عمروبن حمق
| عمروبن حمق | |
| نام کامل | عمرو بن الحمق بن الکاهن خزاعی |
| زادروز | نامعلوم |
| زادگاه | نامعلوم |
| وفات | ۵۰ یا ۵۱ق، نزدیک موصل |
| مدفن | نامعلوم (سرش به شام برده شد) |
| آثار | |
| شناخته‌شده برای |
از صحابه پیامبر (ص) و یاران امام علی علیه السلام که در جنگ‌های جمل، نهروان و صفین همراه آن حضرت بود و بر پایهٔ گزارش طبری به فرمان معاویه کشته شد |
عمرو بن الحمق خزاعی، از صحابه پیامبر (ص) و از یاران نزدیک امام علی علیه السلام بود. او در جنگ جمل، نهروان و صفین همراه آن حضرت بود و از حجر بن عدی پشتیبانی کرد.[۱] پس از سرکوب یاران حجر به دست زیاد بن ابیه، به سوی موصل گریخت و در سال ۵۰ یا ۵۱ق کشته شد. منابع در چگونگی مرگ او اختلاف دارند: طبری از کشتن او به فرمان معاویه سخن می‌گوید و ابن عبدالبر مرگ او را بر اثر مارگزیدگی در غار می‌داند.[۲]
محتویات
نام و نسب
ابن عبدالبر نسب او را «عمرو بن الحمق بن الکاهن بن حبیب خزاعی» آورده و او را از خزاعه دانسته است؛ برخی نیز «حمق» را لقب سعد بن کعب دانسته‌اند.[۳] به گزارش او، عمرو پس از صلح حدیبیه به خدمت پیامبر (ص) رسید و اسلام آورد؛ برخی گفته‌اند در حجةالوداع مسلمان شد، اما قول نخست را درست‌تر دانسته‌اند.[۴] او از پیامبر (ص) روایت کرد و کسانی چون جبیر بن نفیر و رفاعة بن شداد از او روایت کرده‌اند.[۵] نخست در شام ساکن شد، سپس به کوفه رفت.[۶]
همراهی با امام علی
به گزارش ابن عبدالبر، عمرو بن الحمق پس از درگذشت عثمان بن عفان از شیعیان علی (ع) شد و در همهٔ جنگ‌های آن حضرت — جمل، نهروان و صفین — حاضر بود.[۷] او در کوفه از یاران شناخته‌شدهٔ آن حضرت بود و در ماجرای حجر بن عدی نیز او را یاری کرد.[۸] در جریان رویارویی حجر با زیاد، مردی از «حمراء» به نام بکر بن عبید با عمود بازار بر سر عمرو بن الحمق زد و او را از پای درآورد؛ دو تن از ازدی‌ها او را به خانهٔ عبیدالله بن مالک بردند و او مدتی در آنجا پنهان شد.[۹]
گزارش حضور در قتل عثمان
منابع کهن، گزارشی نیز دربارهٔ نقش او در کشته شدن عثمان دارند. ابن عبدالبر می‌نویسد: «وَكَانَ مِمَّنْ سَارَ إِلَى عُثْمَانَ، وَهُوَ أَحَدُ الْأَرْبَعَةِ الَّذِينَ دَخَلُوا عَلَيْهِ الدَّارَ فِيمَا ذَكَرُوا»؛ «او از کسانی بود که به سوی عثمان رفتند و به گفتهٔ آنان یکی از چهار تن بود که به خانهٔ او وارد شدند.»[۱۰] طبری نیز به نقل از واقدی آورده است که عمرو بن الحمق بر سینهٔ عثمان نشست و او را نه ضربه زد.[۱۱] این گزارش‌ها در منابع اهل سنت آمده است و در این مقاله تنها به عنوان گزارش تاریخی و با انتساب نقل می‌شود.[۱۲]
سرنوشت
پس از واقعهٔ حجر بن عدی در سال ۵۱ق، زیاد بن ابیه در پی سران یاران حجر افتاد. عمرو بن الحمق و رفاعة بن شداد از کوفه گریختند و نخست به مدائن و سپس به کوهی در سرزمین موصل پناه بردند.[۱۳] عامل آن ناحیه، عبدالله بن ابی‌بلتعه، از حضور آنان آگاه شد و با سپاهی به سویشان رفت. عمرو بن الحمق بیمار بود و توان مقاومت نداشت؛ رفاعه گریخت و عمرو دستگیر شد.[۱۴]
او را نزد عبدالرحمان بن عبدالله بن عثمان ثقفی، عامل موصل، بردند. او عمرو را شناخت و ماجرا را به معاویه نوشت. به گزارش طبری، معاویه نوشت: «إِنَّهُ زَعَمَ أَنَّهُ طَعَنَ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ تِسْعَ طَعَنَاتٍ بِمَشَاقِصَ كَانَتْ مَعَهُ، وَ أَنَا لَا نُرِيدُ أَنْ نَعْتَدِيَ عَلَيْهِ، فَاطْعَنْهُ تِسْعَ طَعَنَاتٍ كَمَا طَعَنَ عُثْمَانَ»؛ «او گمان می‌کند عثمان را با نه نیزهٔ کوتاه که همراه داشت، نه ضربه زد؛ ما نمی‌خواهیم بر او ستم کنیم؛ او را نیز نه ضربه بزن، چنان‌که عثمان را زد.»[۱۵] عمرو را بیرون بردند و نه ضربه زدند و او در ضربهٔ اول یا دوم مرد.[۱۶]
