ناصبی

ناصبی (یا «ناصب») در اصطلاح کلامی و فقهی شیعه، کسی است که با اهل بیت (علیهم‌السلام) دشمنی می‌ورزد و آن را آشکار می‌کند. واژه از «نصب» به معنای عداوت گرفته شده است. در تعریف مشهور، قید «تظاهر» آمده؛ از همین‌رو نصب از کینهٔ پنهانی جدا می‌شود. قرآن نیز مودّت خویشان پیامبر (صلی الله علیه و آله) را پاداش رسالت می‌شمارد: «قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى»؛ «بگو در برابر این [رسالت] از شما پاداشی نمی‌خواهم، مگر دوستی با خویشان.» نصب در برابر همین مودّت قرار می‌گیرد. در فقه، احکامی چون حرمت ازدواج و ذبیحه، محرومیت از ارث و در دیدگاه مشهور نجاست بر او بار شده است.

معنای لغوی

«نصب» در لغت به معنای دشمنی است. صاحب جواهر می‌نویسد: «النَّصبُ کما عن الصحاح و غیره العَداوةُ»؛ «نصب، چنان‌که صحاح و دیگران گفته‌اند، همان دشمنی است.» او از قاموس المحیط نقل می‌کند: «النواصب... المستدینون ببغض علی (ع)»؛ «نواصبیان کسانی‌اند که کینهٔ علی (علیه‌السلام) را دین خود گرفته‌اند.»

تعریف اصطلاحی

علامه حلی در نهایة الأحکام و تذکرة الفقهاء ناصبی را کسی دانسته که «یتظاهر بعداوة أهل البیت»؛ دشمنی خود را با اهل بیت آشکار می‌کند. سید نعمت‌الله جزایری این تعریف را به «أکثر الأصحاب» (بیشتر اصحاب) نسبت داده و قید «تظاهر ببغضهم» (آشکار کردن کینهٔ آنان) را افزوده است. در پژوهشی فقهی پنج ملاک برای ناصبی شمرده شده است: تقدیم غیر علی (علیه‌السلام)، دشمنی با شیعیان علی (علیه‌السلام)، مطلق دشمنی با اهل بیت، اظهار دشمنی، و تدین به دشمنی؛ نویسندگان آن، ملاک نهایی را «اظهار دشمنی و تدین به آن» دانسته‌اند.

روایتی نیز در تعریف نصب، معنایی دقیق‌تر به دست می‌دهد. امام صادق (علیه‌السلام) فرمود: «لَیسَ النَّاصِبُ مَن نَصَبَ لَنَا أهلَ البَیتِ... وَلکِنَّ النَّاصِبَ مَن نَصَبَ لَکُم وَ هُوَ یَعلَمُ أَنَّکُم تَتَوَالَونَا»؛ «ناصبی کسی نیست که با ما اهل بیت دشمنی ورزد... بلکه ناصبی کسی است که با شما دشمنی کند، در حالی که می‌داند شما ما را دوست می‌دارید.» برخی این روایت را دلیل بر شمول نصب نسبت به دشمنی با شیعیان گرفته‌اند و برخی آن را توضیح راه شناخت ناصبی دانسته‌اند.

«بغض» حالتی درونی است، اما نصب در تعریف مشهور به آشکار شدن دشمنی گره خورده است؛ با این حال برخی فقیهان قید اظهار را نپذیرفته‌اند. مازندرانی خواجویی می‌نویسد: «و لا نعنی بالناصب إلا مَن نَصَبَ العداوة... مسرّاً کان أو معلناً»؛ «مقصود ما از ناصبی کسی است که دشمنی با اهل بیت را پیشه کند، چه پنهان و چه آشکار.»

ناصبی و خوارج

نصب و خارجی‌گری دو عنوان متفاوت‌اند که گاه بر هم منطبق می‌شوند. خوارج فرقه‌ای با عقاید معین‌اند، در حالی که نصب وصفی است که بر هر آشکارکنندهٔ دشمنی با اهل بیت صدق می‌کند. چون خوارج نیز به امام علی (علیه‌السلام) طعن می‌زدند، برخی آنان را از مصادیق نواصب شمرده‌اند؛ صاحب جواهر یادآور می‌شود که در شرایع و النافع دایرهٔ ناصبی به خوارج و غلاة محدود شده است. در تحریر الوسیله نیز نواصب و خوارج با حکم واحد و در کنار هم آمده‌اند.

