع حدیثی]]
 
 
در ابتداى اثر مقدمه‌اى به قلم جميل عظم و در انتها نيز فهرست مطالب كتاب آمده است.
 
 
 
== منابع مقاله==
 
 
 
 
 
# مقدمه و متن كتاب
 
# مقدمه كتاب قانون، فيروز حريرچى، انتشارات اميركبير، چاپ دوم، 1375
 
 
 
 
 
== منبع ==
 
ویکی نور
 

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۱ ژوئیهٔ ۲۰۲۱، ساعت ۱۱:۵۵

«دستور معالم‌الحکم و مأثور مکارم‌الشیم (من کلام أمیرالمؤمنین علی بن أبی‌طالب کرّم الله وجهه)»، تألیف قاضى محمد بن سلامه قضاعى (م، ۴۵۴ ق) از علمای شافعی مذهب است. در این اثر مجموعه‌اى از سخنان امام على (علیه‌السلام) به روش موضوعی گردآورى شده که برخى از آن‌ها به جهت اینکه در نهج‌البلاغه نیامده، حائز اهمیت است.

انگیزه نگارش

نگارش کتاب حاضر همچون بسیارى از کتب ارزشمند به درخواست دوستان و مریدان انجام گرفته است. او کتابى پیش از نگارش این اثر کتابى با عنوان «شهاب‌الاخبار» مى‌نویسد که مورد استقبال قرار مى‌گیرد. خود در این‌باره چنین مى‌نویسد:

«پس از آنکه هزار و دویست سخن از حدیث رسول خدا(ص) را در باب وصایا و امثال و مواعظ و آداب فراهم نمودم و در ضمن کتابى نهاده و شهابش نامیدم، برخى از برادران دینى از من خواستند که از کلام امیرالمؤمنین على بن ابى‌طالب(ع) حدود همین مقدار ذکر شده، گردآورم و در این مهم به روایت و تألیف کسى که او را امین و ثقه مى‌دانم و مى‌پسندم، استناد جویم و آن را در نظمى خوش و نیکو و با حذف سندها، مانند کارى که در کتاب شهاب کرده‌ام، تدوین کنم. پس از خداوند بزرگ قدرت، طلب خیر نموده و از کلام و بلاغت و حکمت‌ها و موعظت‌ها و آداب و پاسخ‌ها و ادعیه و مناجات و شعر بر جاى مانده و تمثیلات آن حضرت(ع) را در نه باب که هر یک نیز داراى انواع و بخش‌هایى است، گرد آوردم».

محتوای کتاب

در این اثر سخنان حضرت على(ع) در نه باب ارائه شده است. نویسنده این سخنان را به شیوه‌ى شریف رضى(ره) گردآورى نموده است.

عناوین باب‌هاى مختلف کتاب به شرح ذیل است:

  1. در حکمت‌هاى سودمند آن حضرت(ع)
  2. در سرزنش دنیا و بى‌میلى آن حضرت(ع) به آن
  3. در موعظه‌هاى آن حضرت(ع)
  4. در وصیت‌ها و نواهى آن حضرت(ع)
  5. در پاسخ‌هاى آن حضرت(ع) به پرسش‌ها
  6. در کلام غریب آن حضرت(ع)
  7. در سخنان نادر آن حضرت(ع)
  8. در دعاها و مناجات آن حضرت(ع)
  9. در شعرى که از آن حضرت(ع) به دست ما رسیده است.

تدوین کتاب در نه باب ابتکارى آن هم با ذوق و انتخاب دانشمندى همانند قاضى قضاعى اعتبار و اهمیت ویژه‌اى دارد که بر صاحب نظران پوشیده نیست. نویسنده بنا داشته که همچون شیوه سید رضى(ره) از ذکر اسناد در متن کتاب پرهیز کند و لذا خواننده جویاى اسناد را به خارج از متن ارجاع مى‌دهد: «من در برابر هر سخنى که روایت مى‌کنم، نشانه‌اى نهادم تا بدان علامت به راوى آن سخن پى‌برده شود؛ آن چنانکه این نکته را در پایان کتاب روشن مى‌نمایم و اسناد احادیث طولانى را ذکر کرده‌ام و بر هر یک از آن‌ها که خط نویسنده‌اش شناخته مى‌شد، علامت جیم [احادیثى که خط نویسنده‌اش شناخته شود، در اصطلاح علم حدیث و جاده گفته مى‌شود]، گذاشته‌ام».

