نماز عید

نماز عید یا نماز عیدین، دو رکعت نماز است که در روز عید فطر و عید قربان خوانده می‌شود. این نماز در فقه امامیه از عبادات اجتماعی به شمار می‌آید و کیفیت آن با نمازهای روزانه تفاوت دارد؛ در هر رکعت، پس از قرائت، تکبیرها و قنوتهایی افزون بر نمازهای دیگر آورده می‌شود و پس از نماز، خطبه خوانده می‌شود. مشهور فقیهان امامیه آن را در زمان حضور امام معصوم علیه‌السلام واجب، و در دورهٔ غیبت مستحب دانسته‌اند. این نماز اذان و اقامه ندارد و در روایات بر خواندن آن در فضای باز تأکید شده است.

در فقه اهل سنت نیز نماز عید از عبادات مهم شمرده می‌شود؛ با این تفاوت که بیشتر مذاهب آنان آن را سنت مؤکده دانسته‌اند و حنفیان بر وجوب آن تأکید کرده‌اند. در آثار فقهی شیعه، این نماز ذیل «کتاب الصلاة» و در پی نماز جمعه یا در شمار نمازهای مستحبی بحث می‌شود.

جایگاه در فقه

نماز عید در فقه اسلامی از عبادات دارای وقت معین و کیفیت ویژه است. فقیهان شیعه آن را «صلاة العیدین» می‌نامند و در کتاب‌های فقهی، هم در بخش نمازهای واجب و هم در بخش نمازهای مستحبی از آن یاد می‌کنند. این دوگانه‌بودن از آن روست که حکم نماز به حضور یا غیبت امام معصوم علیه‌السلام وابسته است. از همین رو، این نماز در میان عبادات اسلامی جایگاهی ویژه دارد و احکام آن جدا از نمازهای پنج‌گانه بررسی می‌شود.

حکم

به باور مشهور فقهای امامیه، نماز عیدین در زمان حضور امام معصوم علیه‌السلام واجب است، به شرط آنکه با جماعت و به امامت امام یا کسی که او نصب کرده اقامه شود. در دورهٔ غیبت، مشهور آن را مستحب مؤکد شمرده و وجوب را ساقط دانسته‌اند. امام خمینی نیز در تحریر الوسیله همین حکم را برگزیده است. بر پایهٔ این دیدگاه، ترک نماز عید در دورهٔ غیبت گناه شمرده نمی‌شود.

در برابر، برخی فقیهان در مشروعیت جماعت در نماز عید در دورهٔ غیبت توقف کرده‌اند و برگزاری آن را به جماعت، بدون اذن امام معصوم، محل اشکال دانسته‌اند؛ گروهی نیز با استناد به عموم روایات، جماعت را در این دوره مشروع و مستحب شمرده‌اند. این اختلاف به چگونگی برگزاری نماز بازمی‌گردد، نه به اصل استحباب آن در دورهٔ غیبت.

ادله

از مهم‌ترین ادلهٔ قرآنی، این آیه است که مفسران به آن استناد کرده‌اند: «قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّىٰ * وَذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّىٰ»؛ «به راستی رستگار شد آن‌که خود را پاک ساخت و نام پروردگارش را یاد کرد و نماز خواند». بسیاری از مفسران، «تزکی» را بر پرداخت زکات فطره و «فَصَلَّىٰ» را بر نماز عید فطر تطبیق کرده‌اند.

در روایات، کیفیت این نماز با جزئیات نقل شده و بر خواندن آن تأکید شده است. فقیهان از این روایات، وجوب در حضور امام معصوم علیه‌السلام و استحباب در دورهٔ غیبت را برداشت کرده‌اند و شهرت فتوا نیز بر همین حکم استوار است.

وقت

وقت نماز عید از طلوع آفتاب تا زوال است و بهتر است در آغاز روز خوانده شود. مستحب است نمازگزار در عید فطر پیش از نماز افطار کند و در عید قربان، قربانی را به پس از نماز بازگذارد. نیز گفته شده که مستحب است نماز عید فطر کمی زودتر و نماز عید قربان پس از بالا آمدن آفتاب خوانده شود.

کیفیت

نماز عید دو رکعت است. در هر رکعت، سورهٔ حمد و یک سورهٔ کامل خوانده می‌شود و سپس تکبیرها و قنوت‌ها برگزار می‌شود. مشهور فقیهان شیعه بر آن‌اند که در رکعت نخست پنج تکبیر و پس از هر تکبیر یک قنوت، و در رکعت دوم چهار تکبیر و پس از هر تکبیر یک قنوت گفته می‌شود؛ سپس رکوع و سجود به جای آورده می‌شود. اگر نماز به جماعت خوانده شود، مأمومان تکبیرها و قنوت‌ها را همراه امام می‌گویند.

در قنوت‌ها هر دعایی خوانده می‌شود و در روایات، دعایی با آغاز «اللَّهُمَّ أَهْلَ الْكِبْرِيَاءِ وَالْعَظَمَةِ» (خدایا، ای شایستهٔ بزرگی و عظمت) نقل شده است.

خطبه

پس از نماز، دو خطبه خوانده می‌شود. بر خلاف نماز جمعه که خطبه‌ها پیش از نماز است، در نماز عید خطبه پس از نماز قرار دارد و بیشتر فقیهان آن را مستحب دانسته‌اند، نه واجب. به باور برخی فقیهان، هدف از خطبه‌های عید، آموزش احکام و طرح مسائل مسلمانان است و گوش سپردن به آن‌ها در روایات سفارش شده است.

شرایط اقامه

نماز عید اذان و اقامه ندارد. بر پایهٔ روایات، پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله نماز عید را بدون اذان و اقامه برگزار می‌کرد. مستحب است نماز در فضای باز و بیرون شهر برگزار شود و نمازگزاران پیاده به آنجا روند.

در اذان نمازهای دیگر میان مسلمانان اختلاف است. اهل سنت «حَیَّ عَلَى خَیْرِ الْعَمَلِ» («بشتاب به سوی بهترین کار») را جزء اذان نمی‌دانند و شهادت به ولایت امام علی علیه‌السلام را در اذان نمی‌آورند. شیعیان این جمله را در اذان می‌گویند و شهادت ثالثه را ــ که به باور مشهور فقیهان شیعه جزء اذان و اقامه نیست، بلکه ذکری مستحب است ــ بر اذان می‌افزایند. این تفاوت‌ها به نماز عید، که اساساً اذان ندارد، راه نمی‌یابد.

نگاه مذاهب دیگر

بر پایهٔ گزارش منابع فقهی اهل سنت، حنفیان نماز عید را واجب و سه مذهب دیگر آن را سنت مؤکده دانسته‌اند. آنان نیز نماز را دو رکعت و با تکبیرهای افزون برگزار می‌کنند، با این تفاوت که شمار تکبیرها در مذاهب مختلف یکسان نیست. خطبه پس از نماز خوانده می‌شود و برگزاری نماز در فضای باز و بیرون شهر در منابع آنان سنت شمرده شده است.

منابع

• قرآن کریم.
• ابن رشد، محمد بن احمد؛ بدایة المجتهد و نهایة المقتصد، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
• حر عاملی، محمد بن حسن؛ وسائل الشیعه، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۹ق.
• خمینی، سید روح‌الله؛ تحریر الوسیله، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، بی‌تا.
• طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم؛ العروة الوثقی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۹ق.
• طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۰۶ق.
• محقق حلی، جعفر بن حسن؛ شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة، ۱۴۰۸ق.
• مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
• نجفی، محمدحسن؛ جواهر الکلام فی شرح شرایع الإسلام، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ق.