نشانه‌ها

شناخته‌شده‌ترین نشانهٔ نصب، دشمنی با امام علی (علیه‌السلام) و دشنام به او است. کسی که لعن آن حضرت را حلال بشمارد، از دایرهٔ کسانی بیرون است که ازدواج با آنان رواست. دومین نشانه، کتمان فضایل اهل بیت است؛ به گفتهٔ مازندرانی خواجویی، دست‌کم‌ترین نشانهٔ نصب آن است که کسی «حسنه‌ای از حسنات آنان را کتمان کند و در هنگام یاد کردن مناقبشان در خود بگیری احساس کند». سومین نشانه، کینه‌ورزی با امام حسین (علیه‌السلام) است؛ خویی یادآور می‌شود که گروهی از جنگندگان با آن حضرت در واقعه کربلا از نواصب بودند.

حکم کلامی

مشهور فقیهان، ناصبی را محکوم به کفر دانسته‌اند. امام باقر (علیه‌السلام) در پاسخ به پرسش از ازدواج با ناصبی فرمود: «لا، لِأَنَّ النَّاصِبَ کافِرٌ»؛ «نه، زیرا ناصبی کافر است.» در تحریر الوسیله نیز ناصبی و خارجی، بی‌آنکه حکمشان به انکار رسالت وابسته باشد، در شمار نجس‌ها آمده‌اند. در برابر، برخی پژوهش‌های معاصر کفر یادشده در روایات را کفر در برابر ایمان دانسته‌اند، نه کفر اصطلاحی در برابر اسلام.

حکم فقهی

نجاست

نجاست ناصبی اختلافی است. امام صادق (علیه‌السلام) از غسل در آب حمام نهی کرده و گفته در آن، غسالهٔ یهودی و نصرانی و مجوسی و «الناصب لنا أهل البیت و هو شرّهم» گرد می‌آید؛ «ناصبیِ ما اهل بیت که از همهٔ آنان بدتر است». مشهور متأخران ناصبی را نجس شمرده‌اند. چنان‌که در تحریر الوسیله آمده است: «و أمّا النواصب و الخوارج... فهما نجسان»؛ «نواصبیان و خوارج نجس‌اند.» در برابر، به سیرهٔ امامان با نواصب اشکال شده و پاسخ داده شده که انتشار احکام در عصر متأخران رخ داده است. برخی پژوهش‌ها نیز مقصود از نجاست را «خباثت باطنی» دانسته‌اند.

ازدواج و ذبیحه

امام صادق (علیه‌السلام) فرمود: «لا یَنبَغی لِلرَّجُلِ المُسلِمِ... أن یَتَزَوَّجَ النَّاصِبِیَّةَ...»؛ «برای مرد مسلمان... سزاوار نیست با زن ناصبی ازدواج کند...». صدوق در توضیح نوشته است: «من نصب حرباً لآل محمد (ص) فلا نصیب له فی الإسلام»؛ «هر که با آل محمد (صلی الله علیه و آله) به جنگ برخیزد، در اسلام بهره‌ای ندارد.» امام باقر (علیه‌السلام) نیز فرمود: «لا تُناکِحهُم و لا تَأکُل ذَبیحَتَهُم و لا تَسکُن مَعَهُم»؛ «با آنان ازدواج نکنید، از ذبیحهٔ آنان نخورید و با آنان ننشینید.»

ارث و نماز

در باب ارث، ناصبی از مسلمان ارث نمی‌برد: «فیرث المسلم منهم و هم لا یرثون منه»؛ «مسلمان از آنان ارث می‌برد و آنان از او ارث نمی‌برند.» شهید اول نوشته است: «و لا یصلّی علی الکافر و الغالی و الناصب»؛ «بر کافر و غالی و ناصبی نماز [میت] خوانده نمی‌شود.»

در روایات

امام صادق (علیه‌السلام) فرمود: «مُدمِنُ الخَمرِ کَعابِدِ الوَثَنِ، و النَّاصِبُ لِآلِ مُحَمَّدٍ شَرٌّ مِنهُ»؛ «شرابخوارِ معتاد همچون بت‌پرست است و ناصبیِ آل محمد از او بدتر.» از پیامبر (صلی الله علیه و آله) نیز نقل شده است: «صِنفانِ مِن اُمَّتی لا نَصیبَ لَهُما فِی الإسلامِ: النَّاصِبُ لِأهلِ بَیتی حَرباً، و غالٍ فِی الدِّینِ مارِقٌ مِنهُ»؛ «دو گروه از امت من در اسلام بهره‌ای ندارند: کسی که با اهل بیت من به جنگ برخیزد و کسی که در دین غلو کند و بیرون افتد.» خویی نیز با استناد به «نص صحیح» گفته است که ناصبی از یهود و نصارا و مجوس بدتر است.