در برابر، ابن عبدالبر گزارش می‌کند که عمرو بن الحمق در غاری نزدیک موصل بر اثر مارگزیدگی مرد و عامل موصل سر او را برید و نزد زیاد و سپس معاویه فرستاد.[۱۷] او می‌افزاید که این «نخستین سری بود که در اسلام از شهری به شهر دیگر برده شد.»[۱۸] برخی نیز کشندهٔ او را عبدالرحمان بن عثمان ثقفی دانسته‌اند.[۱۹]
جایگاه و بازتاب
عمرو بن الحمق در حافظهٔ شیعی، از یاران وفادار امام علی علیه السلام و از قربانیان سیاست معاویه است. کشته شدن او و فرستادن سرش به شام، در منابع به عنوان نمونه‌ای از سخت‌گیری امویان با شیعیان علی (ع) یاد شده است.[۲۰] در برابر، گزارش‌های منابع اهل سنت دربارهٔ نقش او در قتل عثمان، تصویر او را در میان این منابع پیچیده کرده است.[۲۱] ابن عبدالبر تاریخ مرگ او را سال ۵۰ق دانسته است، هرچند گزارش طبری، کشته شدن او را پس از واقعهٔ حجر (۵۱ق) قرار می‌دهد؛ این اختلاف در منابع باقی مانده است.[۲۲]
پانویس
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۳، ص۱۱۷۴.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۲۶۵؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۳، ص۱۱۷۴.
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۳، ص۱۱۷۳.
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۳، ص۱۱۷۳.
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۳، ص۱۱۷۴.
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۳، ص۱۱۷۴.
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۳، ص۱۱۷۴.
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۳، ص۱۱۷۴؛ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۲۵۸.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۲۵۸.
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۳، ص۱۱۷۴.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۴، ص۳۹۴.
- ↑ مقایسه کنید: ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۳، ص۱۱۷۴؛ طبری، تاریخ الطبری، ج۴، ص۳۹۴.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۲۶۵.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۲۶۵.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۲۶۵.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۲۶۵.
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۳، ص۱۱۷۴.
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۳، ص۱۱۷۴.
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۳، ص۱۱۷۴.
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۳، ص۱۱۷۴؛ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۲۶۵.
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۳، ص۱۱۷۴؛ طبری، تاریخ الطبری، ج۴، ص۳۹۴.
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۳، ص۱۱۷۴؛ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۲۶۵.
منابع
- طبری، محمد بن جریر؛ تاریخ الطبری (تاریخ الرسل و الملوک)، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۸ق؛ ج۴ و ۵.
- ابن عبدالبر، یوسف بن عبدالله؛ الاستیعاب فی معرفة الأصحاب، بیروت: دار الجیل، ۱۴۱۲ق؛ ج۳.