جملات و کلماتى در این کتاب آمده که در نهج‌البلاغه و غررالحکم دیده نمى‌شود؛ به عنوان مثال مى‌توان به این موارد اشاره نمود:

  1. پرسش و پاسخى که میان امام على بن ابى‌طالب(ع) و فرزندش امام حسن(ع) انجام یافته است.
  2. تمامى باب سؤال از على بن ابى‌طالب(ع) و پاسخ‌هاى آن حضرت.
  3. برخى از مباحثى که در بخش سخنان غریب آن حضرت(ع) در این کتاب آمده است.

باب هشتم نیز کاملاً تازه است، به ویژه مناجات آن حضرت که از فصاحت و بلاغت مخصوص به امام على بن ابى‌طالب(ع) برخوردار است، نه تنها در نهج‌البلاغه و غررالحکم نیامده، در کتاب‌هاى ادعیه‌ى معمول نیز موجود نمى‌باشد. این مناجات آن هم با اختلافاتى تنها در کتاب دعاى بحار الأنوار از نظر مترجم گذشته است و اگر این کتاب فقط همین یک باب را هم دارا مى‌بود، باز شایستگى داشت که کتاب دیگرى از سخنان على بن ابى‌طالب(ع) به شمار رود و به فارسى ترجمه شود.

به غیر از وصیت کوتاهى که در نهج‌البلاغه از امام على(ع) ثبت گردیده، وصیت‌هاى دیگرى نیز از ایشان در سندهاى قدیمى دیده مى‌شود. به عنوان مثال قضاعى نیز وصیتى از امام آورده است. وى گوید، وقتى ابن ملجم حضرت را ضربه زد، امام حسن(ع) گریان بر او درآمد، امام پرسید: «پسرم چرا گریه مى‌کنى؟». امام حسن(ع) پاسخ داد: «چرا نگریم که تو در نخستین روز آن جهان و آخرین روز این جهانى». حضرت فرمود: «پسرم! چهار چیز را به تو مى‌گویم که به خاطر بسپار و به کار دار، و چهار چیز اگر انجام ندهى، اندک زیانى به تو نمى‌رساند، و اما آنهایى که باید به کار بندى:

  1. خرد برترین توانگرى است.
  2. بدترین تهیدستى نادانى است.
  3. خودبینى، وحشتناک‌ترین وحشت است.
  4. خوش خوئى گرامى ترین حسب مى‌باشد.

و اما چهار خصلتى که باید از آن پرهیز نمایى:

  1. از دوستى با احمق که او خواهد ترا سود رساند، لیکن به زیانت کشاند.
  2. از دوستى با دروغ‌گو که دور را به تو نزدیک و نزدیک را دور نماید.
  3. از دوستى با بخیل که چیزى را که بدان سخت نیازمندى از تو دریغ مى‌دارد.
  4. از دوستى با تبهکار که تو را به هنگام سود خود، مى‌فروشد.

نکته‌ى قابل تذکر آن است که ممکن است، خواننده برخى از عبارات و جملات این کتاب را در نهج‌البلاغه و احیاناً در غررالحکم هم بیابد؛ ولى مترجم با تفحصى که به عمل آورده، بدین نتیجه رسیده است که حتى خطب و سخنانى که نظیر آن‌ها در نهج‌البلاغه و احیاناً در غررالحکم آمده با عبارات دو کتاب اخیر کم و بیش اختلاف دارد.