ناصبی در تاریخ

تعمیم عنوان ناصبی به اشخاص و جریان‌ها بیشتر در ادبیات جدلی شکل گرفته است. «کثرت نصب در دولت اموی» در بحثی فقهی یاد شده و متوکل عباسی به دشمنی با اهل بیت متهم شده است؛ بر پایهٔ گزارشی از تاریخ الطبری که در أعیان الشیعة آمده، او در ۲۳۶ق دستور ویرانی قبر امام حسین (علیه‌السلام) را داد. این نسبت‌ها داوری منابع شیعی است و به‌عنوان گزارش نقل می‌شود.

ناصبی، مخالف و اهل سنت

«مخالف» فراخ‌تر از «ناصبی» است و بر همهٔ مسلمانان غیرشیعه اطلاق می‌شود، در حالی که ناصبی دشمنی آشکار با اهل بیت دارد. در وسائل الشیعة آمده است: «و الجهال یتوهمون أن کل مخالف ناصب و لیس کذلک»؛ «نادانان می‌پندارند هر مخالفی ناصبی است، در حالی که چنین نیست.» خویی نیز تأکید می‌کند که بسیاری از مخالفان، به‌ویژه مستضعفان، معاند اهل بیت نیستند و برخی حتی آنان را دوست می‌دارند. مستضعف در روایات کسی است که «لیست بولایة فی الدین، ولکنها الولایة فی المناکحة و الموارثة»؛ «ولایتش در دین نیست، بلکه در ازدواج و ارث است» و «لیسوا بالمؤمنین و لا بالکفار»؛ «نه مؤمن‌اند و نه کافر».

برخی فقیهان متقدم دایره را فراخ‌تر گرفته و همهٔ مخالفان را در حکم نواصب دانسته‌اند؛ صاحب الحدائق این رأی را به بیشتر متقدمان نسبت داده و خود بر آن استدلال کرده است. این دیدگاه همه‌گیر نیست؛ دیدگاه رقیب نصب را به اظهار دشمنی و عناد محدود می‌کند. بر این پایه، عموم اهل سنت که دشمنی آشکار با اهل بیت ندارند ناصبی شمرده نمی‌شوند و کاربرد این واژه برای همهٔ مخالفان با معیار فقهی سازگار نیست.

منابع

• قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
• امین، سید محسن؛ أعیان الشیعة، بیروت: دار التعارف، بی‌تا؛ ج۱.
• بحرانی، یوسف بن احمد؛ الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة، قم: انتشارات جامعهٔ مدرسین، ۱۴۱۰ق؛ ج۵.
• تولایی، رحمت و نقیبی، سید ابوالقاسم؛ «ملاک ناصب‌انگاری، احکام و آثار مترتب بر نصب در فقه امامیه»، فقه و اصول، دورهٔ ۴۹، ش۱، ۱۳۹۶.
• حر عاملی، محمد بن حسن؛ وسائل الشیعة، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۹ق؛ ج۱ و ۲۰.
• خمینی، سید روح‌الله؛ تحریر الوسیلة، تهران: مکتبة العلمیة الإسلامیة، ۱۳۶۲؛ ج۱ و ۲.
• خویی، سید ابوالقاسم؛ التنقیح فی شرح العروة الوثقی، قم: مطبعة العلمیة، ۱۴۰۷ق؛ ج۳.
• خویی، سید ابوالقاسم؛ موسوعة الامام الخوئی، قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی، ۱۴۱۸ق؛ ج۲۷.
• شهید اول، محمد بن مکی؛ الدروس الشرعیة فی فقه الإمامیة، مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة، ۱۴۱۷ق؛ ج۱.
• صاحب جواهر، محمدحسن بن باقر؛ جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ سوم، ۱۳۶۷ش؛ ج۶.
• صدوق، محمد بن علی؛ ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، نسخهٔ الکترونیکی کتابخانهٔ مدرسهٔ فقاهت (lib.eshia.ir)؛ ص۲۰۷.
• مازندرانی خواجویی، محمداسماعیل؛ الرسائل الفقهیة، نسخهٔ الکترونیکی کتابخانهٔ مدرسهٔ فقاهت (lib.eshia.ir)؛ ج۲.