دیگر از مطالب این کتاب ذکر اشعار منسوب به على بن ابى‌طالب(ع) است. چنانکه مى‌دانید، اشعار منسوب به آن حضرت در دیوان‌هاى مختلف آمده و برخى از این دواوین به اندازه‌اى حجیم است که خواننده علاوه بر محتواى این اشعار با توجه به زیادى آن‌ها، در انتساب این اشعار به حضرت على(ع) تردید مى‌کند. به عقیده‌ى مترجم ابیاتى که در کتاب دستور معالم ذکر شده، احتمالاً بیشتر با سخنان على(ع) مناسبت دارد؛ چرا که بعضى از این اشعار از زبان راویانى معتبر و ثقه در ادب و لغت از قبیل نفطویه و حسین بن خالویه و ابن‌درید و نظایر آن‌ها ذکر گردیده است. دیگر آنکه تعداد این اشعار نسبت به اشعار منتسب به حضرت على(ع) به نظر قابل قبول‌تر مى‌رسد. از طرف دیگر سبک این ابیات و مباحثى که در آن‌ها آمده با سبک زمان حضرت على(ع) و وقایع تاریخى قابل انطباق‌تر است. برخى از ابیات این کتاب نیز، در دیوان‌هاى چاپى متداول وجود ندارد.

راویان کتاب

کتاب دستور معالم‌الحکم به سه واسطه از قاضى قضاعى شنیده و روایت شده است. نخست قاضى ابوعبدالله محمد بن ابى على حسن بن محمد بن عبیدالله عامرى از شریف خطیب ابوالفتوح ناصر بن حسن بن اسماعیل حسینى زیدى و او از ابوعبدالله محمد بن برکات بن هلال سعیدى نحوى لغوى و او از قاضى قضاعى روایت کرده است. ابن برکات از اهالى مصر بوده و از استادان ادب و لغت به شمار مى‌رفته که در ۴۲۰ق متولد شده و در ۵۲۰ق از دنیا رفته است. از تاریخ وفات و ولادت او مى‌توان دریافت که وى از معاصران قاضى قضاعى بوده و سماع و روایت مطالب دستور معالم، به وسیله‌ى او از قاضى قضاعى صورت گرفته است.

راویانى که قضاعى براى برخى از خطبه‌هاى طولانى و کلمات کوتاه(ع) ذکر مى‌نماید، از بزرگان حدیث و لغت و ادب و فقه به شمار مى‌روند؛ از قبیل: محمد بن فضیل بن غزوان، براء بن عازب، عبدالله بن ابى‌شیبه، اصبغ بن نباته حنظلى، نوف بن فضاله‌ى حمیرى بکالى، حسین بن خالویه، نفطویه، ابن‌درید و نظایر آن‌ها.

در میان راویانى که قاضى قضاعى آن‌ها را ذکر نموده، نام یاران با وفاى على بن ابى‌طالب(ع) درخشندگى خاصى دارد و ذکر نام آن‌ها به بعضى از مطالب این کتاب نظیر نهج‌البلاغه صحت و دقت خاصى مى‌بخشد؛ از قبیل: حارث اعور، احنف بن قیس، رفاعه بن راقع بن مالک، اشعث بن قیس، صعصعه بن صوحان و کمیل بن زیاد.

وضعیت کتاب

کتاب حاضر براى نخستین بار به سال ۱۳۳۲ق براساس قدیم‌ترین نسخه خطى موجود با تصحیح استاد جمیل عظم و حواشى محمد عبدالقادر سعید رافعى فاروقى، در مصر به چاپ رسیده است. پس از گذشت سال‌ها سید عبدالزهراء حسینى، نسخه‌اى دیگر از کتاب قضاعى را که کتابت آن توسط علاءالدین بن نعمان بن محمود آلوسى بغدادى، بیستم شوال ۱۳۲۷ق، در قسطنطنیه به پایان رسیده، بدست آورده است و آن را با نسخه‌ى سابق‌الذکر دقیقاً مقابله کرده و تصحیح نموده است. بنابراین کتاب دستور معالم‌الحکم براساس دو نسخه‌ى خطى به شیوه‌اى منقح و صحیح براى اولین بار در سال ۱۴۰۱ق۱۹۸۱/م به چاپ رسیده است.

این کتاب توسط فیروز حریرچى با عنوان «قانون: دستور معالم‌ الحکم‌ و ماثور مکارم‌ الشیم‌، از سخنان‌ امیرالمومنین‌ علی‌بن‌ ابیطالب‌» ترجمه شده است.

منابع

  • مقدمه و متن کتاب.
  • مقدمه کتاب قانون [دستور معالم‌ الحکم‌ و ماثور مکارم‌ الشیم‌]، ترجمه فیروز حریرچى، انتشارات امیرکبیر، چاپ دوم، ۱۳۷۵.

متن و ترجمه کتاب